Hac İlmihali

Yaratıklarına son derece merhametli olan Allah, ilk insandan beri her topluma peygamber göndermek suretiyle insanları kulluk görevlerini yapmaya çağırmıştır. Bu çağrıya uyanlar, ilki Kâ'be olmak üzere yeryüzünde pek çok mabet yapmışlardır. Kur'ân'da bildirildiğine göre (Bakara127) Kâ'be, Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail (a.s.) tarafından inşa edilmiştir. İnşaatın bitiminden sonra İbrahim ve İsmail (a.s.)'ın, "Rabbimiz! Bize ibadet yerlerini ve ilkelerini göster" (Bakara, 128) diye dua etmeleri üzerine Yüce Allah, onlara hac ibadetinin nasıl yapılacağını vahiy meleği Cebrail vasıtasıyla öğretmiş ve "İnsanlar arasında haccı ilan et ki gerek yaya olarak gerek uzak yollardan gelen yorgan develer üzerinde sana gelsinler" emrini vermiştir (Hac, 27). Hz. İbrahim (a.s.) insanları hacca çağırmış, bu çağrıya uyanlar Mekke'ye gelip hac görevini ifa etmişler, Kur'ân'ın beyanı (Hac, 28-30) ile bir takım menfaatlere tanık olmuşlar, Allah'ın adını anmışlar ve günahlardan temizlenmişlerdir. Son peygamber Hz. Muhammed (a.s.)'ın peygamber gönderildiği döneme kadar hac ibadeti devam etmiş, ancak uygulamalarına bazı putperest gelenekler karıştırılmıştı (Enfâl, 34). İslam bunları temizleyerek hac ibadetini tevhit inancına uygun hale getirmiştir. Hac, h. 9. yılda farz kılınmış (Âl-i İmrân 97) olup bu yıl, Hz. Ebûbekir'i hac emiri olarak görevlendiren Hz. Peygamber (a.s.), h. 10. yılda yüz bini aşan sahâbî ile birlikte hac yapmıştır. Peygamberimizin yaptığı bu hacca, son haccı olduğu ve sahabîlerle vedalaştığı için "Veda Haccı"; Müslümanlara hac ibadetinin bütün hükümlerini hem nazarî olarak bildirdiği, hem de pratik olarak gösterdiği için "Belağ Haccı", haccın farz kılınmasından sonra ilk haccı olması dolayısıyla da "İslâm Haccı" denilmiştir. İslam'ın beş temel esasından biri olan hac ibadetini yerine getirmek için 15 asırdır Müslümanlar, dünyanın dört bir yanından kutsal topraklara, Kâ'be'ye ulaşmaktadırlar. Şu var ki, diğer ibadetlere nispetle daha teferruatlı olup sabır gerektiren hac ibadeti; nefis terbiyesi, irade eğitimi ve davranışları disiplin altına alma imkânını sağlar ve bunun için de, yasaklara ve izdihama ve zorluklara tahammül etmek gerekir ki, Peygamberimiz sav'in, makbul haccın günahlardan arındıracağı (Buhârî, Hac, 4; II, 1141) müjdesi bunu rahmetin zahmetle birlikte bulunduğuna işaret etmektedir.

I. HACCIN DİNDEKİ YERİ ve ÖNEMİ

A) Haccın Önemi ve Mahiyeti

İslam'ın beş temel esasından biri olan hac[1] İslam'ın evrenselliğini, ırk, renk, cinsiyet, dil, ülke ve kültür ayırımını yapmadan müminlerin kardeşlik ve eşitliğini, birlik ve beraberliğini temsil eden bir iba dettir"[2] [3] من حج لله فلم يرفث ولم يفسق رجع كيوم ولدته أمه ... الحجاج والعمار وفد الله إن دعوه أجابهم وإن استغفروه غفر لهم gibi hadislerde de ifade edildiği gibi hacda yapılan dualar ve tövbeler kabul görür ve ifa edenler, hata ve günahlarından arınarak hayata yeni bir canlılık ve şuurla dönerler. Bir sahâbî, يا رسول الله أي الأعمال أفضل قال الإيمان بالله "Ey Allah'ın Elçisi! En faziletli amel hangisidir" dedi. "Allah'a imandır" buyurdu. قال ثم ماذا "Sonra hangisidir" dedi. قال الجهاد في سبيل الله "Allah yolunda cihat etmektir" buyurdu[4] قال ثم ماذا "Sonra hangisidir" dedi. الحج المبرور ليس له جزاء إلا الجنة "Makbul hacdır" buyurdu[4] ki, ثم الحج المبرور "Makbul haccın mükafatı ancak cennettir."[5] hadisi de bunu ifade etmektedir.

B) Haccın Farz Olmasının Delilleri ve Boyutları

1. Hac, H. 9. Yılda Farz Kılınmış Olup Kitap, Sünnet ve İcmâ İle Sabittir. [8] [14] وله على الناس حج البيت "Hac, (Al-i İmrân, 3/97) [9] من استطاع إليه سبيلا 22/27) âyetleri haccın insanlara farz olduğunu ifade eder. [10] Ayrıca bu hususta bir çok hadis mevcut olup, örneğin, بني الإسلام على خمس شهادة أن لا إله إلا الله وأن محمدا رسول الله ، وإقام الصلاة ، وإيتاء الزكاة ، والحج ، وصوم رمضان [11] hadisi ve Cebrâil (a.s.) ın, Hz. Peygamber'e insan suretinde gelip, يا محمد أخبرني عن الإسلام "İslam nedir?" sorusuna الإسلام أن تشهد أن لا إله إلا الله ، وأن محمدا رسول الله وتقيم الصلاة ، وتؤتي الزكاة ، وتصوم رمضان ، وتحج البيت إن استطعت إليه سبيلا ، " buyurduğu [12] hadiste "hac" İslam'ın beş temel esasından sayılmış, bir başka hadiste de، أيها الناس قد فرض الله عليكم الحج فحجوا "Ey insanlar! Allah size haccı farz kılmıştır, haccediniz" buyurulmuştur.[13]

2. Hac Ömürde Bir Defa Farzdır. Ebû Hüreyre şöyle demiştir: خطبنا رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال أيها الناس قد فرض الله عليكم الحج فحجوا فقال رجل أكل عام يا رسول الله فسكت حتى قالها ثلاثا فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم لو قلت نعم لوجبت ولما استطعتم "bize, Allah Rasulü Allah size haccı farz kılmıştır, haccediniz" buyurdu. Bir sahâbî, "Ya Rasulullah! Her yıl mı?" dedi. Peygamberimiz cevap vermedi. Sahâbî üç defa tekrarlayınca, Peygamberimiz sav, "Evet' deseydim her yıl farz olurdu, ve gücünüz yetmezdi" demiştir. أن الأقرع بن حابس سأل النبي صلى الله عليه وسلم فقال يا رسول الله الحج في كل سنة أو مرة واحدة فقال بل مرة واحدة فمن زاد فهو تطوع Akra' b. Hâbis, "Ey Allah'ın Elçisi! Hac her yıl mı ömürde bir kere mi farz?" diye sormuş, Peygamberimiz de "Ömürde bir kere farzdır. Kim birden fazla hac yaparsa bu, nafile olur" buyurmuş [16], kendisi de hac farz olduktan sonra bir defa hac yapmış olup[17] ve bu konuda da icma oluşmuştur.[18]

3. Hac, Farz-ı Ayındır. İmkanı olan her mükellefin bizzat yapması farz olup [19] bu konuda ittifak vardır.

4. Haccın, İmkân Bulunduğu Yıl Yapılması Farzdır. "E.Hanîfe'nin imkan bulunduğu yıl (fevrî) yapılması gerektiği ve ertelenebileceği (terâhî)" şeklinde iki görüşü mevcut olup, ilkini E.Yusuf, ikincisini İ. Muhammed tercih ederken (İlkine göre erteleyen günahkâr olur) İ. Malik ve Ahmet b. Hanbel'e göre imkan bulunduğu yıl yapmalıdır[20] İmam Şâfi'ye göre ise ertelenebilir [21] Esasen, erteleyen imkanını kaybedebileceği için imkan bulduğu yıl gitmelidir. Hz Peygamber de، من أراد الحج فليتعجل فإنه قد يمرض المريض وتضل الضالة وتعرض الحاجة "Hac yapmak isteyen acele etsin [22] Çünkü hastalanabilir, (servetini, parasını) yitirebilir, ihtiyacı ortaya çıkabilir" buyurmuştur. [23]

**C) Haccın Farz Olmasının Şartları**

1. Müslüman Olmak. İman, ibadetlerin kabulünün zorunlu şartıdır (Mâide, 5/5). Kâfir biri hac yapsa ve sonra müslüman olsa diğer şartları da taşıyorsa yeniden yapması gerekir. [24]

2. Akıllı olmak. Aklı olmayanın dinî sorumluluğu yoktur. Hz Peygamber, رفع القلم عن ثلاثة عن النائم حتى يستيقظ وعن الصبي حتى يحتلم وعن المجنون حتى يعقل "Üç kişiden: uyanıncaya kadar uyuyandan, büluğ çağına erinceye kadar çocuktan, aklı başına gelinceye kadar akıl hastasından sorumluluk kaldırılmıştır" [25],دِين الْمَرْءُ عَقْلُهُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ لَا دِينَ لَهُ "Kişinin dininin temeli aklıdır, aklı olmayanın dini de yoktur"[26] buyurmuştur. Hac yapan zihinsel özürlü biri iyileşir ve diğer şartları da taşırsa yeniden yapması gerekir. [27]

3.Buluğa Ermiş Olmak.

ihtilam olmaya, kızlar âdet görmeye başlayınca (o yaşa gelince) mükellef olurlar. Hac yapan çocuk, buluğa erince diğer şartları da taşıyorsa yeniden yapması gerekir. [28] (Çocuğun haccının sevabı anne ve babasına yazılır) Bir kadın çocuğunu Rasûlüllah'a götürüp ve يا رسول الله ألهذا حج؟ "Ey Allah'ın Elçisi! Bu çocuğa hac var mıdır" demiş, Peygamberimiz (a.s) de, نعم وله أجر "Evet vardır, sevabı senin olur" buyurmuştur.[29] Hac ihramına çocuk Arafat vakfesinden önce buluğa erse ve bu ihram üzere haccını yapsa, Şafiîlerde farz gerçekleşir, Hanefîlerde nafile olur.[30]

4.Özgür Olmak.

Özgür olmayanın yaptığı hac nafile olup özgürleştiğinde diğer şartları da taşıyorsa yeniden yapması gerekir. Tutuklu, yurtdışı yasaklılara veya hac izni verilmeyenlere farz değildir. [31] Ancak hapse düşmeden veya yurtdışı yasağı konmadan imkân var idiyse farzdır. Kısıtlılık hali sona erenlerin gitmeleri, sona ermeyeceklerin ise vekil/bedel göndermeleri veya vasiyet etmeleri gerekir. Haccın farz olması için; müslüman olma, buluğa erme ve özgür olma şartları şu hadis-i şerife dayanmaktadır: أيما عبد حج ثم بلغ الحنث فعليه أن يحج حجة أخرى و أيما أعرابي حج ثم هاجر فعليه أن يحج حجة أخرى و أيما صبي حج ثم احتلم فعليه أن يحج حجة أخرى ثم أعتق فعليه أن يحج حجة أخرى "Her hangi bir kul hac yapar sonra buluğa ererse yeniden hac yapması gerekir. Her hangi bir müşrik hac yapar sonra müslüman olursa yeniden hac yapması gerekir. Her hangi bir köle hac yapar sonra özgürlüğüne kavuşturulursa yeniden hac yapması gerekir."[32]

5.Ekonomik İmkânı Olmak.

(Âl-i İmrân 97) Hz.Peygamber (a.s.), يا رسول الله ما يوجب الحج "Haccı farz kılan nedir?" sorusuna الزاد و الراحلة "azık ve binit" cevabını vermiştir. [33;34] Bir kimsenin aslî ihtiyaçları, varsa borcu ve bakımındakilerin nafakası dışında hacca gidip gelecek kadar mala sahip olması şarttır. [35] لا يكلف الله نفسا الا وسعها "Allah, kişiye gücünün üstünde sorumluluk yüklemez" (Bakara, 2/286) âyeti de bunun delilidir. Haccın farz olması için zekat verecek konuma gelmek şart olmayıp borcu ve aile fertlerinin ihtiyaçları dışında hacca gidip gelecek paraya/mala/imkâna ve diğer şartlara da sahip olmak yeterlidir. "Binit/yol parası bulunma" şartı, Mekke dışından gelenler için söz konusudur. Mekke ve civarında ikamet eden veya Mekke'ye ulaşabilen biri yürüyerek Arafat, Müzdelife ve Mina'ya gidip gelebiliyor ve meskeni ve yeterli yiyeceği içeceği de varsa hac ile yükümlüdür.[36] İ.Malik'e göre Mekke dışında ikamet eden, yürüyerek hacca gitmeye gücü yetiyor ve yolda yiyecek ve içeceğini kazanabiliyor ve diğer şartları da taşıyorsa vasıta ve parası olmasa da hac farz olur. [37] Dolayısıyla, görevli, şoför ve işçi olarak Mekke'ye giden kimseye hac farz olur. Şu da var ki hac parası biriktirirken bakımındakilerin ihtiyaçları ihmal edilmemelidir. Peygamberimiz (a.s.), كفى بالمرء اثما ان يضيع من يقوت "Kişiye günah olarak bakımındakileri ihmal etmesi yeter" buyurmuştur.[38]

6.Sağlıklı Olmak.

Hac yapamayacak derecede hasta, felçli, kötürüm, özürlü ve kendi başına inip binemeyecek derecede yaşlılara farz değildir. İbn Abbâs, ilgili ayetteki من استطاع اليه سبيلا "yol bulabile ne" ifadesini, "sağlığı, azığı ve biniti olana" diye tefsir etmiştir.[39] Dolayısıyla bunlardan mahrum olanlara hac farz demek و ما جعل عليكم في الدين من حرج "Allah, size güçlük yüklemedi" (Hac, 22/78) âyetine ters düşer. Ancak sağlığında gitmeyen sağlığını kaybetse de hac borcu devam ettiği için bedel göndermesi gerekir. Görme özürlünün ekonomik gücü ve refakatçısı varsa E. Hanîfe'den gelen meşhur rivayete göre farz değilken, İ.Muhammed ile E. Yusuf'un tercih ettikleri diğer görüşüne göre farzdır ve diğer mezheplerin görüşleri de bu istikamettedir. [40] Şâfiî ve Hanbelîlerde ekonomik imkana ve diğer şartlara da sahip fakat bizzat gidip yapamayacak derecede çok yaşlı veya felçli ya da kötürüm yahut da tedavisi imkansız hastaların bedel göndermeleri gerekir. [41] ان امر اة من خثعم قالت يا رسول الله ان ابي شيخ كبير عليه فريضة الله في الحج و لا يستطيع ان يستوي على ظهر بعيره فهل يحج عنه حجت قالت يا رسول الله من ختم عام حجة الوداع قالت يا رسول الله ان فريضة الله على عباده في الحج ادركت ابي شيخا كبيرا لا يستطيع ان يستوي على الراحلة فهل يقضى عنه ان احج عنه قال نعم "Haş'amlı bir kadın, "Ey Allah'ın Elçisi! Babam, çok yaşlıdır. Üzerinde hac borcu vardır. Şu anda kendisi deve üzerinde durma ya bile gücü yetmiyor" dedi. Hz. Peygamber (a.s.), "Onun yerine sen haccet" buyurdu.[42] حاجت قالت يا رسول الله من ختم عام حجة الوداع قالت يا رسول الله ان فريضة الله على عباده في الحج ادركت ابي شيخا كبيرا لا يستطيع ان يستوي على الراحلة فهل يقضى عنه ان احج عنه قال نعم "Haş'amlı bir kadın Veda Haccı yılında Rasülullah'a gelerek; "Ey Allah'ın Resulü! Allah'ın haccı kullarına farz kılan emri babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı iken ulaştı. Babamın yerine hac yapsam, olur mu?" dedi; Rasûlullah da "Evet" dedi.[43]

7.Yol Güvenliği Bulunması.

Bu "binit ve azık" şartı konumunda olup E.Hanîfe'nin bir görüşü de bu istikamettedir. "Sağlıklı olma" ve "yol güvenliği bulunma" konusunda Ebû Hanîfe'den "haccın farz olmasının şartı" ve "haccın edasının şartı" şeklinde iki farklı rivayet vardır. Hanefî kaynaklarında [44] sağlık ve yol güvenliği, haccın farz olmasının şartları arasında sayılmıştır. İsabetli olan da budur. Çünkü sağlık ve yol güvenliği olmayınca diğer şartlar bulunsa bile hac yapmak mümkün olmaz. Bu şartlar, "hacca gücü yetme" şartının zarûrî sonucudur. Bir müslümanın hac yapmaya ancak ekonomik gücü, sağlığı ve yol güvenliği bulunduğu takdirde gücü yeter. Sağlıklı olma" ve "yol güvenliğinin bulunması"; haccın farz olmasının şartı olduğu takdirde ekonomik yönden hacca gitme imkanı bulunsa bile hac farz olmaz; bu durumdaki kimsenin bedel göndermesi veya vasiyet etmesi de gerekmez. "Sağlıklı olma" ve "yol güvenliği bulunması"; haccın edasının şartı olarak kabul edildiği takdirde, hac farz olan kimse hacca bizzat gidemediği takdirde bedel göndermesi veya vasiyet etmesi gerekir.[45]

8.Haccın farz olduğunu bilmek.

Gayri müslim toplumda yaşayıp ta haccın farz olduğunu öğrenmemiş bir Müslümana hac, ancak farz olduğunu öğrenince ve diğer şartları da taşıyorsa farz olur.

9.Haccın Eda Edildiği Vakte Yetişmek.

Bir kimse hac mevsimine yetişemeden ölse sorumluluğu kalkarken, hac mevsimi girdiğinde gidebilecek şartları da taşıyorsa farz olur, gitmeyen ise sonradan gitme imkanını kaybetse de borcu baki kalır. [46]

10.Kadınların can, mal ve namus güvenliğinin sağlanmış olması.

Hanefîlerde bir kadına haccın farz olabilmesi için refakat edecek eşi veya bir mahreminin [47] bulunması gerekir[48] ve Hanbelîler de bu görüşte iken[49] Şâfiîlerde tercih edilen görüşe göre güvenilir bir kadın gurubuyla gidebilir ve Mâlikîler de bu görüştedir.[50] Bunlar, Peygamberimizin güç yetirmeği "binit ve azık" olarak açıklamasını, orada eş/mahrem şartının bulunmayışını ve aşağıdaki hadisi [51]. Hanefîler ise seferîliğe de mesnet aldıkları mahremsiz "üç gün"[52] ve "üç gece"[53] lik mesafeye gitmelerini yasaklayan hadisleri esas almışlardır. Bu süreden az bir mesafede ikamet eden kadına haccın farz olması için eşi veya mahremi bulunması şart değildir.[54] Hadis kaynaklarına bakıldığında bir kadının; beraberinde mahremi bulunmadan "bir gündüz",[55] "bir gece",[56] "bir gündüz ve bir gece",[57] "iki gündüz" ve "iki gece",[58] "üç gece"[59] ve üç gündüzden fazla"[60] yolculuk yapmasının yasaklandığı görülmektedir. Beyhakî (ö.458/10 66). ilgili rivayetlerin sahih olduğunu ve yol güvenliği olmadan kadının tek başına yolculuk yapamayacağını ifade ettiğini söylerken [61] Kurtubî (ö.671/1272) de aynı görüştedir [62] ve günümüz şartlarına uygun olan da budur. Nitekim Peygamberimiz (a.s.) "لتوشكن الظعينة ان تخرج منها بغير جوار حتى تطوف بالكعبة" "Çok yakın bir gelecekte bir kadın tek başına Hîre'den çıkacak (hiçbir zarar görmeksizin) gidip Ka'be'yi tavaf edecektir" buyurmuştur[63] ki, mahrem/eş şartı da güvenlik amaçlı [64] olup diğer şartları taşıyor ve güvenliği de sağlanıyorsa eşi/mahremi olmadan hacca gidebilir.

11.Eşi ölmüş veya boşanmış kadınların iddet süresini doldurmuş olmaları.

Âdet görenlerin iddeti 3 kur' (üç temizlik/adet süresi),[65] âdetten kesilmiş/âdet görmeyenlerinki üç ay,[66] eşi ölenlerinki dört ay on gündür.[67] Boşanan kadınlar, iddet süresince, لا تخرجوهن من بيوتهن و لا يخرجن الا ان ياتين بفاحشة مبينة "Apaçık bir hayasızlık yapmaları dışında onları (iddet süresince) evlerinden çıkarmayın, kendileri de çıkmasın lar" (Talak, 66/1), ayeti gereği eşlerinin evlerinde dururlarken, bu, iddetteki kadının hacca gidemeyeceğine de delil sayılmıştır. İddet bekledikleri halde hac yoluna çıkan kadınları A. b. Ömer Zülhuleyfe'den, A.b. Mes'ûd ise Cuhfe'den çevirmiştir. [68] Hanbelîlerde (ric'î [69] talak ile boşanmış veya eşi ölmüş kadının iddet içerisinde hacca gitmesi caiz değil ise de) bâin talak [70] ile boşanmış kadın (Artık özgür olup kendisi istemedikçe, erkeğin istemesiyle dönüş olamayacağı için) gidebilir. (Ric'îde ise, ilgili âyetteki, "Bilemezsin, olur ki Allah, bundan sonra yeni bir durum ortaya çıkarır" لا تدري لعل الله يحدث بعد ذلك امرا [71][72] ifadesine göre bütünüyle boşanmış sayılmayıp nikah bağları bir bakıma devam ettiği ve erkeğin vazgeçebileceğinden dolayı kadının evinde beklemesi gerekir)

B) Haccın Geçerli Olmasının Şartları

1. İhrama girmek Hac yapacak kimse hac yapmaya niyet edip telbiye getirerek ihrama girmiş olur. İhra ma girmeden yapılan hac geçerli olmaz.[73] 2. Belirlenen zaman içinde yapmak Kur'ân-ı Kerimde hac ayları; الحج اشهر معلومات "(Bakara, 2/197) ifadesiyle mücmel olarak bildirilmiştir. Bu aylar; şevval ve zilka'de ayları ile zilhicce ayının ilk 10 günüdür.[74] İmam Şâfiî'ye göre hac aylarına zilhiccenin 10. günü dahil değilken İmam Malik'e göre, zilhiccenin tamamı dahildir.[75] Şafiîlere göre bu aylardan önce hac ihramı na girilemez, girilirse hac nafile olur.[76] Hanefî ve Malikîlerde hac aylarından önce ihrama girilebilirse de de Sünnete muhalif olduğu için mekruh olur. Haccın diğer menâsikinin de bu aylarda yapılması gerekir.[77] 3. Belirlenen mekanlarda yapmak. Hac menâsikinin yapıldığı mekanlar; mîkât sınırları, Ka'be, Safa-Merve, Arafat, Müzdelife ve Mina'dır.

C) Haccın Çeşitleri

a. Hükmü İtibariyle 1. Farz Hac. Yükümlülük şartlarını taşıyanların ömründe bir defa yapması gereken hac. 2. Vacip Hac. Yükümlü olmadığı halde adayarak yükümlü olunan hac ile başladıktan sonra bozulan nafile haccın kazası. 3. Nafile Hac. Farz hac yapıldıktan sonra veya yükümlü olunmadığı halde yapılan hac ile çocuğun haccı.

b. Edası İtibariyle 1. İfrad Haccı. Sadece hac ihramına girerek (umresiz) yapılan hac. 2. Temettu Haccı. Önce umre ihramına girip, umreden sonra ihramdan çıkıp, sonra da Arafat'a çıkma dan hac ihramına girerek yapılan hac. 3. Kıran Haccı. Hem umre hem hac için ihrama girip umreden sonra ihramdan çıkmadan yapılan hac.

Temettu ve Kıran Haccının Şartları.

a) Hacceden kişi âfâkî olmalıdır. Mîkât sınırları içinde (Harem ve Hill'de) oturanlara, hac aylarından önce Mekke'ye gidip hac günlerine kadar orada kalan âfâkilere câiz değildir. Bunların ifrad haccı yapması gerekli olup, şayet hac aylarında umre yaparlarsa ceza kurbanı keserler. b) Umre ve haccın her ikisi aynı yılın hac aylarında yapılmalıdır. Bir kimse umreyi hac aylarından önce yapmış veya umre tavafının en az dört şavtını, hac ayları girmeden tamamlamışsa ifrad haccı olur. c) Hac aylarında yapılan umreden sonra memleketine dönülmemelidir. Hanefîler de memlekete dönen; Şâfiîlerde mîkât dışına çıkana yeniden umre gerekir, yapmazsa haccı ifrad olur. Kırânda umreden sonra ihramdan çıkılmadığı için mîkât dışına çıksa da ifrâda dönüşmez.

En Faziletli Hac.

Şâfiî ve Malikîlerde ifrad, Hanefîlerde kıran. Hanbelîlerde temettu haccıdır.[79] Fazilet sırası ise Hanefîlerde kırân, temettu', ifrad; Mâlikîlerde ifrad, kırân, temettu'; Şâfiîlerde (aynı yıl ardından umre yapmak şartıyla) ifrad, temettu', kırân; Hanbelîlerde temettu', ifrad, kırân haccıdır.

HACCIN FARZLARI VACİPLERİ SÜNNETLERİ

A) Haccın Farzları (Şartları ve Rükünleri)

a) Haccın Müstakil Farzları (Menasiki)

Hanefîlerde ihrama girmek (şart), Arafat'ta vakfe yapmak, Kabe'yi tavaf etmek (rükün), Şâfiîlerde; İhrama girmek (niyet), Arafat'ta vakfe yapmak, Ka'be'yi tavaf etmek, Sa'y yapmak, Saçları tıraş etmek veya kısaltmak, Bunların çoğu (en az dördü) arasında tertibe uymak (rükün). [82] Mâlikîlerde : İhrama girmek, Arafat'ta vakfe yapmak, Kabe'yi tavaf etmek, Sa'y yapmak (rükün) (Rükünlerin tamamı, usulüne göre yapılmadıkça, ceza ve kefâret ödemekle hac sahih olmaz. Eksik kalan rüknün tamamlanması veya haccın kazâsı gerekir.)

b) Haccın Menâsikinin Farzları (Şartları ve Rükünleri)

1. İhramın Rükünleri. Niyet, Telbiye 2. Tavafın Sıhhat Şartları. Niyet, Şavtlarının en az dördünü yapmak (Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde Ziyaret, Umre ve Veda tavaflarını yedi şavta tamamlamak), Ka'be'nin etrafında, Harem'in içinde ve zamanında yapmak. (Şâfiî, Mâlikî, Hanbelîlerde cünüp, adetli, nifâsda olmamak. Abdestli, avret yerleri örtülü şekilde, Kabe'yi sola alarak, Hacer-i Esved hizasından başlayıp, Hatîm'in dışından dolanarak yapmak) 3. Sa'yin Sıhhat Şartları. Safa ve Merve tepeleri arasında yapmak Safâ'dan başlayıp Merve'de bitirmek. Hanefîlerde şavtların en az dördünü, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde yedisini de yapmak (rükün). Umre sa'yini, ihramlı ve umre tavafından sonra yapmak. Hac Sa'yini, ihramlı ve muteber (geçerli ve cezasız) bir tavafın peşinden, hac ayları içinde yapmak. 4. Arafat Vakfesinin Geçerlilik Şartları Hac için ihrama girmiş olmak. Arafat dağında, arefe günü güneşin tepe noktasına geldikten bayramın 1. günü fecr-i sadık'a kadarki zamanda yapmak. Mâlikîlerde az da olsa geceleyin de yapmak. 5.Ziyaret Tavafının Geçerlilik Şartları. a) Arafat vakfesinin yapmış olmak. Bayramın 1. günü fecri sadıktan sonra yapmak. (Şâfiîlerde ve Hanbelîlerde arafe günü gece yarısından itibaren de yapılabilir) 6. Müzdelife Vakfesinin Geçerlilik Şartları. Hac için ihramlı olmak. Arafat vakfesini yapmış olmak. Müzdelife sınırları içinde, vaktinde yapmak. 6.Şeytan Taşlamanın Sıhhat Şartları. Atılacak şeyin taş vb. cinsten olması. Taşı, birer birer, fırlatarak atmak. Cemrelerin üzerine veya yakınına düşürmek. Yerine atanın fiili sonucu ulaşması. Gücü yetenin bizzat atması. Vaktinde atmak 7. Veda Tavafının Sıhhat Şartları. Ziyaret tavafını yapmış olmak. Niyet

B) Haccın Vacipleri

a) Haccın Müstakil Vacipleri.

1.Sa'y yapmak 2. Müzdelife'de vakfe yapmak 3. Şeytan taşlamak 4. Saçla rı tıraş etmek/kısaltmak. 5. Veda tavafı yapmak. (Bunun için; Haccetmiş olmak. Âfâkî olmak, kadınların âdet ve nifasda olmaması. Veda tavafı Şâfiî ve Mâlikîlerde sünnettir) 6. Şâfiîlerde, Mikât sınırlarında ihrama girmek (niyet) Cem relere taş atmak, Müzdelife'de vakfe yapmak, Bayramın 1, 2 ve 3. günlerin de Mina'da gecelemek, İhram yasaklarından kaçınmak[83].

b) Haccın Menâsikinin Vacipleri

1.İhramın Vacipleri. İhrama mikâtta girmek. İhram yasaklarından sakınmak 2.Tavafın Vacipleri. Cünüp, adetli veya nifâsda olmamak, abdestli ve avret yerleri örtülü yapmak. Kabe'yi sola alarak, Hacer-i Esved hizasından başlayarak ve Hatîm'in dışından dolanarak yapmak. Ziyaret, Umre ve Veda tavaflarını yedi şavta tamamlamak.(Bunlar Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde geçerlilik şartlarıdır.) Sağlıklı olanın yürüyerek yapması. Tavaf namazı kılmak. (Bu ikisi Hanefî ve Malikilerde vacip, Şâfiî ve Hanbelilerde sünnettir) Ziyaret tavafını E.Hanîfe'ye göre kurban bayramının 3. günü güneş batıncaya kadar, İ.Mâlik'e göre Zilhicce ayı içinde yapmak. 3. Arafat Vakfesinin Vacibi. Gündüz den Arafat'a gelen kimsenin güneş batıncaya kadar Arafat'ta beklemesi. (Şâfiîlerde sünnettir) 4. Müzdelife Vakfesinin Vacibi E. Hanîfe ve İ.Muhammed'e göre akşam ve yatsı namazlarının Müzdelife'de yatsı vaktinde birleştirerek kılmak (Ebu Yusuf, Şâfi, Mâlikî ve Hanbelîlerde sünnettir). 5. Mina'daki Vacipler. Temettu ve Kıran hacılarını yapanların bayram günleri Haremde hedy kurbanı kesmesi. 6. Tıraş Olmanın Vacipleri. Bayramın üçüncü günü güneş batma dan tıraş olmak. (İ. Muhammed, E. Yusuf, Şâfiî ve Hanbelîlerde sünnettir) Hanefîlerde başın en az dörtte birini, Malikî ve Hanbelîlerde tamamını, tıraş etmek/kısalt mak, Şâfiîlerde en az üç telini kesmek. Atılacak taşları eksiksiz, vaktinde ve yerine atmak. (Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde sünnettir) 7. Sa'yin Vacipleri. Sağlıklı olanın yürüyerek yapması. Yedi şavta tamamlamak (Vaciplerden biri terk edildiğinde hac sahih olursa da ceza gerekirken, telafî edilirse ceza düşer.)

C) Haccın Sünnetleri

a) Müstakil Sünnetler 1. Kudüm tavafı 2. Mekke, Arafat ve Mina'da hutbe okunması. 3. Arefe gecesi Mina'da geceleme. 4. Bayram gecesi Müzdelife'de gecelemek.5. Bayram günlerinde Mina'da kalmak. (Bunlar Şâfi, Mâlikî ve Hanbelîlerde vaciptir). b) Hac Menâsikinin Kendi İçindeki Sünnetler Hac menâ sikinin kendi içindeki sünnetler ilgili kısımlarda anlatılacaktır

İ H R A M

Hürmet edilmesi gereken yere/zamana girmek anlamına gelen ihram, [84] hac veya umre ya da hem hac hem umre niyeti ile, sair zamanlarda helal olan bazı davranışları kendisine haram kılmak[85] olup Hanefîlerde haccın geçerlilik şartı, Şâfiî ve Mâlikîlerde rüknüdür.[86]

A) Ihramm Farzları

1. Niyet,

Umre veya hac, ya da hem umre hem hac olduğunu kalben belirlemektir. İkrarı müstehaptır. İhrama giren kimse sadece hac yapacaksa اللهم إني أريد الحج فيسره لي و تقبله می "Allah'ım! Haccetmek istiyorum. onu bana kolaylaştır ve kabul buyur"; sadece umre yapacaksa, اللهم إني أريد العمرة فيسرها لي وتقبلها المني Allah'ım! Haccetmek istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve kabul buyur"; Hem hac, hem umre yapacaksa اللهم إني اريد الحج والعمرة فيرهما لي وتقبلهما منى "Allah'ım! Hac ve umre yapmak istiyorum Onları bana kolaylaştır ve kabul buyur." diye niyet edip aşağıdaki gibi telbiye yapar.

Hacda Niyet Değiştirmek

Hanefi, Şafi ve Malikilerde umre mi hacer mi yoksa birlikte mi yapacağına karar verip niyet edip ihrama girdikten sonra niyeti iptal etmek veya değiştirmek caiz olmayıp niyet edildiği şekliyle tamamlamak vaciptir. [57] Hanbelilerde, ifrat veya kıran haccına niyet eden, tavaf ve sa'y yapmadan niyetini feshedip hacer umreye çevirip traş olarak ihramdan çıkabilir. Daha sonra hac niyeti ile ihrama girerek tavaf. vakfe ve sa'y yapar, böylece temettü hacer yapmış olur (x8) Hanefi, Maliki ve Şafiiler, و اتموا الحج والعمرة "Hac ve umreyi Allah için tamamlayım" âyetine dayanarak haccı feshedip umreye dönüştürmeyi caiz görmemişler, Hz. Peygamber'in bu konudaki uygulamasının ashaba özgü olduğunu söylemişlerdir.1991

2. Telbiye

لبيك اللهم لبيك لبيك لا شريك لك لبيك إن الحمد والنعمة لك والملك لا " Emre icbet etmek anlamina gelen "ielhiye شريكك Buyur Allah'ım buyur! Huyur, senin hiçbir ortağın yoktur. Buyur, şüphesiz her türlü övgü, nimet, mülk ve hükümranlık sana aittir. Senin ortağın yoktur" demek olup Hz. Peygamber (as) böyle telbiye getirmiştir. 190) Telbiye dil ile söylenmelidir. Hz Peygamber (as( بارسول الله وما الحج Ey Allah'ın Elçisit Hac nedir denilince قال العج والتي "Hae telbiye getirmek ve kurban kesmektir" buyurmuştur.191( Telbryenin yüksek sesle getirilmesi sünnettir. Peygamberimiz (as( اثاني جبریل آن امر اصحابي از يرفعوا أصواتهم بالإهلال والتلبية "Cebrail bana geldi ve ashabıma tehlil ve telbiyeyi yüksekçe söyleme lerini emretmemi bildirdi" demiştir. [92] Niyet ve telbiye ile ihrama girilmiş/ibram yasakları başlamış olur 193) Şafil ve Hanbelilerde telhiye, sünneti olup hacca/umreye niyet eden telbiye getirmese de ihrama girmiş sayılır. Hacem çeşidi belirlenmeden "Allah için ihrama girdim" vb denilse ihrama girilmiş olur. Tavafa başlamadan hangi hae yapılacağı belirlenmişse ona göre hareket edilir. Belirlemeden tavafa baştansa umre yapılmış olur. Tavafa başlanmış olmak için en az bir şavtın tamamlanması gerekir. İlk şavtı tamamlamadan terk eden başlamış sayılmaz. İhrama girdikten sonra tavaf yapmadan doğrudan Arafa'la gidip vakle yapan ifrad haceı yapımış olur. 194] Hangi haceı yapacağı belirlenmeden "Allah için ihrama girdim" vb ifade kullanır, sonra da hacca niyet edilirse temettu hacema niyet edilmiş olur (95) Şafiilerde hac/umre menásikinden herhangi birine başlamadan niyetteki belirsizlik giderilmezse hac/umre yapılmış sayılmaz. Çünkü ibadetlerde niyet şarttır.

B) Ihramın Vacipleri

1. Mikatı Ihramlı Geçmek

a) Ihrama Girme Yerlen: Mikat sınırları Cibell (as) rehberliğinde Hz. Ibrahim(as) tarafından belirlenmiş, Hz. Peygam ber (as) tarafından da tekrar gösterilmiştir. Harem Bölgesi Harem (saygıya layık/bitkilerinin koparıl ması, zararsız hayvanlarının öldürülmesi haram kılınan "Ka'be/el-beyti'l-haram 1961, onu çevreleyen "el-mescidü'l-haram 1977 ve onu da çevreleyen Mekke' (981) bölgesinin sınırları Medine istikametin dekin Käbe'ye Mekke'ye 8 km) "Ten'im", Täif yönündeki "Cirâne", Cidde istikametindeki/Hudeybiye yakınlarındakı "Asäır", Irak yolundaki "Seniyyetülcebel", Yemen yolundaki "Edatü Libn" ve Arafat sınırındaki "Batn-i Nemire dir. Haremde oturanlar(Mekkiler) hac için bulundukları yerde, umre için "Hill" bölgesine (Ci'rane. Tenim gibi) çıkarak ihrama girerler. Hill Bölgesi Haremi çevreleyen, Zülhaleyfe, Cuhfe, Kam, Yelemlem ve Zät-ı Irk mevkilerini birleştiren (Haremdeki haramlarım helal olduğu) dairesel bölge olup buradakiler (Halli), bulunduklan yerde ihrama girerler. Äfäk Bölgesi hill dışında kalım (Mekke'ye uzak bölgeler olup Hareme girecek afakilerin hıll'i çevreleyen beş noktadan birinde/hizaların da/buralara ulaşmadan önce ihrama girmeleri gerekir. (99), (100) Bu beş nokta şunlardır: Zülhuleyfe (Âbâr-ı Ali): Medine'nin 11 km güneyinde ve Mekke'ye 450 km olan bu yer Medinelilerin ve Mekke'ye Medine üzerinden gelenlerin mikatı (en uzak mikat) olup Hz. Peygamber (a.s.) Veda Haccında burada ihrama girmiştir. Cuhfe: Şamlıların ve Mekke'ye Şam cihetinden gelen Mısırlılar ile Kuzey Afrikalıların mikatı (Mekke'ye yaklaşık 187 km) olup zamanla daha güneydeki (Kızıldeniz kenarındaki) Râgıb kullanılmışken, günümüzde Cidde ve Medine, otoyollarla Mekke'ye bağlandığı için burası da önemini yitirmiştir. Karn (Necd): Necd ve Kuveyt bölgesinden gelenlerin mikatı (Mekke'ye 96 km) olup "Seyl" diye de anılmaktadır. Yelemlem: Yemenlilerin mikatı olup Mekke'nin güney-doğu yönündedir ve en yakın mikattır (54 km).Zâtüırk: Mekke'ye Irak yönünden gelenlerin mikatıdır (94 km). İbn Abbâs (r.a.) şöyle demiştir: وقت رسول الله صلى الله عليه وسلم لأهل المدينة ذا الحليفة، ولأهل الشام الجحفة، ولأهل نجد قرن المنازل، ولأهل اليمن يلملم "Rasûlullah (a.s.) Medineliler için Zülhuleyfe'yi, Şamlılar için Cuhfe'yi, Necidliler için Karnü'l-Menâzil'i ve Yemenliler için Yelemlem'i mikat olarak belirledi. Bu sayılan yerler, buralarda yaşayanlar ile buraların yerlisi olmayıp da hac veya umre yapmak için gelmiş olanların mikatıdır. Bu noktalar ile Mekke arasında bulunanlar ise bulundukları yerde –hatta Mekkeliler Mekke'de– ihrama girerler." (101) Hz. Âişe (r.a.) şöyle demiştir: وقت لأهل العراق ذات عرق "Nebi (s.a.v.) Iraklılar için Zât-ı Irk'ı mikat olarak belirledi." (102) Buralara uğramayanlar buraların hizalarında (deniz ve hava yoluyla gelecekler binmeden önce veya sonra da) ihrama girerler. Hanefilerin dışındaki mezheplerde mikattan önce girmek mekruhtur. İş/ikamet maksadıyla Hıll bölgesine (Cidde'ye) gelip sonradan hac/umre yapmak isteyen, bulunduğu yerden ihrama girer.

b) İhrama Girme Zamanı "حج أشهر معلومات" (Hac bilinen aylardadır.) (103) ayetinde belirtildiği üzere hac aylarıdır. (104) Hanefi, Maliki ve Hanbelilerde, mekruh olmakla birlikte önceden de girilebilirken (105) Şâfiîlerde, girilirse umre ihramı olur. (106) Umre için ise zaman sınırlaması bulunmayıp fakat hac mevsiminde (arefe ve bayram günleri) tahrimen mekruhtur.

2. İhram Yasaklarına Uymak: İhram girdikten sonra söz, fiil, davranış ve giyim ile ilgili yasaklara uymak vacip olup uyulmaması ceza gerektirir. (Bkz. "Hac Kurallarına Aykırı Davranışlar ve Cezaları")

C) İhramın Sünnetleri

1. İhrama girmeden önce (gerekiyorsa) tıraş olmak, koltuk altı ve kasık kıllarını temizlemek, tırnakları kesmek. 2. İhrama girmeden önce temizlik maksadıyla gusletmek, su yoksa/kullanılamıyorsa abdest almak. (Gusül abdestten faziletli olup abdest için su yoksa teyemmüm yapılmaz. Fakat, ihram namazı için yapılır.) Hayız, nifaslı kadınların, abdestli bulunanların ve ihrama girecek çocukların gusletmeleri de sünnettir. Hz. Peygamber (s.a.v.) "Nifaslı ve hayızlı kadınlar mikata geldiklerinde guslederler, ihrama girip Kâbe'yi tavaf hariç bütün hac menâsikini yaparlar." (107) buyurmuştur. 3. Erkeklerin izâr (belden aşağısını örten) ve ridâ (baş hariç belden yukarısını örten) denilen (tercihen beyaz, yeni/temiz ve iyi bez/müstehap), iki parça (tamamen örten tek parça da yeterlidir) beze bürünmesi. (Kadınlar normal elbise, başörtü ve ayakkabıları ile yüzleri açık şekilde girerler.) 4. İhramdan (niyet ve telbiyeden) önce güzel koku sürünmek (müstehap). Şâfiî ve Hanbelilerde önceden izâr ve ridâya koku sürmek caizdir. (Elbise çıkarılırsa, koku giderilmedikçe giyilemez.) Malikilerde ise ihrama hazırlanırken koku sürmek caiz değildir. 5. "İzâr" ve "ridâ"ya büründükten sonra/ihrama girmeden (kerahet vakti değilse) iki rekât ihram namazı kılmak. (Vaktin farz namazı da onun yerine geçer.) 6. Niyeti dil ile yapmak. 7. Telbiyeyi namazdan sonra yapmak (evlâ). (Mikatı geçmemek kaydıyla daha sonra da yapılabilirken, geçilirse Hanefilerde ihrama girilmiş olmazken, Şâfiîlerde (sünnet olduğu için) girilmiş sayılır.) 8. İhramlı iken her fırsatta (erkekler yüksek, kadınlar normal sesle) telbiye getirmek. (Çıkarken, inerken, kafilelerle karşılaşınca, farz namazlardan sonra, bulunulan durumlar değiştikçe müstehaptır.) 9. Hac ihramına, hac ayları başlayınca girmek

TAVAF

Tavaf, "...Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler" (Hac, 29; وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ) ayeti gereği hac ve umre yapacakların Hacer-i Esved'in yanından/hizasından başlayarak Kâbe'nin etrafında yedi defa (şavt) dönmesini ifade eder.

A) Tavafın Çeşitleri

Haccın hükmü itibariyle farz, vacip, sünnet ve nafile olmak üzere beş, yapılışı itibariyle "kudüm", "ziyaret", "veda", "umre", "nezir", "nafile" ve "tahiyyetü'l-mescid" olmak üzere yedi çeşit tavaf vardır.

1. Kudüm Tavafı. "İfrad haccı" yapacakların Mekke'ye vardıklarında yaptıkları ilk tavaf olup sünnettir. (İfrad haccı ihramına giren fakat Mekkeye uğramadan Arafat'a çıkanlarla Arafat vakfesi öncesi âdette olan kadınlara gerekmez) Bu tavafı Arafat'a öncesine kadar mazeretsiz geciktirmek caiz ise de varır varmaz yapmak daha faziletli olup Peygamberimiz (a.s.) de böyle yapmıştır.[109] Mekkeliler ve mikāt mahalleri ile Mekke arasında oturanlar, kudüm tavafı yapmazlar. Şafiîlerde kıran haccı yapacakların da ilk tavafı olup esasen kıran haccına niyet edenlerin de hem hac, hem de umre için tek tavaf ve sa'y yapmaları yeterlidir. Nitekim Peygamberimiz; مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ عَنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ "Hac ve umre ihramına girene, ihramdan çıkıncaya kadar her ikisi için bir tavaf ve bir sa'y yeter" [110] buyurmuşlardır. Hanefîlerde "kıran haccı yapacakların" hem umre hem de hacca hac ayları içinde aynı ihramla ayrı ayrı yapmaları gerektiği için[111] ilk tavafları umre tavafıdır.[112] Kudüm tavafının ardından haccın sa'yini yapacak erkekler ve çocuklar, ilk üç şavtta "remel" yaparlar. (Mekkelilerin dışındakiler için sünnettir) Remel yapılan tavaflarda iztıba da sünnettir.

2. Ziyaret/İfâza Tavafı

Haccın rüknü olup وَلْيَطَّوَّfُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ "Ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler." (Hac:22/29) ayetinde emredilen tavaf olduğunda görüş birliği vardır. Geçerli olması için; Arafat vakfesinin yapılmış olması ve vaktin de yapılması şarttır. Vakti, Kurban bayramının ilk günü fecr-i sadık ile başlarken Şafiî ve Hanbelîlerde arefe gecesinin yarısından itibaren de yapılabilir. عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ أَرْسَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُمَّ سَلَمَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ فَرَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ ثُمَّ مَضَتْ فَأَفَاضَتْ Hz.Âişe demiştir ki: "Peygamber(sav) Kurban bayramının ilk gecesinde eşi Ümmü Seleme'yi (önceden) gönderdi. O da fecr-i sadıktan önce şeytanı taşladı, sonra gidip ziyaret tavafını yaptı."[114] Ziyaret tavafının bayramın ilk üç gününde yapılması sünnet olup ömrün sonuna kadar da yapılabilirse de mazeretsiz üçüncü günden sonraya bırakılması ittifakla mekruhtur. E.Hanife'ye göre, ilk üç günde yapılması vacip olup daha sonra yapılabilirse de vacip terk edildiği için dem gerekirken, diğer müctehitlere göre son vakti için zaman belirlenmemiş olup A.b.Abbas (r.a) rivayeti olan şu hadise istinaden ömrün sonuna kadar yapılabilir: قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زُرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ لَا حَرَجَ قَالَ آخَرُ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ قَالَ لَا حَرَجَ قَالَ آخَرُ ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ لَا حَرَجَ Sahabeden biri Hz.Peygamber'e; "Şeytan taşlamadan ziyaret tavafını yaptım dedi. "Zararı yok," buyurdu. Bir başkası, -"Kurban kesmeden tıraş oldum, dedi. -"Zararı yok," buyurdu. Bir başkası, -"Şeytan taşlamadan kurban kestim dedi. -"Zararı yok buyurdu"[115]

3. Veda/Sader Tavafı Mekkeli olmayan ve mikât mahalleri ile Mekke arasındaki bölgelerden birinde ikamet etmeyen (âfakî)lerin Mekke'den ayrılmadan yapmaları gereken son tavaf olup haccın aslî vaciplerinden biridir. [116] (I.Malik'e göre sünnettir) Peygamberimiz; لَا يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ "(Sizden) biri, son olarak Kâbe'yi ziyaret etmeden (Mekke'den) ayrılmasın" [117] buyurmuştur. (Mekke ve Hillilere gerekmez ise de başlamışlarsa tamamlamaları gerekir. Çünkü başlanan ibadeti tamamlamak vaciptir) Kurban bayramının üçüncü gününden önce Mekke'de sürekli ikamet niyet eden âfakîler ittifakla yapmazken, Ebu Hanife'ye göre üçüncü gününden sonra niyet edene vaciptir. (Veda tavafını yapmadan Mekeden ayrılan, mikâtı geçmemişse dönüp yapması gerekirken, geçmişse dem gerekir. Umre ihramına girip umreyi tamamlar ve sonra da "veda tavafı" yaparsa dem'den kurtulur) Adetli ve nifaslı kadınların veda tavafı yapmaları vacip değilse de, Mescid-i Haram'ın kapısında dua edip ayrılmaları müstehaptır. Veda tavafı için tavafa diye niyet edilse yeterlidir. Farz tavaftan sonra yapılan nafile tavaf yapan, veda tavafı yapmadan ayrılırsa o tavaf veda tavafı sayılır. Veda tavafından sonra hemen ayrılmak sünnet ise de bir şeylerle meşgul olana bir şey gerekmez.[118] (Şafiîlerde veda tavafı işler bitirilip yola koyulacakken yapılır ve hemen yolculuğa başlanması vaciptir, mazeretsiz olarak bekleyene/alışveriş, borç ödeme, arkadaşa uğrama, hasta ziyareti gibi harici işlerle meşgul olana yeniden gerekir. Erzak satın alma, bagaj yerleştirme vb.de gerekmez.[119]) Veda tavafından sonra, Peygamberimizin yaptığı gibi iki rekat namaz kılar, ve mümkünse Mültezeme, sağ eli Kâbe'nin kapısına, sol eli de Hacer-i Esved'e doğru açarak göğsünü ve yüzünü Kâbe'nin duvarına dayar ve bu vaziyette dua eder. bu hususta Sahabeden Amr b. Şuayb şöyle demiştir: طُفْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا جِئْنَا دُبُرَ الْكَعْبَةِ قُلْتُ أَلَا تَتَعَوَّذُ قَالَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ثُمّمَّ مَضَى حَتَّى اسْتَلَمَ الْحَجَرَ وَقَامَ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْبَابِ فَوَضَعَ صَدْرَهُ وَوَجْهَهُ وَذِرَاعَيْهِ وَكَfَّيْهِ هَكَذَا وَبَسَطَهُمَا بَسْطًا ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللهِ "Abdullah'la tavaf yaptık. Kâbe'nin arkasına geldiğimizde istiazede bulunalım mı dedim. Cehennem ateşinden Allah'a sığınırız dedi ve tavafa devam etti, Hacer-i Esved'i istilam etti. Hacer-i Esved ile Kâbe'nin kapısı arasında durdu. Kollarını iki yana açarak göğsünü, yüzünü ve (yan tarafa açılmış) kollarını Kâbe'nin duvarına yasladı. Sonra da; Resulullah (sav) in böyle yaptığını gördüm dedi.[120] (Mültezem'den sonra Hatim'e gider, altın oluğun altında durup dua eder, daha sonra zemzem suyu içerek Kâbe'den ayrılır.[121])

4. Umre Tavafı. Tüm müçtehitlere göre umrenin farzı olup, ilk dört şavtı rükün, yediye tamamlamak vaciptir. Vakti, umre ihramına girince başlarken, sonu için sınır bulunmayıp, umre ihramında iken her zaman yapılabilir.[122]

5.Nezir/Adak Tavafı. Yapılması vacip olup zaman kaydı konmuşsa o vakitte; değilse, uygun bir vakitte yapılması gerekir.

6.Nafile Tavaf. Nafile tavaf yapmak, nafile umre yapmaktan daha faziletlidir.[123] Sahabeden A. b. Abbas, tabiinden Atâ b. Ebi Rebah, Said b. Cübeyr ve Mücahid b. Cebr'e göre; Mekkeli olmayanların Mescid-i Haram'da nafile tavaf yapmaları, Mekkeli le rin ise namaz kılmaları daha faziletlidir.[124]

7.Tahiyyetü'l-Mescid Tavafı. Kudüm, ziyaret, umre, veda ve nezir tavafı yapmayacakların Mescid-i Haram'a her gittiklerinde yapmaları müstehap olup diğer tavaflardan biri de onun yerine geçer.[125]

B) Tavafın Geçerlilik Şartları

1. Niyet Ziyaret, umre, veda tavafı şeklinde belirleme yapmadan "tavaf yapmaya" denilse de yeterlidir. (Şafiîlerde hac niyeti "ziyaret" ve "kudüm" tavaflarına da sayılırken, diğerlerinde ayrıca şarttır) Niyetin Hacer-i Esved hizasında yapılması vacip olup, sonradan yapıldığında, dönüp tekrar başlanmazsa o şavt geçersiz olur. 2.Vaktinde Yapmak. Kudüm tavafı, hac ihramına girdikten sonra ve Arafat vakfesinden önce, Umre tavafı, ihrama girdikten sonra; Ziyaret tavafı, kurban bayramının 1.günü fecr-i sadıktan sonra, Veda tavafı, hac menâsikinin tamamlanmasından sonra yapılır. (Şafiî ve Hanbelîlerde ziyaret tavafı, zilhiccenin dokuzunu onuna bağlayan gecenin yarısından itibaren yapılabilir.) 3. Kâbe'nin çevresinde ve Mescid-i Haram'ın içinde yapmak. Mescid-i Haram'ın dışından dolanarak yapılan tavaf geçerli olmaz. 4. En az dört şavtını yapmak. Hanefîlerde ilk dört şavtı farz, yedi tamamlamak vaciptir. Dört şavt ile tavaf geçerli olurken, geri kalan şavtlar da usulünce telafi edilir. [126] Şafiî, Malikî ve Hanbelîlerde ise yedi şavtı da farzdır. [127]

C) Tavafın Vacipleri

1. Abdestli yapmak Tavaf yapan kişinin abdestsiz, cünüp, âdetli ve loğusa olmaması gerekir. اَنَّ اَوَّلَ شَيْءٍ بَدَاَ بِهِ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ اَنَّهُ تَوَضَّاَ ثُمَّ طَافَ Peygamberimiz (a.s.) Mekke'ye geldiklerinde ilk iş olarak abdest almış, sonra da Kâbe'yi tavaf etmiş,[128] âdetli olan eşine, اِقْضِى مَايَقْضِى الْحَاجُّ غَيْرَ اَنْ لَا تَطُوفِى بِالْبَيْتِ "Hac eden kişinin her yaptığını yap, sadece Kâbe'yi tavaf etme"[129] buyurmuştur. Tavaf esnasında abdesti bozulan, abdest alıp kaldığı yerden devam eder. Tavafı abdestsiz, cünüp, loğusa veya adetli olarak yapan kişi, Mekke'den ayrılmadan iade edebilirken, mîkâtı geçerse ceza gerekir. Şafiî, Malikî ve Hanbelîlerde tavaf eden kişinin cünüp, âdetli ve loğusa olmaması ve abdestli olması tavafın geçerlilik şartı olduğundan, abdestsiz, cünüp, âdetli ve loğusa halde yapılan tavafın iadesi gerekir. Hanefîlerde özel halde Mekke'den ayrılmak zorunda kalırlarsa ziyaret tavaflarını yapıp bedene keserler. Malikilerde ise âdet dönemindeki kesinti temizlik sayıldığı gibi o sürede gusledip ibadetlerini yapmaları gerektiğinden, gusledip ziyaret tavafını yapar, ceza da gerekmez. [130] Hanefilerde temettu haccı için umre ihramına girdikten sonra âdet gördüğünden umre tavafını yapamayıp Arafat'a çıkana kadar temizlenemeyen kadın, umresini iptal edip, hac ihramına girerek Arafat'a gider ve haccı da ifrad olurken, hacdan sonra, iptal ettiği umreyi kaza edip dem keser. Şafiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde umresini iptal etmeden kıran haccına niyet edip Arafat'a gider ve dönüşte hac ve umre niyetiyle birer tavaf ve sa'y yapar. Çünkü, Hz Peygamber sav "مَنْ اَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ اَجْزَاهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْىٌ وَاحِدٌ عَنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُممَا جَمِيعًا Hac ve umre ihramına giren kimseye, bunların ihramından çıkıncaya kadar her ikisi için bir tavaf ve bir sa'y yeter."[131] buyurmuştur

2. Vücutta, Elbise ve Metafta Necaset Bulunmaması. Şafiî, Malikî ve Hanbelîlerde tavaf edenin bedeninde, giysilerinde ve metafta pislik bulunmaması şarttır.[132] Hz Peygamber (a.s.)ın اِنَّمَاالطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ فَاقِلُّوا فِيهِ الْكَلَامَ "Beyti tavaf etmek de namaz (kılmak) gibidir. Dolayısıyla tavaf ederken fazla konuşmayın" [133] buyur muştur. Hanefilerde ise tavafta necasetten taharet sünnet olduğundan, [134] necasetle yapılan tavaf mekruh olmakla birlikte geçerlidir

3. Avret Mahalli Örtülü Yapmak. Resulullah (sav), Ka'be'yi Cahiliyye dönemindeki gibi çıplak tavaf etmeyi yasaklamıştır. لَا يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ"Müşrikler haccetmesin ler ve çıplak olanlar da Kâbe'yi tavaf etmesinler" [135] Avret yerleri açık olarak yapılan, veda ve ziyaret tavaflarının iadesi edilmezse dem gerekir. I. Muhammed'e göre avret yeri açık olarak yapılan nafile tavafın, Mekke'de iken iadesi uygun iken, memleketine dönülmüşse sadaka gerekir. Şafiilerde tavaf esnasında kadın ve erkekerin avret yerlerinin örtülü olması, tavafın geçerlilik şartı olup tavaf esnasın kendi kusur ve ihmali sonucu açık olarak yapılan kısmı geçersizdir/iadesi gerekirken, kusursuz ve ihmalsiz açılır ve hemen de örtünürse bozul maz.[136] 4. Teyamüm.Tavaf, Ka'be'nin sağından, sol omuz Ka'be'ye dönük yapılır.

5. Hacer-i Esved'in Hizasından Başlamak. Tavafa Hacer-i Evsed'in yanından/ hizasından başlamak vacip olup hisasını geçtikten sonra niyet edilirse o şavt geçerli olmaz. [137]

6. Yürüyerek Yapmak. Gücü yetenlerin yürüyerek yapmaları vaciptir. Mazeretsiz olarak tekerlekli sandalye vb ile yapılan tavaf iade edilmezse dem gerekir. Şafiilerde, yürüyerek yapılması sünnettir.[138] Hz. Aişe (ra(. )طَافَ رَسُولُ اللهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حَوْلَ الْكَعْبَةِ عَلَى بَعِيرٍ "Resulullah (s.a.v) veda haccında Kâbe'yi deveye üzerinde tavaf etti. Sopasıyla da Hacer-i Esved'i istilam ediyordu" demiştir.[139]

7. Hatim'in Dışından Yapmak Hatim, Kâbe'nin içi sayıldığından içinden yapılan şavtın iadesi gerekir. Hz. Aişe şöyle demiştir: "Hz Peygamber (s.a.v)'e: - Hatim Kâbe' den midir? Evet, Kâbe'dendir, dedi. Öyle ise neden Kâbe'ye dahil etmediler? Dedim. Kavmin Kâbe'yi yeniden inşa sırasın da Hatimi de içine alacak kadar geniş yapmak için yeterli parayı bulamadı, dedi. Kâbe'nin kapısı neden yüksekte kalmış? Dedim. Kavmin dilediği kimselerin Ka'be'ye girmelerine izin vermek, istemediği kimselere de engel olmak için böyle yaptı. Kureyşliler, cahiliyet dönemini henüz geride bırakmış olmasalardı ve itiraz edeceklerinden çekinmemiş olsaydım Hatim'i Kâbe'ye dahil eder, kapısını da yer seviyesinde yapardım, dedi.[140]

8.Yedi Şavta Tamamlamak Hanefilerde ziyaret, veda ve umre tavaflarının ilk dört şavtını yapmak farz, tavafı yedi şavta tamamlamak vacip iken Şafiî, Malikî ve Hanbelilerde yedisi de farzdır.

9. Tavaf Namazı Kılmak. Namazdan sonra şu duanın okunması müstehaptır: اللَّهُمَّ هَذَا بَلَدُكَ وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَبَيْتُكَ الْحَرَامُ وَأَنَا عَبْدُكَ وَابْنُ عَبْدِكَ وَابْنُ أَمَتِكَ وَقَدْ جِئْتُكَ طَالِبًا مَرْضَاتِكَ وَأَنْتَ مَنَنْتَ عَلَيَّ بِذَلِكَ فَاغْفِرْلِي وَارْحَمْنِي إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٍ "Allah'ım! Burası senin beldendir. Şu da Mescid-i Haram ve saygın evindir. Ben de senin kulunum ve kulunun çocuğuyum. Buraya Senin rızan için geldim. Sen de bunu bana lütfettin. Beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz sen her şeye gücü yetensin." Bu namaz Hanefilerde müstakil bir ibadet olduğundan terkine dem gerekmez ise de kılmayan günah kâr olurken, Malikilerde dem gerekir, Şafiî ve Hanbelilerde ise sünnettir. Bu namaz, kerahet vakti değilse, ve mümkünse Makam-ı İbrahim'in arkasında, değilse mescidin uygun bir yerinde kılınır Şafiilerde kerahet vaktinde de kılınabilir. |141| Hanefilerde bu namazı kılmadan peş peşe tavaf yapmak mekruh iken, Şafii ve Hanbelîlerde sakıncası yoktur. [142]

D) Tavafın Sünnetleri

1.Tavafa Hacer-i Esvede/hizasına "Rükn-i Yemânî" tarafından gelerek başlamak. 2.Tavafın başlangıcın da ve her şavtın sonunda Hacer-i Evsedi istilam etmek. Tavafa başlarken Hacer-i Esved hizasına gelince eller kaldırılıp "bismillahi Allahu ekber" denilerek öpülür veya dokunulur, (izdiham varsa uzaktan "istilam" edip elin içi öpülür) ve bu her şavtta tekrarlanır. [143] (Öpmek müstehaptır), Hz. Ömer (r.a) Hacer-i Esved'i öpmüş ve; "çok iyi biliyorum ki sen faydası da zararı da olma yan bir taş parçasısın. Rasulullah (a.s.)'ın öptüğünü görme seydim seni öpmezdim" demiştir. [144] Her şavtın başında, اللهم إيمانا بك وتصديقا بكتابك ووفاء بعهدك وإتباعا لسنة نبيك محمد صلعم "Allah'ım! Sana iman ederek, Kitabını tasdik ederek, Sana verdiğim sözü yerine getirerek Peygambe rin Muhammed (s.a.v) in sünnetine uyarak Beytini tavaf ediyorum" der. Tavafın her şavtında "Rükn-i Yemânî" de istilam edilir, ancak öpülmez. عن ابْنِ عُمَرَ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَا يَدَعُ أَنْ يَسْتَلِمَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ وَالْحَجَرَ فِي كُلِّ طَوْفَةٍ .A. b. Ömer (ra "Resulüllah (s.a.v) tavafın her şavtında Rükn-i Yemanî ile Hacer-i Esved'i istilam etmeden geçmezdi" demiştir. [145] Hacer-i Esved'i istilam, sünnet, Rüknü Yemanî'yi istilam ise müstehaptır. Diğer köşeler istilam edilmez.[146] 3. Remel yapmak. Erkeklerin kendisinden sonra sa'y yapılacak tavafın ilk üç şavtında (izdiham yoksa) remel yapmaları (koşmaksızın çalımlı ve süratli yürümeleri) sünnet olup o esnasında şu duanın okunması müstehaptır: اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ حَجًّا مَبْرُورًا وَذَنْبًا مَغْفُورًا وَسَعْيًا مَشْكُورًا"Allah'ım! Haccımı mebrur, zenbimi mağfur, sa'yimi meşkur eyle. 4. Iztıba yapmak. Erkeklerin peşinden sa'y yapılacak tavafda iztıba yapmaları (omuzdaki "rida"nın bir ucunu sağ koltuk altından geçirip sol omuz üzerine atıp sağ omuzu ve sağ kolu açık bırakmaları) sünnettir. (Tavaf namazını omuz ve kol açık kılmak mekruh olduğundan omuz tekrar örtülür) Hz Peygamber ve ashabı Hudeybiye yılında yapamadıkları umreyi ertesi yıl kaza için gelecekleri günün arefesinde müşrikler, "Sıtmanın bitkin düşürdüğü bir topluluk yarın Mekke'ye gelecek" demişlerdi. Efendimiz de, güçlü olduklarını göstermek için tavafta remel ve iztıba yapmış, ashabına da emretmiştir. عن ابن عبّاس أن رسول الله صلى الله عليه وسلم وأصحابه اعتمروا من الجعرانة . b. Abbas (ra), Resulullah (sav) ve فَرملوا بالبَيت وجعلُوا أرْدِيَتَهُم تَحْتَ آبَاطِهِم قد قَدَفُوها عَلى عواتِقِهم الْيُسْررَى ashabı, Cirâne'de umre için ihrama girdiler. Kâbe'yi tavaf ederken remel yaptılar ve ridalarını sağ koltuklarının altına alıp ucunu da sol omuzlarına atarak iztıba yaptılar demiştir. [147] 5. Tavafı Mümkün Oldukça Kâbe'nin Yakınında Yapmak. Kadınlar, mümkün olduğunca tenhada tavaf ederler. 6. Tavaf Şartlarında Müvâlât. Tavafta abdest veya gusül gerektiğinde alınıp, devam edilebilirse de baştan yapıl ması daha faziletlidir. Namaz arası verildiğinde ise kaldığı yerden devam edebilir. Cenaze namazı veya nafile namaz için tavafa ara vermek mekruhtur. Maliki ve Hanbelilerde tavafın şartlarını peş peşe yapmak vacip olduğundan ara verenin baştan yapması gerekir. [148] 7.Tavafta Dua Etmek. Tavaf esnasın da istenilen dua yapılabileceği gibi Kurân-ı Kerim de okunabilir. Ancak Hz. Peygamberin okuduğu şu سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولا حول :vb. duaları okumak daha faziletlidir. [149] Her şavtın başında ولا قوة إلا بالله العلي العظيم اللهم إيماناً بك وتصديقاً بكتابك ووفاء بعهدك واتباعاً لسنة نبيك محمد صلعم Kâbe'nin kapısının önünde veya hizasında; اللهم إنّ البيت بيتك والحرم حرمك والأمن أمنك وهذا مقام العائذ بك من النار Allah'ım! Bu ev senin evindir, bu harem senin haremindir, güvenlik senin güvenliğindir, burası, cehennem ateşinden sana sığınanın makamıdır"- Rükn-i Yemani ile Hacer-i Esved arasında ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة وقنا عذاب النّار "Rabbimiz! Dünyada bize bir iyilik ver, âhirette de bir iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru" dualarının okunması müstehaptır. 8. Tavafı Huşu ile Yapmak Tavaf ederken ibadet halinde bulun duğunun bilincinde olmalıdır.[150] 9. Tavaftan Sonra Zemzem İçmek. E'ûzü besmele çekip ve اللهم اني اسألك علماً نافعاً و رزقاً واسعاً و شفاء من كل داء و سقم "Allah'ım! Senden yararlı ilim, bol rızık, her türlü dert ve hastalıktan şifa istiyorum"[151] diyerek içilir. Zemzem ile abdest alınır, ancak necaset temizlenemez. Hz Peygamber, "Zemzem hangi maksatla içilirse o maksat içindir" buyurmuştur [152]

VAKFE

A) Arafat Vakfesi

Hz Adem ile Havva'nın cennetten indirildikten sonra buluştukları yere "Arafat", buluştukları güne "arefe" denilmiştir. [168] "Vakfe"; hac niyetiyle ihrama giren kimsenin Zilhiccenin 9. günü öğleden sonra Arafat'ta bir müddet kalması demektir. Arafat vakfesi haccın asli unsurudur. Kur'an'da şöyle buyurulur: فإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ "Arafat'tan ayrılıp (Müzdelife'ye) akın edince Meş'ari Haramda Allah'ı anın"(Bakara 2/198( . ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ "Sonra insanların akın ettiği yerden (Arafat'tan) siz de akın edin..." (Bakara, 2/199). Kureyşliler önceleri Müzdelife'de vakfe yaparlar, Harem ehli oldukları gerekçesiyle Arafat'ta vakfe yapmazlardı, [169] Allah ce bu âyet ile Arafat'ta vakfe yapılmasını kesin olarak emretmiştir. Peygamberimiz de الحج عرفة "Hac, Arafat'tır" buyurmuştur.[170] Vakfe'nin haccın rüknü olduğu konusunda ümmetin icmai hasıl olmuştur.

1. Arafat Vakfesinin Rüknü

Arafat sınırları içerisinde belirlenen zamanda ihramlı olarak (bilerek/bilmeyerek, uyanık/uyuyarak, ayık/baygın, oturarak/yürüyerek/vasıtada, abdestli/abdestsiz/cünüp, adetli/loğusa, niyetli/niyetsiz) bir şekilde kısa bir süre de olsa bulunmaktır.

2. Arafat Vakfesinin Geçerlilik Şartları

a) Hac için ihrama girmiş olmak b) Vakfeyi Arefe günü (9 Zilhicce) güneşin tepe noktasına gelme sinden kurban bayramının birinci günü (10Zilhicce) fecr-i sadığa kadarki süre içinde yapmak. c) Vakfeyi Arafat'ta yapmak. Arafat sınırları dışında yapılan vakfe geçerli olmaz. Mâlikilerde, ayrıca gecenin bir cüz'ünde Arafat'ta bulunmak vakfenin geçerli olması için şarttır. Güneş batmadan Arafat tan ayrılıp bir daha dönmeyenin haccı batıl olur.[172] İ.Mâlik burada من أدرك عرفات بليل فقد أدرك الحج و من فاتته عرفات بليل فقد فاته الحج "Kim gece Arafat'ta vakfe yaparsa haccı tamam olur, kim Arafat'ta vakfa yapamazsa haccı kaçırmış olur"[173] hadisini, Cumhur ise, من ادرك معنا هذه الصلاة و اتى عرفة قبل ذلك ليلا او نهارا فقد تم حجه "Bizimle (Müzdelife'de) (sabah) namazını kılan, öncesinde gece veya gündüz Arafat'ta vakfe yapan kimsenin haccı tamam olmuştur" [174] hadisini esas almıştır.

3. Arafat Vakfesinin Vacibi

Arefe günü gündüz Arafat'a çıkmış olanların güneş batıncaya kadar Arafat'ta beklemeleri vacip olup Hz Peygamber (a.s.) de, güneş batıncaya kadar Arafat'ta vakfe yapmıştır.[175] Güneş batmadan maze retsiz olarak yrılana dem gerekirken, güneş batmadan dönerse ceza düşer (Gündüz bulunmayıp güneş battıktan sonra gelen ler de, yapmış olurlar ve ceza da gerekmez.) Malikilerde güneş batıncaya kadar beklemek gerekmeyip, gündüz bir müddet bulunmak da yeterlidir [176]

4. Arafat Vakfesinin Yeri ve Zamanı

Urene vadisi [177] hariç Arafat dağının her tarafı vakfe yeri olup Hz Peygamber (a.s.), عرفة كلها موقف " " Arafat'ın her yeri vakfe yeridir"[178] وارتقعوا عن بطن عرنة "(ancak) Urene Vadisi'nden uzak durun" [179] buyurmuştur.Urene vadisi Harem ile Arafat arasındaki mevki olup Arafat'ta dahil değildir. Vakfenin zamanı ise, Arefe günü (9 Zilhicce) güneşin zevalinden sonra başlayıp Zilhiccenin 10. günü fecr-i sadığa kadar devam eder. و من ادرك عرفة قبل ان يطلع الفجر فقد ادرك الحج "Fecir doğmadan önce Arafat'a yetişen hac yapmış olur", [180] "من جاء قبل صلاة الفجر ليلة جمع فقد تم حجه" "Kim Müzdelife gecesi sabah namazından önce Arafat'a gelirse haccı tamam olmuştur"[181] hadisleri, son vaktini bildirmekte, Hz. Peygamber (a.s.) de zevalden sonra vakfe yapmış [182] ve لتاخذوا عنى مناسككم "Hac menâsikinizi benden alınız" buyurmuştur. [183] A. b. Hanbel'e göre Arafat vakfesinin zamanı, Arefe günü fecri sadıkla başlayıp bayramın 1. günü fecr-i sadıkla sona ererken, İ. Mâlik'e göre, Arefeyi bayrama bağlayan gece olup az da olsa geceleyin Arafat'ta bulunmayan Arafat vakfesi yapmamış olur. Arafat vakfesi yapmayan da hac yapmamıştır. [184]

5. Arafat Vakfesinin Sünnetleri

a) Arefe sabahı güneş doğunca Mina'dan Arafat'a hareket etmek, b) Zevalden önce Arafatta olmak, c) Mümkünse vakfe için gusletmek, d) Öğle namazı öncesi Nemire Mescidi'nde hutbe okunması, e) Oruç lu olmamak, f) Vakfe esnasında abdestli ve kıbleye dönük olmak, g) Mümkünse vakfeyi "Cebelü'r-Rahme" yakınında yapmak, h) Öğle ve ikindi namazlarını cem'-i takdim ile kılmak. Hz Peygamber sav de böyle yapmıştır. (Ezandan sonra öğlenin ilk sünneti kılınıp kamet yapılır ve öğlenin farzı kılınır, tekrar kamet yapılıp ikindinin farzı kılınır. Her iki farzdan sonra da telbiye ve teşrik tekbirleri okunur). [185] Ebu Hanife'ye göre bu cem Mescid-i Nemire'de hac için ihramlı olan "cemâat-ı kübrâ" ile mümkün iken (Aksi halde her namaz kendi vaktinde kılınırken) Ebu Yûsuf , İmam Muhammed, Şâfiî, Hanbelî ve Mâlikîlerde sünnet olup, Nemire Mescidi'nde veya çadırlarda, cemaatle veya münferiden yapılabilir. [186] i) Vakfeyi, cem'-i takdimden sonra yapmak, (Vakfede ayakta dur mak oturmaktan daha faziletli dir.) i) Gün boyunca, Kur'an okumak, telbiye, zikir, tehlil, tekbir, tespih, dua ve istiğfar gibi ibadetleri çokça yapmak. Mukim olanlar, Arafat'ta öğle ve ikindi namazlarını tam kılarlar. Namaz ları tam kılanlar da cem-i takdim yaparlar. Hanefilerde Mekke'de 15 gün ve daha fazla, diğer mezhep lerde giriş çıkış günleri hariç 4 gün ve daha fazla kalanlar mukim sayılır ve namazlarını tam kılarlar. Bu sürelerden az kalacaklar seferi olurken, [187] İ.Malik'e göre mukîm olsun misafir olsun herkesin kısaltması sünnettir. [188] Arafat vakfesi yapanlara, mukim olsun misafir olsun, Cuma namazı farz değildir.[189]

B) Müzdelife Vakfesi

"Müzdelife", Arafat ile Mina arasında Harem bölgesinde bir bölge olup, Mina ile Müzdelife arasında "Muhassır Vadisi", Müzdelife bölgesindeki Kuzey dağında da "Meşar-ı Harem" tepesi vardır. Hz Adem ile Havvanın birbirlerini yaklaştıkları bu yere, haccedenlerin, dua, zikir ve ibadetlerle Allah'a yaklaşma larına atfen Müzdelife, akşam ile yatsı namazlarının cem edilmesine atfen de "cem'" (جمع) denilmiştir. [190] Kur'an'da Müzdelife vakfesine, فاذا أفضتُم مِّن عَرَفَاتٍ فاذكروا الله عِندَ المَشعر الحرام "Arafat'tan ayrılıp (seller gibi Müzdelife'ye) akın edince Meş'ar-i Haram'da Allah'ı anın" (Bakara, 2/198) âyeti işaret etmektedir. صلى معنا صلاتنا هذه ههنا ثم اقام معنا و قد وقف قبل ذلك بعرفة ليلا او نهارا فقد تم حجه "Kim burada (sabah) namazını kılar, sonra bizimle bulunur, öncesin de gece veya gündüz Arafat'ta vakfe yaparsa haccı tamam olmuştur." [191] buyurmuştur. Müzdelife vakfesi haccın vacibi olup terki dem gerektirir.[192]

1. Müzdelife Vakfesinin Rüknü

Müzdelife sınırları içinde belirlenen vakitte (bilerek veya bilmeyerek, uyanık veya uyuyarak, ayık veya baygın, oturarak, yürüyerek veya vasıta ile, abdestli veya abdestsiz, cünüp, adetli ve loğusalı, niyetli veya niyetsiz) kısa süre de olsa bulunmak veya buradan geçmektir. Özürsüz terkine dem gerekir. [193]

2. Müzdelife Vakfesinin Geçerlilik Şartları

a) Hac İçin İhramlı Olmak İhram, Hanefilerde haccın şartı, Şâfiî ve Mâlikîlerde rüknüdür[194] b) Arafat Vakfesini Yapmış Olmak c) Müzdelife Sınırları İçinde Yapmak Muhassır vadisi dışında [195] Müzdelife'nin her yerinde yapılabilir. Hz. Peygamber sav المزدلفة كلها موقف "Müzdelife'nin her tarafı vakfe yeridir" [196] , (ancak) Muhassır Vadisi'nden uzak durun" [197] buyurmuş, cemerata atılacak taşları da buradan toplamıştır. [198] d) Belirlenen Zamanda Yapmak. Hanefî lerde bayramın birinci günü fecr-i sadıktan güneşin doğmasına, Şâfiî ve Hanbelîlerde gecenin yarısından (güneşin batışı ile fecr-i sâdık arasındaki sürenin ortasından) fecr-i sadığa kadar, Mâlikîlerde arefe akşamı güneşin batışın dan bayram sabahı fecr-i sadığa kadarki süredir.

3. Müzdelife Vakfesinin Vacipleri

E.Hanîfe ve I. Muhammed'e göre Arefe günü Müzdelife'de akşam ve yatsı namazlarını (münferiden ya da cemaatle) yatsı vaktinde Cem'- i te'hîr ile kılmak. Abdullah b. Ömer, جمع رسول الله بين المغرب والعشاء "Allah'ın Elçisi, akşam ile yatsı namazını Müzdelife'de birleştirerek kıldı. Akşamı üç, yatsıyı iki rekat olarak bir kametle kıldı" demiştir.[200] (E.Yusuf, İ. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde bu cem sünnettir.) Bu namazlar yatsı vaktinin çıkmasından endişe edilmedikçe Arafat'ta veya yolda kılın maz; kılınmışsa, yatsı vakti çıkmadan Müzdelife'ye ulaşılırsa, E. Hanîfe ve I.Muham med'e göre iadesi gerekirken, diğer müçtehitlere göre Müzdelife'ye ulaşmadan kılınması mekruh ise de kılınmışsa iadesi gerekmez. (Cem'-i takdim veya te'hîrde, iki farz arasında başka namaz kılmak mekruh olduğundan akşamın sünneti ve yatsının ilk sünneti kılınmaz. İki vaktin namazı bir ezan ve bir kametle kılınırken yatsı namazı için ayrıca ezan ve ikamet gerekmez. [201]

4. Müzdelife Vakfesinin Sünnetleri

a) Arefe gününü bayram gününe bağlayan geceyi burada geçirmek b) Vakfeyi Kuzeh dağındaki Meş'ar-i Harâm civarında yapmak c) Sabah namazını erkence kılmak c) Sabah namazından sonra telbiye, tekbir, tehlil, zikir, dua ve istiğfar ile ortalık aydınlanıncaya kadar vakfeyi sürdürmek d) Orta lık iyice aydınlanınca güneş doğmadan Mina'ya hareket etmek. Sünnetlerin terk edilmesi ile bir ceza gerekmezse de, kötü bir davranışta bulunulmuş ve sevabından mahrum kalınmış olur. [202] akşamdan sonra hastaların ve görevlilerin otobüslülerle Müzdelife'den geçip Mina'ya veya Mekke'ye gitmeleri (Mâlikîlerde) caiz olup Hz Peygamber(a.s) de zayıf kimseleri geceden Mina'ya göndermiştir. [203]

SA'Y

Hac/umre tavafından sonra, Mescid-i Haram'ın doğu tarafındaki Safa ve Merve tepeleri arasında, Safa'dan başlayıp Mervede bitirmek üzere yedi şavt yapmayı ifade eden sa'y; Hz. İbrahim'in eşi Hacer'in, oğlu İsmail'e su bulmak için Safa ve Merve tepeleri arasında yedi sefer gidip gelmesini temsil eder, bunda günah yoktur" (Bakara, 158) ayeti Sa'yin meşruiyetini bildirmektedir. اسعوا فإن الله كتب عليكم السعي "Sa'y edin, çünkü Allah sa'yi size yazdı" [156] hadisine dayanan [157] Şafii, [153] Maliki[154] ve Hanbelilerde[155] sa'y hac ve umrenin rüknü iken, ilgili ayetin delaletinin zanniliği (vaciple delil) olduğunu, ilgili hadisin de (sahih sayılsa bile) zayıf olduğunu[158] söyleyen Hanefiler de ise haccın asli vacibi olup mazeretsiz terkine dem gerekir.

1. Sa'yin Farzları (Şartları ve Rükünleri)

a) Umre sa'yini, ihramdan çıkmadan umre tavafından sonra yapmak. Çıktıktan sonra dem gerekir. (Tavafın peşinden sünnet ise de ihramdan çıkmamak şartıyla sonra da yapılabilir) b) Hac Sa'yini, ihrama girdikten sonra, hac ayları içinde, geçerli bir tavafın peşinden yapmak. Hac sa'yinin vakti, kurban bayramının 1, 2 ve 3. (Zilhicce 10, 11 ve 12.) günleri farz tavaftan sonra olup, Arafat öncesi nafile bir tavafın peşinden de (ihramlı olarak) yapılabilir. (İfrat/kıran hacıları, kudüm tavafının peşinden veya nafile bir tavafın peşinden (müstehap), temettü hacıları ise umreden sonra hac ihramına girip nafile bir tavafın peşinden yapabilirler) Arafat öncesi yapılmamışsa ziyaret tavafından sonra ihramlı ya da ihramsız yapılabilir. Hanefilerde hac aylarından önce hac ihramına girilebilirse de hiç bir menâsik yapılamaz. Haccın sa'yini, kurban bayramının 1, 2 ve 3. günlerinde yapmayan, sonra da yapabilirken (mekruhtur), mazeretsiz olarak yapmadan ülkesine dönene dem gerekir. Dönüp mîkatta umre ihramına girip umresini tamamladıktan sonra nafile bir tavafın peşinden yaparsa demden kurtulur.[159] [160] c) Sa'yi Safa ve Merve tepeleri arasında yapmak. f) Sa'ye Safa tepesinden başlayıp Merve tepesinde bitirmek. Hz. Peygamber(as) مَا بَدَأَ اللهُ تَعَالَى بِهِ نَبْدَأُ "Sa'ye, Allah'ın ayette ilk önce zikrettiği Safa'dan başlıyoruz"[161] buyurmuş[162] ve Safa'dan başlamıştır. g) Sa'yin en az dört şavtını yapmak. Hanefiler de, ilk dördü rükün, yediye tamamlamak vaciptir. (son üçünden yapılmayan her şavta sadaka, sa'y tamamen terk edilirse dem gerekir) Şafii, Maliki ve Hanbelilerde yediye tamamlamak rükündür.[163] Hz. Peygamber, "Hac menâsikinizi benden öğreniniz"[164] buyurmuş, sa'yi de yediye tamalamıştır. [165]

2. Sa'yin Vacipleri

a) Gücü yetenin yürüyerek yapması. Hanefi ve Malikilerde yürüyebilen vasıta ile yaparsa dem gerekir. (Şafii ve Hanbelilerde sünnettir) b) Yedi şavta tamamlamak. Hanefilerde 5, 6, 7. Şavtlar terk edilirse her birine sadaka gerekir. (Şafii, Maliki ve Hanbelilerde rükündür)) c) Umre sa'yini ihramlı yapmak

3. Sa'yin Sünnetleri

a) Sa'yi, tavafı yaptıktan ve tavaf namazını kıldıktan sonra ara vermeden yapmak. b) Sa'yi abdestli yap mak. c) Elbisede ve bedende namaza mani pislik (necaset) bulunmaması. d) Hacer-i Esvedi istilamdan sonra Safa tepesine yürümek. e) Safa ve Merve tepelerine çıkıldığında Kabe'ye yönelerek tekbir, tehlil ve salavat getirmek ve dua etmek. (Dua sırasında elleri açarak göğe doğru kaldırmak menduptur) f) Her şavtta Kabe'yi görebilecek şekilde Safa ve Merveye çıkmak. (En yükseğe tırmanmağa çalışmak mekruhtur) g) Her şavtta, Safa ile Merve arasındaki yeşil ışıkta "hervele" yapmak. (Kadınlar yapmazlar) h) Sa'y sırasında tekbir, tehlil ve dua ile meşgul olmak. [167] i) Şavtları peş peşe yapmak. (bu, Malikiler de sa'yin geçerlilik şartıdır)

Sa'yin Yapılışı

Tavaf tamamlanıp Hacer-i Esved istilam edildikten sonra sa'yin yapılacağı yere (mes'a) doğru ilerlenir. Safa tepesine yaklaşıldığında, اِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللّٰهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ اَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ اَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَاِنَّ اللّٰهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ "Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın (dininin) nişanelerindendir. Onun için kim hac veya umre niyeti ile Kabe'yi ziyaret eder ve onları da tavaf ederse bunda bir günah yoktur. Her kim önünden koparak bir hayır işlerse şüphesiz Allah onu bilir, karşılığını verir" (Bakara, 2/158) ayeti okunup, اللهم انى اريد ان اسعى ما بين الصفى و المروة سبعة اشواط سعى العمرة لله تعالى "Allah'ım! Seni rızan için Safa ile Merve arasında yedi şavt olarak umrenin sa'yini yapmayı istiyorum" diyerek niyet edilir (müstehap). Kabe görülebilecek kadar Safa tepesi ne çıkılır. Kabe'ye dönülerek tekbir ve tehlil getirilir. لا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ve الله اكبر الله اكبر لا اله الا الله و الله اكبر الله اكبر و لله الحمد diye tekbir ve tehlil getirilir, eller kaldırılarak dua edilir. Buradan Merve tepesine doğru yürümeğe başlanır. Yürürken tekbir, tehlil ve dua ile meşgul olunur. Yeşil ışıklı kısma gelindiğinde erkekler "hervele" yapar, sonra normal yürüyüşe devam edilir. Merve tepesine yaklaşıldığında ... ayeti okunur. Safa tepesine çıkılıp Kabe'ye dönülür, tekbir ve tehlil getirilir, eller kaldırılıp dua ve niyazda bulunurlar ve böylece bir şavt tamamlanmış olur. Tekrar Safa tepesin doğru yürünüp yeşil ışıklı kısımda erkekler hervele yaparlar(çalımlı şekilde koşarak yürürler) Yürüyüş sırasında tekbir, tehlil ve dua ile meşgul olunur. Safa tepesine ulaşıldığında ikinci şavt tamamlanmış olur. Şavtlar Safa'dan Merve'ye dört gidiş ve Merve'den Safa'ya üç dönüş olmak üzere şavtlar yediye tama kadar aynı işlemler tekrarla nır. Böylece sa'y Safa'dan başlayıp Merve'de tamamlanmış olur.

REMY-İ CİMAR ŞEYTAN TAŞLAMA

Hz. İbrahime, İsmail'i kurban etmesi emredildiğinde şeytan engel olmaya çalışınca Hz. İbrahim as, Hacer ve İsmailin, onu taşlamalarını sembolize eden "remy-i cimar", ittifakla haccın asli vaciplerinden olup kurban bayramı günlerinde Mina'da yapılır (204),terkine dem gerekir. Remy günlerinde Mina'da geceleme sünnettir. (Şafii, Mâlikî ve Hanbelilerde 1. günü 2. güne, 2. günü 3. güne ve 3. günü 4. güne bağlayan gecelerin yarıdan çoğunu Mina'da geçirmek vacip olup mazeretsiz terki durumunda dem gerekir.[205])

A) Remy-i Cimar'ın Yeri Vakti ve Taş Sayısı

Remy-i Cimar (Cemrelere taş atma) zamanı, kurban bayramı günleridir (Eyyam-ı Mina: 1. "Yevm-i Nahr", 2.3.4. "Eyyam-ı Teşrik")

1.Gün: Hanefi ve Malikilerde 1. gün fecr-i sadıktan 2. gün, fecr-i sadığa kadar (bu sürede atılmazsa dem gerekir. E.Yusuf ile İ.Muhammed'e göre, bayram sonuna kadar kaza edilebilir ve ceza da gerekmez.[207]) Şafii ve Hanbelilerde ise, arafe günü gece yarısından 4. gün gün batımına kadar olup (1. günün taşları 4. gün gün batımına kadar atılabilir (208]) belirtilen süre içinde Akabe Cemresine (Cemretül Kübra/Büyük Şeytan) gidip sağ elin baş ve işaret parmaklarının uçları ile tutarak, kol fazla kaldırılmadan بسم الله الله اكبر رغما للشيطان وحزبه "Allah'ın adıyla... Allah en büyüktür, şeytan ve taifesini kastederek taş atıyorum [209] deyip peş peşe 7 taş atılır [210] (ilk taşla telbiye sona erer) ve beklemeden uzaklaşıp, dua yürürken yapılır. Ardından temettu/kıran hacıları, kurbanlarını kesip/kestiri rip, tıraş olup ihramdan çıkarlar (birinci tehallül) ve "cinsel ilişki" dışındaki ihram yasakları sona erer. Bundan sonra da ziyaret tavafı (ve yapılmamışsa hac sa'yi) yapılır ve ("ikinci tehallül") böylece tüm yasaklar kalkmış olur. Tavaf ve Sa'yini yapan, Mina'ya döner, "Eyya m-i Teşrik"'te Mina'da geceler. (Bu, Hanefilerde sünnet; Şafii, Maliki ve Hanbelilerde vaciptir.[211]) 1.gün Akabe Cemresi'ne atılacak yedi taşın Müzdelife'de toplanması müstehap olup diğer günlerin taşları, başak yerden toplanabilirken, cemrelerin yanından veya temiz olmayan yerlerden toplamak, bir taşı parçalayıp atmak mekruhtur.

2.3. Günler: Zevalden, fecr-i sadığa kadar olup (Hz. Peygamber (a.s) de 2. ve 3. gün öğleden sonra atmıştır.[212] Bu sürede atılmayıp 4. gün gün batımına kadar kaza da edilmezse dem gerekir.[213]) sırasıyla küçük, orta ve büyük şeytana (Cemretüs Suğra, Cemretül vusta Cemretül Kübra) yedişer taş atılır.(Hanefilerde sıraya uyulmadığında ceza gerekmez ken (sünnet), Şafii, Maliki ve Hanbelilerde dem gerekir (vacip))

3. Gün: Bugünün şeytan taşlama (remy-i cimar) vakti de, zevalden gün batımına kadar olup, yine sırasıyla yedişer, dört günün toplamında ise (1. gün. 7, 2. gün, 21, 3. 21, 4. gün 21) 70 (4. gün atılmazsa 49) taş atılmış olur. من تعجل في يومين فلا اثم عليه ومن تاخر فلااثم عليه "Kim iki gün içinde acele edip (Mina'dan Mekke'ye) dönerse, ona günah yoktur. Kim geri kalırsa, ona da günah yoktur" (Bakara, 2/203) âyetine istinaden, bu gün Mina'da kalmayacaklar bu günün taşlarını atmakla yükümlü olmayıp, fakat 3. günün taşlarını atınca (Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhebine göre 3. gün güneş batmadan, Hanefî mezhebine göre 4. günün fecr-i sadık'ından önce), ayrılma ları (Nefr-i Evvel), değilse bu günün taşlarını da atmaları gerekir. Ebu Hanife'ye göre Mina'da kalanlar zevalden önce de atabilirken, Ebu Yusuf ve Muhammed'e göre caiz değildir. Her günün vaktinde atılmayan taşlar ertesi gün/en geç dördüncü gün gün batımın dan önce de atılmazsa dem gerekirken, Ebu Hanife'ye göre vaktin de atılma yanların kazası olmayıp dem gerekir. [215]

1. Cemreye isabet ettirmek/yakınına düşürmek. Uzağa düşen geçersiz olur. 2. El ile fırlatarak atmak. Koymak caiz değildir. 3. Cemreye atanın fiili sonucu ulaşması. 4. Ayrı ayrı atmak. Toplu atılanlar tek sayılır. 5. Mazereti olmayanın bizzat atması. (Mazeretliler vekille attırabilir, fakat vekil önce kendisinkini atmalıdır.[216] 6. Atılan şeyin, Hanefilerde taş veya taş hükmünde (Kuru çamur, tuğla, kiremit, mermer vb), Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelilerde mutlaka taş olması. 7. Vaktinde atılması. 8. Tamamının veya en az dördünün atılması. (Dört taştan sonraki atılmayan her taşa bir fitre miktarı sadaka gerekir) [217]

C) Şeytan Taşlamanın Sünnetleri

1. Tertibe uymak. (Şâfiî, Malikî ve Hanbelilerde vaciptir, uyulmazsa iadesi, değilse dem gerekir) 2. Akabe cemresi taşlarını Müzdelife'de toplamak. Diğerlerinin taşları, cemarat dışında her hangi bir yerden toplanabilir. 3. Mina'ya varır varmaz cemreyi taşlamak. 4. Akabe cemresine ilk taşı atarken telbiyeye son vermek. 5. Taşları atarken بسم الله أكبر رغما للشيطان وحزبه demek. 6. Yedi taşı peş peşe atmak. 7. Küçük ve orta cemreleri taşladıktan sonra uygun yerde kıbleye yönelerek dua etmek. (Büyük cemreden sonra, dua yürürken yapılır) 8. Taşların nohut büyüklüğünde olması. [218] 9. Taşların temiz olması. 10. Taşları sağ elin işaret ve baş parmaklarının ucuyla tutup atmak.[219] 11. Taşlama yaparken sağ eli, başın hizasını geçmeyecek kadar kaldırmak.[220] 12. Akabe cemresini 1.ün kuşluk vaktinde; diğer günler zevalden sonra taşlamak.[221]

D) Şeytan Taşlamanın Mekruhları

1. Nohut tanesinden büyük taş, terlik, şemsiye vb. atmak. 2. Cemre mahallinden taş alıp atmak. 3. Fazla taş atmak. 4. Taşları atmayıp koymak. 5. Temiz olmayan aşları atmak. 6 Büyük taşları kırarak atmak. 7. Cemerat tertibine uymamak. (Şâfiî, Malikî ve Hanbelilerde tertibe riayet vacip olup aksi halde iade si, değilse dem gerekir) [222]

HEDY KURBAN

Hedy, hacda (temettu ve kıran hacıları ile hac kurallarına aykırı davrananların) ve umrede Allah rızası için hareme/Kâbe'ye hediye niyetiyle (kurban bayramında) kesilen kurban olup (ifrad haccı ve umrede, ihram yasağı ihlali yahut hac/umrenin farz ve vacipleri terk edilmedikçe gerekmez ise de nafile olarak kesilebilir) "udhiyye" ile aynı özellikleri taşır. (Koyun/keçi (dem) bir, deve/sığır (bedene) yedi kişiye kadar olup, koyun/keçi, sığır/deve hissesinden daha faziletlidir. Hanefilerde, bedenede herkesin maksadı Allah rızası olmak şartıyla, ceza, şükür, akika, adak olmasında sakınca bulunmazken, Şafiî ve Hanbeliler de, bir kısmı ibadet bir kısmı et niyetiyle katılabilir)

A) Hedy Çeşitleri

a) Vacip Hedy 1. Temettu ve Kıran Hedyi. "فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي " "Kim umre yapıp (ihramdan çıkarak) hacca kadar (ihramlıya yasak olan şeylerden) yararlanırsa, kolayına gelen kurbanı kesmesi gerekir" (Bakara, 2/196) âyeti ile temettu ve kıran hacılarının yükümlü olduğu bu hedy (Hanefilerde (bir hac mevsiminde hem umre hem hac yapılabilmesine karşılık) "şükür kurbanı", Şâfiîlerde (temettu'da âfâkîlerin hac ihramına Harem bölgesinde girmeleri, kıran'da ise umre ve haccın tek ihramla yapılmasının bir eksiklik olduğu ve kurbanla tamamladığı için) "telâfi kurbanı" [225]). Abdullah b. Mesud ve Abdullah b. Ömere göre, (bir ihramla iki ibadet yapabilmesine karşılık) kıran hacısına da vaciptir. [224] 2. Ceza Hedyi Hac ve umre vâciplerinin terki veya bazı ihram yasağı ihlali nedeniyle vacip olan kurbandır. 3. İhsâr Hedyi. Hac/umre ihramına girdiği halde Arafat vakfesi, ziyaret veya umre tavafı yapayanların keseceği kurbandır. 4. Fevât Hedyi. Arafat vakfesini/haccı kaçıranın keseceği kurban olup, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre umre yaparak ihramdan çıkılıp o hac (farz, vacip veya nafile), ertesi yıl fevat demi kesilirerek kaza edilir ken, Hanefilerde dem gerekmez.[226] 5. Adak Hedyi Haremde kesilmek üzere adanan kurbandır. b) Nafile Hedy. Hac/umre niyetiyle Mekke'ye gidenin, Allah rızası için kestiği kurban olup, Hz. Peygamber (a.s.) de veda haccında bu şekilde yüz deve kestirmiştir. Hz. Ali, اَهْدَى النَّبِيُّ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِائَةَ بَدَنَةٍ فَاَمَرَنِي بِلُحُومِهَا فَقَسَمْتُهَا "Peygamber (s.a.v) yüz deve kurban etti. Etlerini dağıtmamı emretti, ben de dağıttım" demiştir. [227]

B) Hedyin Kesim Yeri ve Zamanı

Bütün hedy'lerin Haremde kesilmesi vacip(dışında geçersiz) olup, Mina'da kesilmesi daha faziletlidir. [228] (Şafiilerde ihsar hedyi, mahsur kalınan yerde de kesilebilir.) a) Adak ve nafile hedy kurbanlarının kesilme zamanı, 1. gün güneşin doğup bayram namazı kılınmasından 4. gün gün batımına kadar olup vaktinde kesilmeyen adağın kazası vacip, nafileninki değildir. b) Bazı ihram yasaklarını ihlal nedeniyle vacip olan hedyin kesilme zamanı; ihlal ile başlar. c) Fevât Hedyi, hac kaza edilirken kesilir. d) Temettu ve Kıran Hedyinin zamanı; Hanefi, Mâliki ve Hanbeli mezhebine göre 1. gün fecr-i sadık ile başlar, Ebu Hanife'ye 3. günü gün batımına kadar kesilmesi göre vâcip, Ebu Yûsuf ve İmam Muhammed'e göre sünnettir. Bu hedy, mazeretsiz olarak ilk üç günde (eyyâm-ı nahr) de kesilmezse; Ebu Hanîfe'ye göre daha sonra biri kazâ, biri ceza olarak iki kurban gerekirken, İmam Ebu Yûsuf ve İmam Muhammed'e göre, sonra da (mekruh ise de) kesilir ve ceza da gerekmez. Mâliki ve Hanbeli mezhebine göre, sonra kesilen temettu' ve kıran hedyleri, kaza gibi olsa da ceza gerekmez. Şafiî mezhebine temettu ve kıran hedyinin vakti hac ihramına girince başlarken ve temettü'de umreden sonra hac ihramına girmeden kesilebilirken, son vakti yoksa da Kurban bayramında daha faziletlidir. [229]

C) Hedy Kurbanlarının Etleri

Temettu/kıran hedyleri ile nâfile hedylerin etlerini kesen dahil herkes yiyebilirken, ceza, adak, fevât ve ihsâr hedylerinin etlerini, yükümlüler, bunların bakımındakiler ve zenginler yiyemezler. Şafiilerde temettu ve kıran hedyleri, "ceza kurbanı" olup yükümlüler, bunların bakımındakiler ve zenginler yiyemezler, sadece yoksullar (Haremdeki veya dışındakiler) yiyebilir derler

Kurban Yerine Oruç

Temettu veya kıran haccı yapıp vacip olup da kurbanlık bulamayan/satın alamayanla rın, فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ اِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلٰثَةِ اَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ اِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ "Kim umre yapıp (ihramdan çıkarak) hacca kadar (ihramlıya yasak olan şeylerden) yararlanırsa, kolayına gelen kurbanı kesmesi gerekir. (Kurban alma imkanı) bulamayan kimse üçü hacda, yedisi de döndüğünüzde (memleketinizde) tam on gün oruç tutar" (Bakara: 2/196) ayeti gereği 10 gün (3 gün hac aylarında bayramdan önce ihramlı olarak, 7 gün de dönünce) oruç tutmaları gerekir. Hacdakinip eş peşe tutmak daha faziletli ise de şart olmayıp, yaşlılar ve tedavisiz hastalara ise fidye caiz olmaz.[230] (Bunlar orucu da tutmadan ihramdan çıkarken, buna karşılık olan kurbanı ise imkan bulduğunda keserler.) Şafiî, Hanbelî ve Malikîlerde üç günlük orucu hacda tutmayan dönünce kaza edebilir ve ceza da gerekmez.[231] Hanefilerde temettu' hacısı, üç günlük orucu, hac ihramına girmeden de (umre ihramından sonra) tutabilirken, bayramdan önce tamamlayamazsa, bu oruç kurban yerine geçmez. Hacda tuttuktan sonra, 1. 2 ve 3. günler tıraş olmadan imkan bulanın kesmesi gerekir ken, tıraştan veya 3. günden sonra bulana gerekmez. [232] Şafiî, Maliki ve Hanbelîlerde bulamadığı için oruca başladıktan sonra bulan, orucuna devam eder ve kurban kesmez.[233] Hacdan sonraki oruç Mekke'de de tutulabilirse de döndükten sonra daha faziletli olup peş peşe tutulması da efdal fakat şart değildir

SAÇLARI TIRAŞ ETMEK/KISALTMAK

Temettu veya kıran haccı yapanlar, bayramın birinci günü Mina'da Akabe cemresini taşlayıp kurban kestikten sonra, لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَاءَ اللّٰهُ اٰمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ "Andolsun, Allah, Peygamberinin rüyasını doğru çıkardı. Allah dilerse, siz güven için de başlarınızı kazıtmış veya saçlarınızı kısaltmış olarak, korkmadan Mescid-i Haram'a gireceksiniz." (Fetih, 48/27) ayeti gereği, saçlarını tıraş etmeleri/kısaltmaları Hanefilerde vacip Şafilerde rükündür. (Erkeklerin saçlarını kazıtması daha efdal olup kadınlar ise ucundan bir miktar kesmeleri yeterlidir.) A) Saçları Tıraş Etmenin Zamanı Ve Yeri

Hacda saçları tıraş etmenin vakti, Hanefilerde bayramın 1. günü fecr-i sâdıktan, Şafii ve Hanbelilerde arafe günü gece yarısından sonra başlar. E. Hanife ve İ.Malik'e göre, 3. gün gün batımına kadar vacip olup tehirine dem gerekirken, E.Yûsuf ve İ. Muhammed, Şafii ve Hanbelilerde ilk üç günde sünnet olup tehiri mekruh ise de ceza gerekmez. Umrede saçları tıraş/kısaltmanın vakti, sa'y'den sonradır. Saçları tıraş/kısaltmanın yeri ise, E.Hanife ve İ.Muhammed'e göre, hac ve umrede, Harem bölgesi (vâcip) olup dışında geçerli ise de dem gerekirken, E.Yûsuf, Şafii ve Hanbelilerde Harem bölgesinde yapılması sünnettir.[234]

B) Saçın Tıraş Edilecek/ Kısaltılacak Miktarı

Hanefilerde vâcip olan miktar, başın en az dörtte biri olup, sadece dörtte birinde veya daha azında saç varsa, hepsinin tıraş edilmesi/kısaltılması gerekir ken.[235] (Normalde tamamı sünnettir.) Şâfiilerde erkeklerin tamamını tıraş etmesi, daha faziletli ise de üç telinin kesilmesi, koparılması veya ucundan kesilmesi de yeterli. Mâliki ve Hanbelilerde ise, tamamının tıraş edilmesi veya kısaltılması vacip tir.[237] Kadınlar ise النساء التقصير النساء الحلق إنما على ليس علي "Kadınların saçlarını tıraş etmeleri gerek mez. Onlara düşen, saçlarını kısaltmaktır."[238] hadisine de istinaden tüm mezheplerde sadece kısaltır lar (parmak ucu kadar yeterlidir). Erkeklerin, saçlarını tıraş ederken/kısaltırken sakal ve bıyıklarından da almaları, saçsızların tıraş aletini başları üzerinde dolaştırmaları müstehaptır.(Hanefilere vaciptir)

C)Tıraş İle Diğer Menâsik Arasında Tertip

Hz Peygamber bayram sabahı Akabe cemresini taşladıktan sonra kurbanlarını kesip tıraş olmuş ve aynı gün ziyaret tavafını da yaparak Mina'ya dönmüştür.[239] E.Yûsuf, İ.Muhammed, Şâfiî, Mâlî ki ve Hanbelilerde şu hadise istinaden bu tertibe uymak sadece sünnet olup uyulmazsa ceza gerekmez. قا ل . قَالَ لِلنَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زُرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ لَا حَرَجَ قَالَ آخَرُ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ قَالَ لَا حَرَجَ قَالَ آخَرُ ذذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ Sahabeden biri, Hz.Peygamber sav'e, "Şeytan taşlamadan ziyaret tavafını yaptım dedi, "Zararı yok buyurdu. Bir başkası "Kurban kesmeden tıraş oldum dedi, "Zararı yok" buyurdu. Bir başkası, "Şeytan taşlamadan kurban kestim dedi, "Zararı yok" buyurdu. [240] (Buna göre bir kimse taş atıp, kurban keserek tıraş olabileceği gibi kurbanı kestikten sonra da taş atıp tıraş olabilir veya tıraş olduktan sonra taş atıp kurban kesebilir) E.Hanife'ye göre ise, ilk üçünde Hz. Peygamber'in tertibine uymak vacip olup aksi halde dem gerekir (nâfile kurban kesen ifrad hacısına tertibe riayet sünnettir.) Malikilerde Akabe Cemresi'ni tıraş ve tavaftan önce taşlamak vacip, ziyaret tavafını taş, kurban ve tıraştan sonra yapmak ise ittifakla sünnettir. Tertibe uymak isteyen ifrad hacısı Akabe Cemresi'ni taşlayıp tıraş olduktan sonra, temettu' ve kırân hacısı ise taş atıp kurbanını kestikten sonra tıraş olup ihramdan çıkar. (Tıraş durumuna gelenler, kendilerini, hatta başka ihramlıları dahi tıraş edebilirler.)

İhramdan Çıkma (Tahallül).

Saçların tıraş edilmesi/kısaltılması ile ihramdan çıkılmış (cinsel ilişki dışında) elbise giyme, koku sürünme, saç, sakal, bıyık, tırnak kesmek vb yasaklar kalkmış olur. (İlk Tehallül) Bu hususta Peygambe rimiz (a.s.) şöyle buyurmuştur: اِذَا رَمَيْتُمْ وَ حَلَقْتُمْ فَقَدْ حَلَّ لَكُمُ الطَّيِّبُ وَ الثِّيَابُ وَ كُلُّ شَيْءٍ اِلَّا النِّسَاءَ ")Akabe Cemresine) taş atıp tıraş olduğunuzda kadınlara yaklaşmak dışında, koku sürünmek ve elbise giymek (gibi yasaklanan) her şey size helal olur."[242] İhramlı kişi, Akabe cemresini taşlamış, kurban kesmiş, hatta ziyaret tavafını yapmış olsa bile tıraş olmadıkça ihramdan çıkmış olmaz [243] Şafiilerde ilk tahallül; cemerata taş atmak, tıraş olmak ve farz tavaftan herhangi ikisini yapmakla gerçekleşir.[244] Haccın sa'yi tavaftan sonra yapılacaksa "tahallül", tavaf ile birlikte sa'yin de yapılmasıyla gerçekleşir ve nikah kıyma, fâhiş mübaşeret [245] ve cinsel ilişki dışında bütün ihram yasakları sonra erer. Maliki ve Hanbeli mezhebine göre ise ihramlı kişi, 1.gün Akabe cemresini taşladıktan sonra ilk tahallül gerçekleşmiş ve ihramdan çıkmış olur.[246] Ziyaret tavafının yapılmasıyla cinsel ilişki dahil bütün ihram yasakları ortadan kalkar.(İkinci Tehallül). (Tıraşı tavaftan sonraya bırakan, tıraş olunca, birinci ve ikinci tehallülü birlikte gerçekleştirmiş olur) Şafii, Maliki ve Hanbelilerde, sa'y yapılmamış sa, ikinci tehallül için ziyaret tavafının ardından sa'yin de yapılması gerekir. İkinci tehallül için; Akabe cemresini taşlama, kurban kesme, tıraş olma, ziyaret tavafı ve sa'yin mutlaka yapılmış olması gerekir.

İHSAR VE FEVAT

A) İhsar

İhsar, hac/umre ihramlısının, Hanefi mezhebine göre düşman/savaş, hapse düşmek, kadının mahrem yoldaşının ölmesi, parasız kalmak, hastalık, ayağı kırılmak; Şafii, Maliki ve Hanbeli mezhebine göre, sadece düşman engellemesi (Maliki mezhebine göre ayrıca haksız hapis, terör ve anarşi) gibi sebeplerle ihramın gereğini (umre tavafını, Arafat vakfesini veya ziyaret tavafını) yapamamasıdır. Hanefiler, bu hususa delil olarak "Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Engellenirseniz, kolay gelen kurbanı gönderin de kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin" (Bakara, 2/196) ayetindeki وان احصرتم ifadesinin her türlü engeli, Şafii ve Hanbeliler ise, söz konusu ayetin (Hz. Peygamber Hudeybiyede umreden engellenince indiği için) sadece düşman engelini ifade ettiğini söylemişlerdir. İhramdan çıkacak olan muhsar, Hanefilere göre, Haremde (harem dışında ise, hayvanı/ücretini göndererek) umre veya ifrad haccı için bir, kırân haccı için iki "ihsâr hedyi" kesip/kestirip ihramdan çıkar ve halk/taksir de gerekmez. (Kesilmeden ihram yasağı işlerse, dem gerekir) İhsar kurbanı ayetteki محله حتى يبلغ الهدي ifadesi gereği, Haremde kesilmelidir. Muhsar, Arafat vakfesine imkan bulursa, "Hac Arafat'tır, Müzdelife gecesinde güneşin doğmasından önce Arafat'a gelen hacca yetişmiştir" hadisi gereği ihsarı sona erer ve diğer menâsiki de usulünce yapar. İhsâr sebebiyle tamamlanamayan (farz, vacip, nafile) hac/umre kaza edilir (İfrad hacısı, bir umre ve bir hac, kıran hacısı iki umre bir hac, umreci bir umre kaza eder.) Şafiilere göre ise, ihsâr kurbanının Haremde kesilmesi şart olmayıp Hz. Peygamber sav' in Hudeybiyede kesmesine istinaden ihsârın gerçekleştiği yerde de kesilebilirken, (Kıran ya da ifrad haccı olsun sadece bir kurban kesilir). nafile hac/umrenin kazası gerekmeyip, farz/vacip hac da ifrat veya kıran olsun bir kaza gerekir ve tıraş olmadıkça ihramdan çıkılmaz. (Kurban kesilmeden ihramdan çıkılması veya ihram yasağı işlenmesi durumunda dem gerekir.)

İhrama Girerken Şart Koşmak

Hanefi ve Maliki mezheplerine göre (düşman engeli, hastalık, parasını yitirmek gibi sebeplerle de olsa hacca devam edememe durumunda kurban kesmeden ihramdan çıkmayı) şart koşmak caiz değilken (bu durumda ihsara tabi olunurken), Hanbelî mezhebine göre Hz. Aişe (r.a.) den gelen bir rivayete istinaden ("engellenirsem orası ihramdan çıkacağım yerdir" gibi) şart koşulabilir (ve kurban kesmeden tıraş olunabilir ve hac veya umrenin kazası da gerekmez.) Söz konusu rivayete göre Hz. Aişe (r.a.) şöyle demiştir: Dubâ'a binti'z-Zübeyr'in (r.a.) yanına girdi. "Herhalde Hac yapmayı istemiyorsun?" dedi. Dubâ'a (r.a.), "Vallahi, hastayım." dedi. Resûlullah da, "Hacca niyet et ve şart koş. 'Ey Allahım! İhram dan çıkacağım yer, beni devam etmekten alıkoyduğun yerdir' de" buyurdu. Bunun yanında, Şafii mezhebine göre de sadece hastalık ihsarında (kurbansız çıkma şartı) koşulabilir.

B) Fevât

Fevat, hac ihramlısının (Zilhiccenin 9. günü güneşin batması ile 10. günü fecr-i sadıktan önce bir anlık dahi olsun Arafatta bulunamaması) Arafat vakfesine yetişememesidir. (dolayısıyla haccı kaçırmasıdır.) Fevât durumundaki bir ifrad hacısı, umre yaparak ihramdan çıkarken, Hanefî mezhebine göre kurban kesmesi gerekmeyip ancak haccın kazası gerekirken, Şafiî, Malikî ve Hanbelî mezheplerine göre, tıraş olup ihramdan çıkar ve haccın kaza edip bir fevât kurbanı keser. Kıran hacısı ise umresini de Arafat vakfesini de yapamamışsa, umre yapıp, tıraşını ise fevt ettiği hac için tavaf ve sa'y yaptıktan sonra olur, eğer sadece Arafat vakfesine yetişememişse, fevt ettiği hac için tavaf ve sa'y yapıp tıraş olur. Her iki durumda da kıran hedyinden kurtulurken, her iki durumda da kaza gerekir. Temettü hacısı da hac ihramına girdikten sonra Arafat vakfesini kaçırmış ise bir umre yapıp ihramdan çıkar, haccını ise kaza eder. (Bu kişiye umre ve haccı bir hac mevsiminde yapamadığı için, temettü hedyi ve veda tavafı da gerekmez.)

BEDEL HACCI

Bir mükellef, mazeret nedeniyle bizzat yapamayacağı haccını (farz, vacip veya nafile olsun) şu hadislere istinaden vekil/bedel aracılığı ile yapabilir. جَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ نَعَمْ "Has'amlı bir kadın Veda Haccı yılında Resulullah'a gelip; "Ey Allah'ın Resulü; Allah'ın hac ibadetini kullarına farz kılan emri babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı iken ulaştı. Babamın yerine hac yapsam, olur mu?" dedi; Resûlullah "Evet" dedi. أَنَّ امْرَأَةً مِنْ خَثْعَمَ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ عَلَيْهِ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ وَ هُوَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ بَعِيرِهِ فَقَالَ النَّبِيُّ فَحُجِّي عَنْهُ "Ey Allah'ın Elçisi! Babam, çok yaşlıdır. Üzerinde hac borcu vardır. Şu anda kendisi deve üzerinde durmaya bile gücü yetmiyor" dedi. Hz. Peygamber (a.s.), "Onun yerine sen haccet" buyurdu. عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ امْرَأَةً مِنْ جُهَيْنَةَ جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَتْ إِنَّ أُمِّيي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ حَتَّى مَاتَتْ أَفَأَحُجُّ عَنْهَا ؟ قَالَ نَعَمْ حُجِّي عَنْهَا أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ ؟ اِقْضُوا اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ İbn Abbas şöyle demiştir: "Cüheyneli bir kadın Resulullah'a gelip: Annem hac yapmayı adadı fakat hac yapamadan öldü. Onun yerine ben hac yapayım mı? dedi. Resûlullah (s.a.v.), -Evet, onun yerine hac yap. Annenin borcu olsaydı onu ödemez miydin? Allah'a olan borçlarınızı da ödeyin. Çünkü Allah kendisine olan borçlar konusunda vefalı olmaya daha layıktır."

A) Bedel Göndermeyi Caiz Kılan Şartlar

1. Bir mükellef, haccını farz olduğu yıl yapmamış, daha sonra da süresiz engeli çıkmışsa bedel göndermesi ittifakla farz olup, göndermemişse vasiyet etmesi gerekir (Etmezse günahkar olurken) ve vasiyeti olmasa dahi mirasçıları adına yapabilir/vekil gönderebilirler. 2. Ebu Hanife'nin meşhur görüşüne göre a'ma'ya ekonomik gücü/refakatçisi olsa bile farz olmaz/bedel de gerekmezken, İmam Muhammed ve Ebu Yusuf'un tercih ettiği diğer görüşüne göre ekonomik gücü ve refakatçisi varsa farz olur ve diğer mezheplerin görüşleri de bu istikamettedir. (Hanefi ve Malikilerde felçli, kötürüm, tedavisi olmayanlara ve çok yaşlılara farz olmazken, Şâfiî ve Hanbelilere göre (zikredilen hadislere istinaden) ekonomik gücü olup diğer şartları da taşıyan fakat bizzat haccı yapamayacak çok yaşlı, felçli, kötürüm ve tedavisi olmayanların bedel göndermeleri gerekir. (Hanbelilerde bedel gönderen, sonradan yapabilme imkanı elde etse de yapması gerekmez.)

B) Bedel İçin Vasiyette Bulunmanın Hükmü

Farz olduğu yıl, yola çıkıp da haccı tamamlayadan ölüm döşeğine düşenin vasiyette bulunması farz değilken, sonraki yıllarda (memleketinde veya yolda) ölenin (önceden) vasiyet etmesi (etmiş olması) farz olup, vasiyet etmişse, varislerin terekenin üçte birinden hac yapmaları (yaptırmaları) gerekir. ("Malımın üçte birinin tamamı ile hac yaptırın" demiş ve bununla bir den fazla hac yaptırılabiliyor sa öyle yaptırılır ve bu hacların aynı yıl yaptırılmaları daha faziletlidir.) Şafiî ve Hanbelilerde; şu hadise istinaden, farz haccı yapmadan ölenin vasiyeti şart olmayıp, toplam mirasından (borçları ödendiği gibi) hac da yaptırılır. Bir sahâbî, يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي مَاتَ وَ لَمْ يَحُجَّ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ أَككُنْتَ قَاضِيَهُ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَاللَّهُ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ "Ey Allah'ın Elçisi! Babam hac yapmadan öldü. Onun yerine hac yapayım mı?" dedi. Hz. Peygamber (a.s.), "Babanın borcu olsaydı, onu öder miydin?" dedi. Sahâbî, - "Evet" dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (a.s.), "Allah'a olan borç ödenmeye daha layıktır" buyurdu. Bir kimse ölen anne ve babasının yerine hac yapsa varsa hac borçları ödenmiş, yoksa hac sevabı kazanmış olurlar. Hz. Peygamber (a.s.), مَنْ حَجَّ عَنْ أَبِيهِ أَوْ أُمِّهِ فَقَدْ قَضَى عَنْهُ حَجَّتَهُ وَ كَانَ لَهُ سَبْعُونَ حَجَّةً "Kim annesinin veya babasının yerine hac yaparsa onların haccını yerine getirmiş olur" buyurmuştur

C) Vekâleten Hac Yapmanın Şartları

1. Vekil müslüman ve akıllı olmalıdır. Vekilin önceden farz hac yapmış olması, Hanefilerde (Hz. Peygamber'in daha önce yapmamış Has'am'lı bir kadına, babası adına yapabileceğini söylemesine istinaden) şart değilken, Şafii ve Hanbelilerde İbn Abbas'ın şu rivayetine istinaden şart olup aksi halde kendi adına yapmış olur. أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ لَبَّيْكَ عَنْ شُبْرُمَةَ قَالَ مَنْ شُبْرُمَةُ قَالَ أَخٌ لِي أَوْ قَرِيبٌ لِي قَالَ حَجَجْتَ عَنْ نَفْسِكَ قَالَ لَا قَالَ حُجَّ عَنْ نَفْسِكَ ثُمَّ حُجَّ عَنْ شُبْرُمَةَ Hz. Peygamber, birisinin, "Şübrime adına lebbeyk" dediğini işitince, - "Şübrime kim?" dedi. Adam, "Kardeşimdir (veya yakınımdır)" dedi. Hz. Peygamber, "Kendi adına hac yaptın mı?" dedi. Adam, "Hayır" deyince, "Önce kendi adına hac yap, sonra Şübrime adına" buyurdu. [282] 2. Vekil, müvekkil adına niyet etmelidir. "Beni hacca gönderen falanca kişi için ihrama girdim", "Hacca niyet ettim" vb demelidir. Niyeti sadece kalbinden geçirse de yeterlidir. Müvekkilinin adını unutunca, "Beni hacca gönderen için" dese de olur. Vekil, kendisi (veya birden fazla kişi) adına niyet etse, sadece kendisine hac yapmış olur, aldığı paraları iade etmesi gerekir. 3. Müvekkil sağ ise, vekili bizzat görevlendirmelidir. Aksi halde hac farizasını düşürmez. 4. Müvekkile hac farz olmuş olmalıdır. Değilse nafile hac olur ve daha sonra farz olursa yeniden yap(tır)ması gerekir. 5. Vekalet için ücret şart koşulmamalıdır. "Şu ücretle vekilimsin/vekilin olurum" vb. diyerek yapılan hac geçersiz olur. [283] (Ancak vekile teberru da bulunulabilir) 6. Vekilin masraflarının tamamı/çoğu gönderenin malından karşılanmalıdır. Mirasçı hariç, kendi parası ile vekaleten hac yapan kendi adına yapmış olur (Mirasçı ise kendi parası ile yapabilir/yaptırabilir) Müvekkilin verdiği para yetmez/masrafların yarıdan fazlasını vekil karşılar ve müvekkil de ödemezse hac vekil adına yapılmış olurken, bu durumda vekil önceki aldığını iade eder. [284] (Çünkü o para, ücret değil, gidiş geliş masrafı için olup masrafları organizatörce karşılanan görevlinin vekilliği de geçersizdir) yine ihtiyaç fazlası meblağ varsa onu da iade eder.[285] 6.Temettü ve kıran haccı kurbanları ile, ihram yasağı ihlali kurbanlarını vekil karşılar. Temettü ve kıran kurbanları, hem haccı, hem umreyi birden yapma nimetine şükür olup onu yaşayan da vekildir.[286] Ancak ihsâr kurbanının müvekkilden karşılanır.[287] Vekil, haccı geçersiz ederse parayı geri öder. (Ayrıca, haccı tamamlar, daha sonra da kaza eder ki, bu da vekil adına sayılır) 7.Vekil, müvekkilin memleketinden gitmelidir. "Adıma hac yapılsın" demişse, "memleketimden yapılsın" diye anlaşılır. (Mekke'de ölen bir Ankaralı için Ankara'dan yola çıkılmalıdır) E.Yusuf'a göre; memleketi dışında ölen, "Adıma hac yapılsın" demişse, Mekke'den biri vekil edilebilirken, "Adıma kıran haccı yapılsın" demişse memleketinden gitmelidir. Yolda ölenin vekili (vasiyeti varsa), E. Hanife'ye göre memleketinden; E.Yusuf ve İ. Muhammed'e göre öldüğü yerden gönderilmelidir. Öte yandan, ölenin mirasının üçte biri, memleketinden göndermeye yetmiyorsa (istihsanen) yettiği yerden gönderilir. [288] 8.Vekil, müvekkilin şartlarına uymalıdır. İfrad veya umre istenir kıran yaparsa, E.Hanife'ye göre gönderen adına sayılmayıp masraflar geri ödenirken, E.Yusuf ve İ.Muhammed'e göre istihsanen geçerli olur. [289] İfrad veya umre ister ve temettü yapılırsa, Hanefî ve Şafiilerde müvekkile sayılmayıp masrafları geri öder. [290] Vekil, hem müvekkil, hem de kendisi için niyet edemez.(Fakat, menasikne başlamadan kendi niyetini iptal ederse, gönderene sayılır.) İki ayrı kişi aynı şahsı vekil tayin etse ve vekil de her ikisi için birden hacca niyet etse, (daha sonra niyetini birine tahsis etse bile), kendi adına yapmış olur. Her ikisi de aldıkları meblağı iade ederler.[291] Vekil müvekkil adına hac yaptıktan sonra kendi adına umre yapabilirken, umre vekili ise, müvekkile yaptıktan sonra kendine yapabilir. (Ancak vekil kendine yaptığı menasik süresince yaptığı masrafları kendisi karşılar.) Vekil, kendine yapacağı hac/umreyi asıl görevinden önce yaparsa, yolculuğu kendine yapmış olacağı için aldığı parayı iade etmesi gerekir. 9. Vekil, bizzat hac yapmalıdır. Hastalık, tutuklanma vb. gerekçelerle, gönderenden izinsiz vekaleti başkasına havale ederse yapılan hac gönderen adına gerçekleşmiş olmaz, yapılan masraflar gönderene tazmin edilir. Fakat, gönderen "dilediğin gibi yap" derse o taktirde yapılan hac gönderen adına gerçek leşmiş olur.[292]

Nafile haccın vekaleten yapılabilmesi için, vekilin müslüman, akıllı, mümeyyiz olması, kim adına yapıyorsa onun adına niyet etmesi şarttır. Şafiî ve Hanbelilerdeki bir görüşe göre nafile hacda vekale tin geçerli olması için vekilin kendi adına farz haccı yapmış olması şarttır. [293]

HAC/UMRE KURALLARINA AYKIRI DAVRANIŞLAR VE CEZALARI

A) Hac/ Umrenin Vaciplerini Terk Etmenin Cezaları

Haccın/umrenin vaciplerinin mazeretsiz terki tahrimen mekruh olup mazeretsiz terk edilen/ geciktiri len her vâcip için dem gerekir. [294] Mesela, kıran haccında umre tavafının (abdestsiz yapılması gibi) sadece umreyi veya (Müzdelife'de vakfe yapılmaması gibi) sadece haccı ilgilendiren bir vâcibin terkine tek ceza/dem gerekir. Sa'y, Müzdelife vakfesi, Remy-i cimar, Saçları dipten tıraş etme/ kısaltma, Veda tavafı haccın vacipleri (Sa'y ve tıraş umrenin de vacibi) olup ayrıca hac/umrenin fer'i vacipleri de vardır.

1.Mikat Mahalli İle İlgili Cezalar 

Hanefilerde, ne amaçla olursa olsun (hac,ticaret, ziyaret) Mekke' ye gireceklerin mikatı ihramlı geçmesi vacip olup terkine dem gerekir. (dönüp ihram girilir se ceza düşer) Medine'ye gitmek için Cidde'ye inip fakat Mekke'ye gitmek durumunda kalan kimse, Cidde'de ihram girer ve ceza da gerekmez. Şafiilerde ise Mekke'ye hac/umre dışında gidecekle rin mikatta ihrama girmeleri sünnettir/ihramsız geçmek ceza gerektirmez.[295]

2.Tavafla İlgili Yasaklar ve Cezaları 

a) Hanefilerde elbise, beden ve metafda necaset varken tavaf geçer li olursa da (bu şekilde yapmak günahtır fakat ceza gerekmez), Şafii, Maliki ve Hanbelilerde necasetten temizlik, tavafın geçerlilik şartı olduğundan tavaf geçerli olmaz. b) Hanefilerde avret yeri açık olarak yapılan tavaf geçerli olursa da vacip terk edildiği için dem gerekirken(Yeniden yapılırsa ceza düşer), Şafii, Maliki ve Hanbelilerde tavafta avret yerlerinin örtülü olması geçerlilik şartı olduğu için tavaf geçersiz olur. c) Hanefilerde tavafı geri geri yürüyerek yapmak dem gerektirirken(Yeniden yapılırsa ceza düşer), Şafii, Maliki ve Hanbelilerde geçerli olmaz.[296] d) Muhtesilâkil vacip olan tavaf namazının terkine Hanefilerde ceza gerekmezken (fakat vitir namazının terki gibi günah tır) Malikilerde dem gerekir, Şafii ve Hanbelilerde ise sünnet olduğundan [297] ceza gerek mez (fakat kötü bir davranıştır). e) Hanefilerde, kudum tavafının tamamını veya şavtlarının yarıdan çoğunu cünüp olarak yapmak dem, abdestsiz yapmak sadaka gerektirir ve dört şavttan sonra her şavt için bir fıtr miktarı sadaka verilirken,[298] (Yeniden yapılırsa ceza düşer) Şafii, Maliki ve Hanbelilerde abdest tavafın geçerlilik şartıdır, [299] f) Umre tavafının tamamını veya bir kısmını, hatta bir şavtını cünüp, abdestsiz, loğusa veya adetli yapmak dem gerektirir.(Yeniden yapılırsa ceza düşer) [300] Kıran hacısı umre tavafı ve sa'yini abdestsiz yaparsa dem gerekirken,(Umreyi Arafat vakfesinden önce yeniden yaparsa ceza düşer) kudum tavafı ve hacc sa'yini abdestsiz yaparsa; tavafı abdestsiz yaptığı için sadaka gerekir,, sa'yi de muteber (cezasız) bir tavaftan sonra yapmadığı için geçersiz olur. (Sa'yin muteber bir tavaftan sonra iadesi gerekir) g) Ziyaret tavafının tamamını veya şavtlarının yarıdan çoğunu cünüp, adetli ve loğusa olarak yapana bedene; abdestsiz yapana dem gerekir.(Mekke'de iken yeniden yaparsa ceza düşer), Son üç veya daha az şavtını böyle yapana, her şavt için bir fıtr miktarı sadaka gerekir.(Abdest alıp/gusl edip/temizlenip yeniden yapılırsa sadaka düşer) Malikilerde iki kanama arasındaki kesinti temizlik sayıldığından, o sürede gusledip tavafını yapar ve cezaya da gerek kalmaz. [301] Şafii, Maliki ve Hanbelilerde hadesten taharet, tavafın geçerlilik şartı olduğundan; abdestsiz, cünüp, loğusa ve adetli yapılan tavaf geçerli olmaz. Ziyaret tavafının üç veya daha az şavtını mazeretsiz yapmayana, tavafı binekle veya çıplak yapana dem gerekir(yeniden yaparsa ceza düşer) [302] E. Hanife'ye göre ziyaret tavafı, ilk vaktinden itibaren ömrün sonuna kadar yapılabilir. (bayramın üçüncü günü gün batımına kadar yapılmazsa dem gerekir) Ziyaret tavafının son vaktine sınır koyma yanlar İbn Abbas (r.a)ın şu rivayetine dayanırlar قال رجل للنبي صلى الله عليه وسلم زرت قبل أن أرمي قال لا حرج قال آخر حلقت قبل أن أذبح قال لا حرج Hazret-i Peygamber'e, "Şeytanı taşlamadan ziyaret tavafı yaptım" dedi. Hz.Peygamber, "Zararı yok, buyurdu. Bir başkası, "Kurban kesmeden tıraş oldum dedi. Hz.Peygamber, "Zararı yok," buyurdu. Bir başkası, "Şeytan taşlamadan kurban kestim" dedi. Hz.Peygamber, "Zararı yok," buyurdu.[303] h) Vedâ tavafının tamamını veya şavtlarının yarıdan çoğunu terk etmek veya tavafı cünüp olarak yapmak dem gerektirir. Bu tavafın şavtlarının yarıdan azının terki veya tavafın abdestsiz yapılması halinde terk her bir şavt için bir fıtr sadaka sı gerekir.[304] Veda tavafını yapmadan Mekke'den ayrılan, mikatı geçmeden dönüp tavafını yaparsa ceza düşer, geçtikten sonra dönmek isterse mikatta umre ihramına girer, umreden sonra veda tavafını yapar ve bu durumda da ceza düşer. Malikilerde veda tavafı sünnet olduğundan terkedildiğin de ceza gerekmez.[305]

3. Sa'y İle İlgili Cezalar Sa'y'in muteber bir tavaftan sonra yapılması gerekli olup aksi halde yeniden yapılması gerekir [306] Mazeretsiz olarak tüm sa'yi veya şavtlarının yarıdan çoğunu terk etmek, ya da sa'yi vasıta ile yapmak dem gerektirir. Üç veya daha az şavtının terkinde her şavt için bir sadaka-i fıtır gerekir. Safa ile Merve arası mesafe eksik yüründüğünde, yürünen mesafe dört şavtı tamamlıyorsa sa'y geçerli, fakat eksik her şavt için bir sadaka-i fıtır gerekir.[307] Şafii, Maliki ve Hanbelilerde sa'y, haccın bir rüknü olup terk edildiğinde hac geçersiz olur

4.Arafat Vakfesiyle İlgili Cezalar Gündüz Arafat'a gelip vakfe yapan kimse güneş batmadan Arafat'tan ayrılırsa dem gerekir. (batmadan dönerse ceza düşer) Şafii ve Mâlikilerde gün batımına kadar beklemek sünnet olduğundan önceden ayrılmaya ceza gerekmez [308] Malikilerde, gecenin bir cüz'ünde Arafat'ta bulunmak vakfenin geçerlilik şartı olduğundan, güneş batmadan ayrılıp dönmeye nin haccı geçersiz olur.

5. Müzdelife Vakfesiyle İlgili Cezalar Müzdelife vakfesinin mazeretsiz terki dem gerektirir. (vakfe yapamayacak derecede hastalık, âcizlik, izdiham, Müzdelife'ye zamanında ulaşamama, kadınların kalabalıkta sıkışma korkusu gibi durumlar mazeret sayılmıştır)

6. Şeytan Taşlama İle İlgili Cezalar Şeytan taşlamayı mazeretsiz terketmek, bir günde atılacak taşların yarıdan çoğunu atmamak dem (yarıdan azı terkedilmişse, her taşa bir sadak-i fıtır gerekir) E.Yusuf ve İ. Muhammed ile Şafii ve Hanbelilerde atılmayan/eksik bırakılan taşlar, ertesi gün veya son gün gün batımına kadar atılırsa ceza düşer. Şafii, Malikî ve Hanbelilerde ilk günden sonraki taşlamalarda sıraya uyulmaması dem gerektirir. (Tekrar sırayla atılırsa ceza düşer) Hanefilerde sıraya uymak sünnet olduğundan uyulmaması ceza gerektirmez.

7. Saçları Tıraş Etmek/Kısaltmak İle İlgili Cezalar İhramlı kimse tıraş olmadan/saçları kısaltmadan ihramdan çıkamaz. E.Hanife'ye göre Harem dışında/üçüncü gün gün batımından sonra tıraş olunması/ihramdan çıkılması durumunda(ertelendiği için) dem gerekir. E. Yusuf ve İ. Muhammed, Şafii ve Hanbelilerde tıraşın ilk üç günde yapılması sünnet olup tehirine ceza gerekmez. Başın dörtte birinden azının tıraşı/kısaltılması dem gerektirir. Mâliki ve Hanbelilerde tamamı tıraş edilmez/kısaltılmazsa Şâfiilerde saçın en az üç teli kesilmezse dem gerekir Tıraş erkeklere mahsus olup kadınlar, saçlarının ucundan parmak ucu kadar keserek ihramdan çıkarken (Bu miktardan az kesilirse dem gerekir) Daha azının tıraş edilmesi/kısaltılması halinde ihram devam edeceğinden ihlal durumunda ceza gerekir.

8. Şeytan Taşlama, Kurban Kesme ve Tıraş Olma Arasındaki Tertibe Uymama İle İlgili Cezalar E Hanife'ye göre, Akabe Cemresine taş atma, kurban kesme ve tıraş olma sıralamasına uymak vacip olup terkine dem gerekirken, Ebu Yûsuf, İmam Muhammed, Şâfiî, Mâliki ve Hanbelilerde sünnet olup ceza gerekmez. İfrad hacılarına şükür kurbanı vacip olmadığından taşlamadan sonra tıraş olurlar.

9. Hac ve Umreyle İlgili Şükür ve Ceza Kurbanları Kıran ve temettü kurbanları ile hacla ilgili adak ve ceza kurbanları Harem dışında kesildiğinde geçersiz olur (Haremde yeniden kesilmesi gerekir). E. Hanife'ye göre kıran ve temettü kurbanları üçüncü gün gün batımına kadar kesilmezse dem gerekir ken, Ebu Yusuf ve İmam Muhammed, Şafii, Maliki ve Hanbelilerde bayramdan sonraya ertelenmeleri ceza gerektirmez.

B) İhram Yasakları ve İlgili Cezalar

Yüce Allah, الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَّعْلُومَاتٌ فَمَن فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ "Hac ayları bellidir. Kim o aylarda hacca başlarsa, ona hacda cinsel ilişki, günaha sapmak, kavga etmek yoktur. Ne hayır yaparsanız Allah onu bilir. (Ahiret için) azık toplayın. Azığın en hayırlısı takvadır. Ey akıl sahipleri, bana karşı takvalı olun" (Bakara, 197) Hz Peygamber (a.s.) ise, من حج فلم يرفث ولم يفسق رجع كيوم ولدته أمه "Kim cinsel ilişkide bulunmadan, kötü söz söylemeden ve günah işlemeden haccını yaparsa annesinden doğduğu günkü haline döner" buyurmaktadır. Hanefilerde Kıran haccı ihram yasağı ihaline (biri umre, diğeri haccı ihramı için) iki, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelilerde, her durumdaki ihram yasağı ihlaline için tek ceza gerekir.

1. Giyim Yasakları ve İlgili Cezalar a) İhramlı iken erkeklerin bir gündüz veya gece giysi, ayakkabı giymesi, sarık, şapka, takke takması; başın dörtte birine sargı sarması veya bandaj geçirmesi, yüzünü örtmesi dem, daha az süreye sadaka-i fıtır gerekir.(Şafii ve Hanbelilerde erkeklerin yüzlerini örtmeleri ceza gerektirmez) b) Yara vb. zaruret nedeniyle giysi giymeye, başı sargı sarmaya dem veya üç gün oruç ya da altı fakire birer sadaka-i fıtır gerekir. (Baş dışında bir uzva yara, kırık, çıkık nedeniyle sargı sarmaya ceza gerekmez) c) Kadınların ihramlı iken bir gündüz veya gece yüzlerini örtmelerine dem, daha az süreye sadaka-i fıtır gerekir. İhramlı iken dikişli de olsa bele kemer ve kuşak bağlamak, boyunda çanta taşımak, kol saati, künye, yüzük vb. şeyler takmak, omuza ceket, pardesü atmak, başkasına elbise giydirmek, şemsiye kullanmak, kadınların eldiven takması, terlik yoksa ayakkabının arkası kesilerek topuklar ve aşık kemikleri açıkta giyilmesi ceza gerektirmez. [321]

2. Güzel Koku ve Yağ Sürünme Yasakları ve İlgili Cezalar

a) İhramlı koku vücudda, yatılacak yere ve ihram örtüsüne etkisi bir gündüz veya gece süren koku sürmek, jöle, ruj, oje, briyantin ve kokulu sabun, parfüm ve siprey kullanmak dem, daha az süreye sadaka-i fıtr gerektir. b) İhramlı iken bir uzvun tamamına veya bu genişlikte farklı yerlere koku sürmek dem, bundan azına sadaka-i fıtr gerekir (baş, sakal ve bıyık ayrı ayrı sayılır) c) Vücudun tamamına veya birkaç organına aynı yerde bir seferde koku sürülürse hepsine bir dem, birkaç organa farklı mekanlarda sürüldüğünde her bir organa bir dem gerekir. d) Göze üç defa kokulu sürme çekmek dem, bir ila üç defa çekmek sadaka-i fıtr gerektir(ceza için sürülen şeyin, etkisinin bir gün veya gece sürmesi şart değildir) e) Erkeklerin ihramlı ürünlerini, kadınların da elbiselerinin en boyu birer karıştan fazla kısmına koku sürmeleri dem, daha azına sadaka-i fıtr gerekir f) İhramlı iken saçları boyamak veya kınalamak dem gerektirir. Şafiilerde kına, koku sayılmayıp ceza gerektirmezken, yine Şafiilerde ve Hanbelilerde kokulu da olsa sabun kullanmak caizdir. İhramlı iken tedavi amaçlı merhem, kokusuz krem vs sürmek, güzel koku koklamak, koku dükkanlarına girip beklemek, başkalarına koku sürmek ceza gerektirmez [322]

3. Saç ve Tüyleri Giderme Yasağı ve İlgili Cezalar [323]

a) Başın/sakalın tamamını veya en az dörte birini tıraş etmek/kısaltmak dem, daha azı sadaka-i fıtr gerektir. b) Baş, sakal, koltuk altı ve diğer tüyler aynı mekanda tıraş edilirse hepsine bir dem, ayrı mekânlarda tıraş edilirse ayrı ayrı dem gerekir (Hz. Muhammed'e göre bu cezalar ihlali müteakip ödenmemişse bilahare hepsine bir dem yeterlidir. c) Ensenin tamamını tıraş etmek dem; ensenin bir kısmını, bıyığın tamamını veya bir kısmını tıraş etmek sadaka-i fıtr gerektirir.d) Koltuk altlarından birinin veya her ikisinin tüylerini gidermek dem, birinin tüylerinden bir kısmını veya miktarına bakılmaksızın göğüs, bacak ve kollardaki tüyleri gidermek sadaka-i fıtr gerektirir. e) Tıraş aşamasına gelmemiş ihramlının, ihramlı veya ihramsızı tıraş etmesi sadaka-i fıtr gerektirir. Şafii, Maliki ve Hanbelilerde ceza gerekmez. f) Abdest alırken, yıkanırken veya kaşınırken saçtan veya sakaldan üç tel düşerse, yarım sadaka-i fıtr gerekir. (Hastalık sebebiyle dökülenlere ceza gerekmez.)

4. Tırnak Kesme Yasağı ve İlgili Cezalar

a) İhramlı iken el veya ayakların bütün tırnaklarının aynı zaman ve mekânda bir defada kesildiğinde bir dem; ayrı ayrı yerlerde kesildiğinde her el ve ayak için ayrı ayrı dem; el veya ayakların her birinin dörder veya daha az tırnağı kesildiğinde her tırnağa bir sadaka-i fıtr gerekir. (Kırılan tırnakların kopartılıp/kesilip atılması ceza gerektirmez) b) İhramlının, ihramlı veya ihramsızın tırnaklarını kesmesi sadaka-i fıtr gerektirir. Şafiî, Malikî ve Hanbelîlerde ihramsızın tırnağını kesmek ceza gerektirmez. [325]

5. Cinsel İlişki Yasağı ve İlgili Cezalar

a) İhramda iken Arafat vakfesini yapmadan cinsel ilişkide bulunmanın haccı ittifakla fasit olur. (Bu kimse, haccı tamamlayıp kaza eder ve ihlal için de Hanefilerde dem, [326] Şafii, Maliki ve Hanbelilerde bedene gerekir. [327] b) Arafat vakfesinden sonra, tıraş olup ihramdan çıkmadan (ilk tahallül öncesi) cinsel ilişkide bulunma Hanefilerde bedene gerekirken, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde haccı fâsit olur. (Bu kimse haccını tamamlayıp daha sonra da kaza eder ve ihram yasağını ihlali için de bedene keser)[328] c) İlk tahallül sonrası ziyaret tavafını yapmadan cinsel ilişkide bulunma Hanefî, Şâfiî ve Hanbelîlerde dem (Hanefilerde kıran hacısına biri hac, diğeri umre için iki dem) gerekirken, Hanbelîlerde ziyaret tavafı ilk tehalül sonrası ziyaret tavafını yapmadan cinsel ilişkide bulunma umre tavafının en az dört şavtını yapmadan cinsel ilişkide bulunursa umresi fasit olur. (Umresini tamamlayıp daha sonra kaza eder ve ihlal için de dem keser) Şafiilerde umrenin her hangi bir aşamasında, Malikî ve Hanbelîlerde sa'y yaptıktan sonra tıraş olmadan cinsel ilişkide bulunmanın umresi bozulup kazası ve ihlal için de dem gerekir. e) İhramlının eşini şehvetle öpmesi, okşaması, sarılıp kucaklaması vb. davranışlar dem gerektirir. f) Şehvetle bakmak/düşünmek (boşalma olsa bile) ceza gerektirmez, g) Mastürbasyon sonucu boşalma olursa dem gerekir (boşalma olmazsa ceza gerekmez). Şafiilerde ihramlının eşiyle sevişmesi istimna ile boşalması halinde muhayyerlik (dem, üç gün oruç veya altı fitre miktarı sadaka verme) vardır. [329]

6. Avlanma ve Harem Bitkileri ile İlgili Yasaklar ve Cezaları

İhramlı olsun olmasın hiç kimse Harem hayvanlarını avlayamaz, kendiliğinden biten bitkilerini koparamaz. Bu hususta Yüce Allah; يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُررُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا "Ey iman edenler! İhramlı iken (karada) av hayvanı öldürmeyin. Kim (ihramlı iken) onu kasten öldürürse (kendisine) bir ceza vardır. (Bu ceza), Kâbe'ye ulaştırılmak üzere, öldürdüğü nün dengi olup, içinizden iki adil kimsenin takdir edeceği bir kurbanlık hayvan; veya yoksulları yedirmek suretiyle kefaret; yahut onun dengi oruç tutmaktır" (Mâide:5/95) buyururken, Hz. Peygamber حَرَّمَ الله مَكَّةَ فَلَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي وَلَا لِأَحَدٍ بَعْدِي أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ لَا يُخْتَلَى خَلَاهَا وَلَا يُعْضَدُ شَجَرُهَا وَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَلَا تُلْتَقَطُ لُقَطَتُهَا إِلَّا لِمُعَرِّفٍ "Allah Mekke'yi haram (dokunulmaz) kılmıştır. Benden önce kimseye helal kılınmamış ve benden sonra da kimseye helal kılınacak değildir. (Sadece Mekke fethi sırasında) gündüzün bir vaktinde bana helal kılındı. (Bundan sonra artık buranın otları biçilmez, ağaçları koparılmaz, av hayvanları ürkütülmez. (Sahibini bulmak amacıyla) ilan eden kişi dışında hiç kimse buranın yitiğini alıp götüremez."[330] buyurmuştur. (Yılan, akrep, kuduz köpek, fare gibi zararlı hayvan ları öldürmek, kurumuş ot ve ağaçları kesip koparmak yasak değildir.[331]) İhramlı kimse kara av hayvanını avlamışsa, bedelini Harem'deki fakirlerin her birine bir fitre miktarı dağıtır veya her fitre miktarı için bir gün oruç tutar veya bir hedy satın alınabiliyorsa Haremde kesilirken, meblağ hedy bedelinden fazla ise, artanın sadaka olarak verilmesi gerekmez. Yine, Haremde kendiliğinden yetişen bitkileri kesip koparanların bunların bedelini sadaka olarak vermesi gerekir. Şafii ve Hanbelilerde büyük ağaçlara dem; küçük ağaçlara sadaka-i fıtır gerekir.[332] Şafii, Maliki ve Hanbelilerde Medine ve civarındaki bitki ve ağaçların koparılıp kesilmesi de yasak ise de cezası yoktur.[333]

İhramlının Evlenmesi

Hanefilerde ihramlının evlenmesinde/evlendirilmesinde sakınca bulunmaz ken, Şafii, Maliki ve Hanbelilerde ihramlının evlenmesi/velayetindekileri evlendirmesi لَا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ وَلَا يُنْكِحُ وَلَا يَخْطُبُ "İhramlı kişi evlenmez, evlendirilmez ve başkalarına evlenme teklifinde bulunmaz" hadisine istinaden yasak[334] akid de geçersizdir. Öte yandan ihramlının nişanlanması da mekruh görülürken, ihramlının ihramsıza nikâh şahitliği caizdir. [335]

Cezalarda Muhayyerlik

a) Giyim, koku sürünme, tıraş olma ve tırnak kesme yasaklarını şekilde ihlal edene dem gerekir. Yüce Allah, فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْبِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْصَدَقَةٍ أَوْنُسُكِ "İçinizden her kim hastalanır veya başından rahatsız olur (da tıraş olmak zorunda kalır) sa (fidye olarak) ya oruç tutması, ya sadaka vermesi, ya da kurban kesmesi gerekir" (Bakara:2/196) buyurmuştur. Bu hususta sahabeden Kâ'b b. Ucre (ra) şöyle demiştir: أَتَى عَلَيَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي فَقَالَ أَيُؤؤْذِيكَ هَوَامُ رَأْسِكَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ فَاحْلِقْ وَصُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أَطْعِمْ سِتَّةَ مَسَاكِينَ أَوْ انْسُكْ نَسِيكَةً "Hudeybiye musalahası esnasında Hz.Peygamber (sav) yanıma geldi. Başımdaki bitler yüzüme dökülüyordu. Bana; "Başındaki haşereler seni rahatsız ediyor mu?" dedi. Ben "Evet" deyince, "Tıraş ol, üç gün oruç tut veya altı fakiri doyur, yahut bir kurban kes" buyurdu. [336] Hanefilerde, bu ruhsat (muhayyerlik) sadece "hastalık" ve "eza" durumlarına has olup mazertsiz ihlallere mutlaka dem gerekirken [337] Şafii ve Malikilerde ilgili hadise isnaden mazeretli-mazeretsiz, bilerek-bilmeyerek elbise giyen, koku sürünen; eşini şehvetle öpen, okşayıp sarılıp kucakla yan, istimna ile boşalan, tıraş olan veya tırnaklarını kesenler, Hanbelilerde ise sadece tıraş olan ve tırnaklarını kesenler muhayyerdirler [338]

Bilgisizlik, Unutma ve Zorlanmanın Cezalara Etkisi

Hanefilerde Mazeretli veya mazeretsiz, bile rek, bilmeyerek veya unutarak, kasten veya hatâen, cebren veya ihtiyâren, uykuda veya uyanık iken, Şafii ve Hanbelî mezheplerine göre yasaklığını bilmeyerek, yanılarak veya unutarak tıraş olmak, tırnak kesmek, kara hayvanlarını avlamak gibi itlaf etme türü ihlallere de ceza gerekir. (Bilmeyerek, yanılarak, unuta rak koku sürünme, elbise giyme ve cinsel ilişkide bulunma gibi yararlanma (istimta) türü ihlallere ceza gerekmez) Hanbelilerde bilerek veya unutarak veya yanılarak cinsel ilişkiye ceza gerekirken, إِنَّ اللهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَااسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ "Şüphesiz Allah, ümmetimin yanılarak, unutarak ve zorlama sonucu işledikleri günahları bağışlamıştır."[340] hadisi gereği zorla cinsel ilişkiye girilene, Şafiilerde de zorla cinsel ilişkiye girilene, saç ve tırnağı zorla tıraş/kesil edene ceza gerekmez [339]

Cezaların Ödenme Zamanı ve Yeri

Hac ve umre ihlalinin cezası ihlali müteakip ömrün sonuna kadar zaman ödenebilirse de bir an önce ödenmesi efdal olup ölümüne kadar yapmayan veya vasiyet etmeyen günahkar olur. (Fakat vasiyette bulunmamışsa dahi varisleri öderse geçerli olur) Oruç, sadaka ve bedel cezaları her yerde ödenebilirken, ceza kurbanlarının Haremde kesilmesi gerekir.[341] (Sadaka kurbanların etleri başka yerlerdeki yoksullara da verilebilirler)

İhramlıya Mübah Olan Şeyler

Balık ve su ürünlerini avlamak. Kümes hayvanlarını kesmek. Koku suz sabun kullanmak. Sürme çekmek. Sünnet olmak. Şemsiye kullanmak, ağaç ve çadır vb. altında gölgelenmek. Bele kemer ve para çantası bağlamak Çanta vb. şeyleri boyuna asmak. Silah taşımak, yüzük ve kol saati takmak. Yılan, akrep, fare, kara sinek, bit, pire ve yırtıcı hayvanları öldürmek İhram örtülerini çıkarıp yıkamak, başka örtü ile değiştirmek Dişleri fırçalamak Kırılan tırnağı kesip atmak. Kan aldırmak. Diş çektirmek. İğne vurunmak. Yaraya sargı sarmak. Boyundan aşağısını yorgan ve battaniye vb. şeyle örtmek. Palto, ceket vb. şeyi omuza almak. İhramsızın avladığı kara avından yemek. Koku satılan dükkana girmek ve oturmak. Şafii, Maliki ve Hanbelilerde ihramsızı tıraş etmek, tırnaklarını kesmek[342]

HACCIN YAPILIŞI VE HZ. PEYGAMBERİN HACCI

A) Hz. Peygamberin Haccı

Peygamberimiz h. 10. yılın Zilkade ayında Hac hazırlığına başlayıp müslümanların da hazırlanmalarını istedi ve Zilkade'nin 26. günü, kızı Fâtıma, hanımları ve müslümanlarla birlikte ayrıca kurbanlık yüz tane de deve alarak Medine'den hareket etti. Zülhuleyfe'ye vardığında öğle namazını seferi olarak iki rekat kıldı ve ihrama girdi, 4 Zilhicce Pazar günü kuşluk vakti Mekke'ye ulaştı. Kabe'yi tavaf edip iki rekat namaz kıldıktan sonra Safa ile Merve arasında sa'y etti. Veda Haccı süresince Mekke'nin Ebtah mevkiinde kendisi için kurulan çadırda konakladı ve Perşembe gününe kadar Mekke'de kaldı. Aynı gün (Terviye) Mina'ya hareket etti. Öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını Mina'da kılıp geceyi de burada geçirdi. Ertesi sabah, namazı kıldıktan sonra güneş doğuncaya kadar burada kaldı. Arafat'taki Nemire mevkiinde kendisi için çadır kurulmasını emretti. Sonra Mina'dan hareket edip Müzdelife'den geçerek Cuma günü, Arafat'ta hazırlanan çadırda konakladı. Zeval vaktinden sonra çadırından çıkıp Kasvâ adlı devesine binerek Arafat vadisinin ortasına geldi. Urene vadisinde meşhur Veda Hutbe'sini okudu. Bir ezan okunarak ayrı ayrı ikametle öğle ile ikindiyi birlikte kıldırdıktan sonra devesinin üzerinde Arafat'a çıktı. Kıbleye dönüp akşama kadar dua ile meşgul oldu. Arafat'ta iken, ilâhî tebliğ görevini tamamladığını bildiren Maide suresinin 3. ayeti nazil oldu. Güneş battıktan sonra Arafat'tan ayrıldı ve Müzdelife'ye geldi. Yatsı vaktinde, akşam namazıyla birlikte yatsı namazını birleştirerek akşamı üç, yatsıyı da iki rekat olarak kıldırdı. Geceyi Müzdelife'de geçirdi. Ertesi sabah ( Cumartesi/bayramın birinci günü) sabah namazını Müzdelife'de kıldıktan sonra Meş'ar-i Haram'a geldi. Cemre-i Akabe'ye yedi taş attıktan sonra Mina'ya gitti. Burada yine deve üstünde bir konuşma yaptı. Kurbanlık olarak hazırladığı yüz deveden altmış üçünü, ömrünün her yılı için bir deve hesabıyla bizzat kendisi, diğerlerini de damadı Hz. Ali kesti. Kurban etinden bir parça yiyen Peygamberimiz, gerisini Müslümanlara dağıttı ve daha sonra da tıraş olup ihramdan çıktı. Sonra Kabe'ye gidip tavaf yaptı ve öğle namazını kıldı. Tekrar Mina'ya dönüp bayram günlerini burada geçirdi (2.3. ve 4. günlerin taşlamalarını tamamladı) 2. gün Mina'da üçüncü konuşmasını yaptı. 5. gün tekrar Mekke'ye gelip veda tavafını yaptıktan sonra (29 Zilhicce 10/26 Mart 632) Medine'ye döndü [343] Peygamberimiz (a.s.) hacc ayeti nazil olduktan sonra yaptığı bu (son) haccında Müslümanlara hac menasikini öğretmiş olup, kitaplarımızdaki hac bilgileri de buna dayanmaktadır. Bu konudaki görüş farklılıkları ise, aynı konunun değişik anlatımından kaynaklandığı gibi, kendisi ile hac yapan sahabenin de farklı uygulamaları olmuştur. (Mesela "Şeytan taşlamadan ziyaret tavafını yaptım", "kurban kesmeden tıraş oldum", "Şeytan taşlamadan kurban kestim"? diyenlere "zararı yok demiştir. (344]) Peygamberimiz (a.s.) ile hac yapan sahabenin bir kısmı ifrad, bir kısmı, emettu bir kısmı da kıran haccı yapmıştır.[345] Hatta, Peygamberimiz (sav)'in ifrad [346] veya kıran [347] yahut da temettu haccı [348] yaptığına dair rivayetler de vardır.

B) Haccın yapılışı

Hacı adayı ihrama girmeden önce, koltuk altı ve etek tıraşı ile saç sakal tıraşı olur, bıyıklarını düzeltir, tırnaklarını keser ve boy abdesti (imkanı yoksa abdest) alır, (bu gusül/abdest temizlik amaçlı olup adetli kadınlar da alırlar) vücuduna güzel koku sürünür. Erkekler, atlet, kilot, çorap, elbise ve ayakkabılarını çıkarıp, ihram örtüsüne (izâr ve ridâ) bürünür, arkası ve üzeri açık terlik giyerler. Bele kemer bağlamakta, sırta çanta almakta ve şemsiye kullanmakta bir sakınca yoktur. Kadınlar elbise ve ayakkabılarını çıkarmazlar, başlarını açmazlar, eldiven giyebilirler, fakat yüzlerini örtmezler. Kerahat vakti değilse ihramın sünneti niyeti ile iki rekat namaz kılınıp, umreye/hacca niyet edilir.

Temettu Haccı

1.İhrama Girme: Temettu haccı yapacak kimse âfâkî ise mîkâtı geçmeden önce veya hava alanın da (niyet ve telbiye ile) ihrama girer. Kabe'ye kadar erkekler yüksek, kadınlar normal sesle telbiye, tekbir, tehlil ve salavât-ı şerîfe [349] devam eder. Harem bölgesine girince اللهم هدا حرمك و امنك فحرمـني على النار و . امني عذابك يوم تبعث عبادك واجعلني من اوليائك و اهل طاعتك "Allah'ım! Burası senin haremindir, emin kıldığın yerdir. Beni cehennemden girnekten koru. Kullarını dirilttiğin gün beni azabından güvende kıl, beni dostlarından ve itaatkâr olanlardan eyle" diye dua eder. Mekke'ye abdestli girmek sünnet, gündüz girmek müstehaptır. Otele/eve yerleşip dinlendikten sonra boy abdesti, mümkün değilse abdest alınıp, tekbir, tehlil ve salavat-ı şerîfe ile Mescid-i Haram'a gider. اللهم افتح لي ابواب رحمتك و اعذني من الشيطان الرجيم "Allah'ım! Rahmet kapılarını bana aç ve beni kovulmuş şeytandan koru" diye dua ederek Mescid-i Haram'a girer. Beytullah'ı görünce üç defa tekbir ve tehlil getirip سبحان الله و الحمد لله ولااله الا الله والله اكبر . اللهم هذا بيتك عظمته و شرفته و كرمته فرده تعظيما و تشريفا وتكريما, اللهم انت السلام ও منك السلام فحينا ربنا بالسلام و ادخلنا الجنة "دارك دار السلام تباركت و تعالیت يا ذا الجلال والاكرام Allah, her türlü noksan sıfatlardan münezzehtir. Her türlü övgü Allah'a mahsustur, Allah'tan başka ilah yoktur. Allah en büyüktür. Allah'ım! Bu senin Evindir. Onu Sen yüceltin,Sen şereflendirdin, Sen değerli yaptın .Onun yüceliğini, şerefini ve değerini artır. Ya Rabbi! Onun değerini artıran, onu şereflendiren, ona saygı gösteren kimsenin şerefini, saygınlığını, heybetini, yüceliğini ve iyiliğini artır. Allah'ım! Sen selamsın ve selamet ancak sendendir. Bizi selametle yaşat ve selamet yurdu olan cennetine koy Ey Celal ve ikram sahibi Allah'ım! Sen her şeyden yücesin ve her şeyden üstünsün" duasını veya bildiği başka duaları okur. Tavafa başlamadan önce ise telbiyeyi keser.[350]

2.Tavaf: Hacer-i Esved hizasına gelerek umre tavafına niyet edip, Hacer-i Esved'e döner ve ellerini omuz hizasına kadar kaldırıp باسم الله الله اكبر deyerek selamlar ve tavafa başlar. Her şavtın başında ilgili duayı, tavaf ederken de mesnun veya bildiği duaları okur veya sessizce tekbir ve tehlil getirir veya Kur'ân okur. Tavafta "iztıbâ" ve ilk üç şavtta "remel" yapar.[351] "Metal"ta izdiham varsa "remel" yapınız. Tavaftan sonra "Mültezem"de ve Hatim'de dua eder. Mümkünse Makam-ı İbrahim'in arkasın da, değilse uygun bir yerde iki rekat "tavaf namazı" kılar[352] ve dua eder,ardından da Hacer-i Esved'i istilam eder.[353]

3.Sa'y Yapmak Umre Sa'yi için Safa'ya gidip Ka'be'ye döner, tekbir, tehlil, tesbih ve salat ü selam getirir, ellerini açıp dua eder, sonra .اللهم اني اريد ان اسعى ما بين الصـفى و المروة سبعة اشواط سعي العمرة "Allah'ım! Senin rızan için Safa ile Merve arasında yedi şavt olarak umrenin sa'yini yapmaya niyet ediyorum" deyip Sa'ye niyet eder. Sa'yı yaparken mesnun veya bildiği duaları okur, sessizce tekbir, tehlil, tesbih ve tahmid getirir, Kur'ân okur. Her şavtta yeşil ışıklı sütunlar arasında erkekler "hervele" yapar. Sa'yi tamamlayınca Merve tepesinde dua eder ve tıraş olup ihramdan çıkar. Bundan sonra Arafat'a çıkacağı terviye (Zilhicce 8) gününe kadar, beş vakit namazını Mescid-i Haram'da cemaatle kılmaya çalışıp bolca tavaf yapar.

4. Hac İhramına Girmek: Terviye (Zilhicce 8) günü. iki rekat ihram namazı kılar, .اللهم اني اريد الحج فيسره لي و تقبله منى "Allah'ım! Hac yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve onu kabul buyur" deyip telbiye getirerek hac ihramına girer (isterse/mümkünse nafile bir tavaf sonrası haccın sa'yini yapabilir) ve bayramın 1. günü Cemre-yi Akabe'ye taş atıncaya kadar telbiye, tekbir, tehlil ve salavât getirir.

5. Arafat Vakfesi. Terviye günü sabah namazından sonra gidip Mina'da gecelemek ve Arefe günü sabah namazından sonra Arafat'a gitmek sünnet[354] ise de günümüzde izdiham nedeniyle terviye günü sabah namazından itibaren gündüz/gece otobüslerle doğrudan Arafat'a çıkılmaktadır. Arafat'ta arefe günü öğleye kadar çadırlarda vaktini namaz kılarak, Kur'ân okuyarak, dua, zikir ve tövbe ederek, vaazları ve konuşmaları dinleyerek geçirir. Abdestli bulunmaya özen gösterir. Öğle ezanı yaklaşınca abdestsiz ise abdest alır, namaza hazırlanır. Arafat'ta boy abdesti alma imkanı yoktur. Öğle namazı öğle vaktinde ikindi namazı ile birlikte cem-i takdim ile kılar. Namazdan sonra ayakta kıbleye dönerek "Arafat Vakfe"si yapar. Güneşin batmasına kadar Arafat'ta kalır, vaktini ibadetle geçirir. Güneş battıktan sonra Müzdelife'ye hareket eder. (Akşam namazını Arafat'ta ve yolda kılmaz)

6. Müzdelife Vakfesi. Müzdelife'ye ulaşınca akşam ve yatsı namazlarını yatsı vaktinde cem-i te'hîr ile kılar ve vaktini namaz, dua, zikir ve Kur'an ile geçirerek orada geceler. Sabah namazını erkence kılar, namazdan sonra "Müzdelife Vakfesi"ni ayakta yapar, dua eder. Güneş doğmadan Mina'ya hareket eder.

7. Akabe Cemresine Taş Atmak Bayramın 1.günü sabah namazından sonra Müzdelife' den Mina'ya gelip uygun bir zamanda Akabe Cemresi'ne 7 taş atar ve beklenmeksizin, dua ederek uzaklaşılır.(İlk taşta telbiyyeye son verilir.Taşı hastalar vekaletle attırabilirken, sağlıklılarının bizzat atması gerekir) 8. Şükür Kurbanı Kesme Taşlamadan sonra Harem sınırları içinde şükür kurbanı keser/kestirir. 9. Tıraş Olma Kurban kestikten sonra saç tıraşı olarak/saçlarını kısaltarak ihramdan çıkar.(Cinsel ilişki dışındaki ihram yasakları kalkar."Taşlama", "kurban" ve "tıraş "tertibine uymak cumhura göre "sünnet", Ebu Hanife'ye göre "vacip"tir. Artık kurbanlar İslam Bankası aracılığı ile kesildiği ve bu tertibe riayet zaman aldığından "taşlama" ve "tıraş" sıralaması ile yetinilmektedir.[355] Bayramın 2, 3 ve 4. günleri şeytan taşlama zamanı, ittifakla öğle ezanı ile başlayıp fecr-i sadığa kadar sürer.)

10.Ziyaret Tavafı. Bayramın 1.günü "taş", "kurban" ve "tıraş" sonrası aynı gün imkân olursa, gidip ziyaret tavafını yapar. (Bu tavafın en geç bayramın 3. günü güneş batımından önce yapılması cumhura göre sünnet, E.Hanîfe'ye göre vâciptir.) Tavafa اللهم اني اريد طواف بيتك الحرام فيسره لي و تقبله مني سبعة اشواط "Allah'ım! Haccın tavafını yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve onu kabul buyur" diye niyet eder. Daha önce yapmamışsa اللهم اني اريدان ا سعي بين الصفا و المروة فيسره لي و تقبله مني سبعة اشwaط "Allah'ım! Rızan için Safa ile Merve arasında haccın sa'yini yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve onu kabul buyur" diyerek hac sa'yini yapar (bundan önceki tavafta da iztiba' ve ilk 3 şavtta remel yapar) Bayramın 1. günü ziyaret tavafını ve sa'yi yaptıktan sonra Mina'ya döner ve 2. ve 3. günlerini de Mina'da geçirir.

11. Cemrelere Taş Atma. Bayramın 2. ve 3. günleri zevalden sonra sırayla Küçük, Orta ve Akabe cemrelerine yedişer taş atar. Küçük ve Orta cemrelere taş attıktan sonra orada, Akabe Cemresine taş attıktan sonra beklemeyip yürürken dua yapar. Bu iki gün zevalden önce "taşlama" yapılmaz. Yapılmışsa yeniden atılırken, 3. gün Minadan ayrılacaksa/Mekke'ye gelinecekse 4. günün taşları atılmaz. Fakat 4. gün fecr-i sadıktan önce ayrılmazsa taşları atar. 12.Veda Tavafı Bütün menasiki yaptıktan sonra Mekke'den ayrılmadan veda tavafı yapılır.[356]

Kıran Haccı

Hem umreye hem de hacca niyet edilerek (aynı ihramla) yapılan hac olup, sadece âfâkîler ve Hilliler yapabilir. Âfâkîler "mikât"ı geçmeden, "Hıllîler"de bulundukları yerlerde اللهم اني اريد العمرة و الحج فيسرهma و تقبلهma مني "Allah'ım! Umre ve hac yapmak istiyorum. İkisini bana kolaylaştır ve kabul buyur" diyerek niyet edip telbiye getirirler. Ka'be'ye varınca umre tavafını ve peşinden umre sa'yini yaparlar (fakat tıraş olup ihram dan çıkmazlar). Sonra "kudüm tavafı" yapar, "tavaf namazı" kılar, isterse "hac sa'yini" yapabilirler (sa' y yapacaklarsa tavafta iztıba' ve ilk üç şavtta remel yapar) Terviye günü Mina'ya veya Arafat'a çıkıp, Arafat vakfesini, sonra Müzdelife vakfesini yapar. Bayramın 1. günü büyük şeytana 7 taş atar, şükür kurbanını keser, sonra saç tıraşı olarak/saçını kısaltarak ihramdan çıkar (İlk Tahallül). Mekke'ye gider ve hac tavafını, ve yapmamışsa hac sa'yini yapar. Bayramın 2.ve 3. günü öğleden sonra cemrelerden her birine yedişer taş atarken, Mekkeden ayrılmadan önce de "veda tavafı" İfrad Haccı

Umresiz hac olup âfâkîler "mîkât"ı geçmeden, Haremi ve Hillîlerde bulundukları yerde اللّهم اني اريد الحج "Allah'ım! hac yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve kabul buyur" diyerek niyet edip telbiye getirir. Kâbe'ye varınca kudüm tavafını yapar, (isterse ardından haccın sa'yini yapar) fakat ihramlı kalmaya devam eder. Terviye günü Arafat'a çıkar, Arafat vakfesini, sonra Müzdelife vakfesini yapar. Bayramın 1. günü büyük şeytana 7 taş atar, (İfrad haccısına, şükür kurbanı gerekmeyip, isterse nafile kesebilir) ve devamında diğer hac çeşitlerindeki gibi davranır.

İfrad, Temettu ve Kıran Haccı Arasındaki Farkları

İfradda, hacdan önce umre yapılmazken, kıran ve temettu' da yapılır. İfradda sadece hacca; temettuda sadece umreye, kıranda hem umreye hem hacca niyet edilir. İhramdan, ifrad ve kıranda bayramının 1. günü ilgili menasiki yapınca, temettuda umreden sonra (ve terviye günü hac ihramına girilip bayramın 1. günü ilgili menasiki yapınca) çıkılır. İfradda Mekke'ye gelişte kudüm tavafı yapılırken, kıranda önce umre tavafı ve sa'yi, peşinden kudüm tavafı, temettu'da umre tavafı ve sa'yi yapılır. İfradda şükür hedyi vacip değilken, temettu ve kıranda vaciptir. İfradı herkes, kıran ve temettü'ü sadece Afakiler yapabilir.

HACDA KADINLAR

Kadınlara haccın farz, umrenin sünnet/farz olabilmesi için, can, mal ve namus güvenliklerinin sağlanmış, eşi ölmüş/boşanmışların iddetlerini doldurmuş olması gerekir[357] Kadınlar ihramlı iken mutat giysilerini ve ayakkabılarını çıkarmaz, başlarını örtüp yüzlerini açarlar. Telbiye, tekbir, tehlil ve salavat-ı şerife getirip dua ederken seslerini yükseltmez, tavafta iztıbâ' ve remel, sa'yde hervele yapmazlar. İhramdan çıkmak için saçlarının uçlarından sadece bir parmak ucu kadar keserler. Adet ve loğusa halindeki kadınlar, tavaf hariç bütün menâsiki yapabilirken, ziyaret tavafını bayramın ilk üç gününden sonra yaparlar ya da vedâ tavafını terk ederlerse ceza gerekmez. İfrad haccı ihramında adet gören kadınlar, kudüm tavafı yapmazlar. Kadınlar özel halde iken Arafat'a çıkar, Müzdelife vakfesini ve taşlamayı yaparlar, fakat Ziyaret tavafını temizlenince yaparlar. Temettu' ihramında adet görenler, Arafat'a çıkmadan temizlenemezlerse umreyi iptal edip hac ihramına girer, hacları ifrada dönüştüğü için şükür kurbanı gerekmez, bozulan umreyi ise hacdan sonra kazâ edip ceza kurbanı keserler. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde hac ihramına girmekle umre ihramı bozulmayıp, umre ve hac ihramları birleştirilmiş/kıran haccı yapılmış olur/kıran hedyi gerekir. Kıran ihramında adet görenler, umre yapmadan Arafat'a çıkacaklarsa, umre bozulmuş/ifrad haccı yapılmış olur/şükür hedyi gerekmezken, umreyi hacdan sonra kazâ ederler ceza hedyi keserler. Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde, umre tavafını yapmadan Arafat'ta çıkmakla umre bozulmayıp hac yine kıran haccıdır ve şükür hedyi gerekir.

UMRE

Umre, zamana bağlı olmaksızın ihrama girip tavaf ve sa'y yaptıktan sonra tıraş olup ihramdan çıkmaktan ibaret olup hacc-ı asgar/küçük hac diye de anılır.

1. Umrenin Hükmü,

و اتموا الحج والعمرة لله "Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın..." (Bakara, 2/196) âyeti ve diğer rivayetlere istinaden, ömürde bir defa yapmak, Hanefî ve Mâlikîlerde [358] müekked sünnet, Şâfiî [359] ve Hanbelîlerde [360] farz olup (Hanefilerde vitir, kurban ve fitre gibi vacip diyenler de vardır) söz konusu âyet-i kerime, farz olsun nafile olsun hac ve umrenin yarım bırakılmamasını ifade ettiği gibi, اتموا الصيام الى الليل "Orucu akşama kadar tamamlayın/akşama kadar oruç tutun" (Bakara, 2/187) âyetindeki gibi "haccı yapın" diye emir anlamı da ifade eder[362] ki, I. Şâfiî ve A. b. Hanbel de, bunu emir olarak anlamışlardır [363] ve şu rivayetleri de delil almışlardır: [364] عن عائشة عنها قالت قلت يارسول الله هل على النساء جهاد قال نعم جهاد لا قتال فيه حج وعمرة ...Hz. Ayşe, "Ey Allah'ın Elçisi! Kadınların cihat yapması gerekli midir" diye sormuş, Hz. Peygamber de, Evet (Onların cihadı), içinde savaş bulunmayan cihat (yani) hac ve umredir" buyurmuş, bir başka hadiste, "العمرة هي الحجة الصغرى "Umre küçük hacdır" [366] buyurmuş, Ebû Rezîn el-Ukeylî Ey Allah'ın Elçisi! Babam ihtiyardır, ne hac ve umre ne de yolculuğa gücü yeter dediğinde, "قُلْ اَحْجِجْ عَنْ اَبِيكَ وَاعْتَمِرْ اِنَّهُ "Babanın yerine sen hac ve umre yap" buyurmuştur. [367]Umreyi nafile sayanlara göre ise, "وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ..." "Gücü yetenlerin haccetmesi Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır" (Al-i İmran, 97) ayetinde ve beş esas hadisinde [368] umrenin geçmemediği gibi Hz Peygamber, "الحج جهاد والعمرة تطوع "Hac, farz, umre nafiledir " [369] buyurmuş, bir sahâbî, "يا رسول الله العمرة أ هي واجب قال لا و أن تعتمر خير لك" "Ey Allah'ın Elçisi! Umre farz mıdır deyince, Hayır, umre yapar san kendi hayrına yapmış olursun" demiş [370] üstelik farz diyenlerin dayanağı hadiste "umreye küçük hac" denilmesi sevabını beyan amaçlı olup [371] Peygamberimiz de "العمرة الى العمرة تكفير لما بينهما والحج المبرور ليس له جزاء إلا الجنة" "Bir umre, diğer umreye kadarki günahlara kefârettir. Allah katında makbul haccın karşılığı ise cennettir." [372] buyurarak umreyi teşvik etmiştir.

2. Umrenin Sünnet/Vacip/Farz Olmasının Şartları

Umrenin sünnet vacip farz olabilmesi için müslüman, akıllı, buluğa ermiş, özgür, maddi gücü yeterli ve sağlıklı olmak, yol güvenliği bulunması, kadının can, mal ve namus güvenliğinin sağlanması gerekir [374]

3. Umrenin Zamanı

Hanefilerde hac menâsikinin yapıldığı arefe ve bayram günleri dışında her zaman yapılabilirken (o süre içinde tahrîmen mekruhtur) Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlerde hac yapmayanlar teşrik günlerinde de yapabilirken, hac yapanlar Mâlikîlerde ancak 4. gün güneş batınca, Şâfiîlerde ise vedâ tavafı dışında ki menâsiki tamamlayınca [375] yapabilirler Umre, ramazanda daha faziletli olup Hz Peygamber (s.a.s.), "عمرة في رمضان تعدل حجة "Ramazandaki umre, hacca denktir" buyurmuştur. [376]

4. Umrenin Farzları (Şartı ve Rüknü)

Hanefi mezhebine göre, ihram (şart) tavaf (rükün) Şâfiî ve Hanbelîlerde ihram, tavaf, sa'y, tıraş (rükün) Mâlikîlerde ise, ihram, tavaf, sa'y (rükün), tıraş (vacip) (İhramın umredeki hükümleri ise hacdaki gibidir.) [377]

5. Umrenin Vacipleri

Safa Merve arasında sa'y yapmak ve saçları tıraş etmek/kısaltmak. Umrede ihram yasaklarına uymayan, vacibini terk edene dem gerekirken, umre ihramlısı iken cinsel ilişkide bulunmak, tavaf yapmamak, şartların çoğunu yapmamak umreyi batıl eder, dem (İmam Şâfiî'ye göre bedene) ve umrenin iadesi gerekir. (Cinsel ilişki, tavaf sonrası sa'yden önce veya tavaf ve sa'y sonrası tıraştan önce olursa umre batıl olmaz dem gerekir) [378]

6. Umrenin Sünnetleri

Umrenin ihram, tavaf ve sa'y ile ilgili sünnetleri, hacınkilerle aynı olup, telbiye ve hacer-i esved'i istilam edilince kesilir (1.Mâlik'e göre, ihrama Medine'de giren M.Harem'e girince, Mekke'den Hill'e gidip giren Kabe'yi görünce keser)

Umrenin Yapılışı

a) Umre yapmak isteyenler, (gerekiyorsa) koltuk altı ve etek tıraşı ile saç sakal tıraşı olur, bıyıklarını düzeltir, tırnaklarını keser ve mümkünse boy abdesti değilse abdest alır, vücuduna güzel koku sürerler. Erkekler, atlet kilot, çorap, elbise ve ayakkabılarını çıkarıp izar ve ridadan oluşan ihram örtüsüne bürünür, (Ridanın uçlarını bağlamak/tutturmak mekruhtur), arkası ve üzeri açık terlik giyerler (Kemer bağlayıp, sırta çanta alabilir, şemsiye kullanabilirler) kadınlar elbiselerini ve ayakkabılarını çıkarmaz, başlarını açmaz, yüzlerini de örtmezler. Âfâkîler mîkâtı geçmeden, Hillîler bulundukları yerde, Haremliler ise Hill'e (mesela Ten'îm'e) giderek niyet edip "لَبَّيْكَ اللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، اِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ" "Buyur Allah'ım buyur! Buyur, senin ortağın yoktur, buyur, şüphesiz her türlü övgü, nimet ve mülk/hakimiyet senindir, senin ortağın yoktur" diye telbiye getirerek ihrama girer ve iki rekat ihram namazı (sünnet) kılarlar (Niyette, "اللَّهُمَّ إِنِّي أُرِيدُ الْعُمْرَةَ فَيَسِّرْهَا لِي وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي" "Allah'ım! Umre yapmak istiyorum. Onu bana kolaylaştır ve onu kabul buyur" demek müstehaptır) telbiye getirirler. Mekke'ye varıncaya kadar vasıtalara binişte ve indiği yerde, kafilelerle karşılaştığında, şehirlere girdiğinde, akşam ve sabah, gece ve gündüz, vasıtada, yürürken, otururken, yatarken, ayakta iken, inişte, yokuşta, mekan değiştikçe ve farz namazların arkasından her fırsatta (erkekler) yüksek sesle telbiye, tekbir, tehlil ve salavât-ı şerife getirirler. (Telbiyeyi her defasında üçer defa tekrarlayıp, tekbir, tehlil ve salavât-ı şerife okumak müstehaptır) Mekke'ye yaklaşınca/Hareme girince "اللَّهُمَّ هَذَا حَرَمُكَ وَأَمْنُكَ فَحَرِّمْنِي عَلَى النَّارِ وَ أَمِنِّي عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ عِبَادَكَ وَاجْعَلْنِي مِنْ أَوْلِيَائِكَ وَأَهْلِ طَاعَتِكَ" "Allah'ım! Burası senin haremindir, emin kıldığın yerdir. Beni cehenneme girmekten koru. Kulların dirilttiğin gün beni azabından güvende kıl, beni dostlarından ve itaatkâr olanlardan eyle" diye dua ederler. (Mekke'ye abdestli girmek sünnet, gündüz girmek müstehaptır) Mekke'de otele/eve yerleştikten sonra mümkünse gusül, değilse abdest alıp, tekbir, tehlil, telbiye ve salavat-ı şerife söyleyerek Mescid-i Harama'a gider, ve "اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَ أَعِذْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ" "Allah'ım! Rahmet kapılarını bana aç ve beni kovulmuş şeytandan koru" diye dua ederek girer ve Beytullah'ı görünce üç defa tekbir ve tehlil getirip "سُبْحَانَ اللهِ وَالْحَمْدُ للهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَاللهُ أَكْبَرُ اللَّهُمَّ زِددْ بَيْتَكَ هَذَا تَعْظِيمًا وَ تَشْرِيفًا وَ تَكْرِيمًا وَ مَهَابَةً وَ زِدْ مَنْ حَجَّهُ أَوِ اعْتَمَرَهُ تَكْرِيمًا وَ تَشْرِيفًا وَ تَعْظِيمًا اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَ مِنْكَ السَّلَامُ فَحَيِّنَا رَبَّنَا بِالسَّلَامِ وَ أَدْخِلْنَا الْجَنَّةَ دَارَكَ دَارَ السَّلَامِ تَبَارَكْتَ وَ تَعَالَيْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ" "Allah'ı noksan sıfatlardan tenzih ederim, Her türlü övgü Allah'a mahsustur, Allah'tan başka ilah yoktur. Allah en büyüktür. Allah'ım! Bu senin Evindir. Onu Sen yüceltin, Sen şereflendirdin, Sen değerli yaptın. Onun yüceliğini, şerefini ve değerini artır. Ya Rabbi! Onun değerini artıran, onu şereflendiren, ona saygı gösteren kimsenin şerefini, saygınlığını, heybetini, yüceliğini ve iyiliğini artır. Allah'ım! Sen selamsın ve selamet ancak sendendir. Bizi selametle yaşat ve selamet yurdun olan cennetine koy, ey Celal ve ikram sahibi Allah'ım! Sen her şeyden yücesin ve her şeyden üstünsün" duasını veya bildiği duaları okurlar. (Tavafa başlamadan telbiyeyi keser) Hacer-i Esved hizasına gelip, ona dönerek, ellerini omuz hizasına kadar kaldırıp "بِسْمِ اللهِ اَللهُ اَكْبَرُ" diyerek istilam ederek (İzdiham yoksa öperek) istilam edip/selamlayıp (sünnet), tekbir, tehlil ve tahmid getirir (istilam ile telbiye sona erer) umre tavafına niyet ederler. (Niyette, "اللَّهُمَّ إِنِّي أُرِيدُ طَوَافَ الْعُمْرَةِ فَيَسِّرْهُ لِي وَ تَقَبَّلْهُ مِنِّي سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ لِلّٰهِ تَعَالَى" "Allah'ım! Senin için umre tavafını yedi şavt olarak yapmak istiyorum. Onu benim için kolaylaştır ve kabul eyle" demek müstehaptır.) Tavafı, Kabe'yi soluna alıp "Hatim"in dışından dolanarak yaparlar. (Her şavtta Rüknü Yemânî ve Hacer-i Esved'i uzaktan "بِسْمِ اللهِ اَللهُ اَكْبَرُ" diyerek istilam edilir. Hacer-i Esved'i istilam, sünnet, Rüknü Yemânî'yi istilam müstehap olup öpülmez, diğer köşeler ise istilam edilmez) Kabe'nin etrafını dolanırken mesnun veya bildiği veya duaları okur, sessizce tekbir ve tehlil getirir veya Kur'ân okurlar. (Tavafın ilk dört şavtı farz; temiz/abdestli, avret yerleri örtülü, Kabe'yi soluna alarak, Hacer-i Esvedden hizasından başlayarak, Hatim'in dışından dolanarak, gücü yeten için yürüyerek ve yediye şavta tamamlayarak yapmak vacip olup terkine dem gerekir) Tavaf'ta "iztibâ" ve ilk üç şavtta "remel" yaparlar Kabe'nin etrafını yedi defa dolaştıktan sonra "Mültezem"de ve Hatim'de dua eder, mümkünse Makam-ı İbrahim'in arkasında, değilse uygun bir yerde iki rekat "tavaf namazı" kılıp, (vacip) dua ettikten sonra, zemzem içer ve Hacer-i Esved'i istilam ederler. Bundan sonra, umrenin sa'yini yapmak (vacip olup terkine dem gerekir) üzere Safa'ya gider, Ka'be'ye dönüp, tekbir, tehlil, tahmid ve salat ü selam getirir, dua eder ve niyet eder ("اللَّهُمَّ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَسْعَى مَا بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَشْوَاطٍ سَعْيَ الْعُمْرَةِ لِلّٰهِ تَعَالَى" "Allah'ım! Senin rızan için Safa ile Merve arasında yedi şavt olarak umrenin sa'yini yapmaya niyet ediyorum" demek müstehaptır) Safa'da başlayıp (Yeşil ışıklı sütunlar arasında "hervele" yaparak) 7. şavtı Merve'de bitirir Sa'y yaparken mesnun veya bildiği duaları okur, sessizce tekbir ve tehlil getirir, Kur'ân okur), sonra Merve'de dua eder bundan sonra da saçını tıraş edip/kısaltıp ihramdan çıkar. (Kadınlar, "iztıba", "remel", "hervele" yapmaz, tekbir, tehlil ve telbiyede seslerini yükseltmez, ihramdan çıkmak için saçlarının ucundan birazcık keserler, adetli iken tavaf yapmazlar.

MEDİNE-İ MÜNEVVÈRE'Yİ VE HZ. PEYGAMBER'İN KABRİNİ ZİYARET

Mekke'nin yaklaşık 450 km. kuzeyinde ve Kızıldeniz kıyısından iki yüz km. kadar içeride yer alan (İslam'dan önce "Yesrib" iken, Hz. Peygamber'in "el-Medine" olarak değiştirdiği) Medine, Hz. Peygamber'in hicret yurdu olup, hayatının son on yılını burada geçirmiş, Kur'an'ın büyük bir kısmı burada inmiş, İlk İslam devleti Resûlullah sav'in öncülüğünde burada kurulmuş, İslam'ın nuru dünyaya buradan yayılmış, Allah Resûlü son nefesini burada vermiş ve buraya defnedilmiştir. İşte, o büyük peygamberin yaşadığı, İslam'ı tebliğ ettiği yerleri görmeyi, onun soluduğu havayı solumayı arzulayan Müslümanlar da ilk dönemlerden itibaren, Hz. Peygamber'in mescidinin, kabrinin, Uhud şehitliği ve Baki mezarlığının bulunduğu, İslam tarihinde bir çok olayın gerçekleştiği Medine-i Münevvere'yi ziyaret ede gelmişlerdir. Hz. Peygamber (sav) in hicretten hemen sonra ashabıyla birlikte inşa ettiği Mescid-i Nebevi Resül, Mescid-i Haram ve Mescid-i Aksa'dan sonra yer yüzündeki en faziletli mescit olup Resûlüllha'ın kabr-i şerifi de Mescid'in doğu yönündeki hücrede yer almaktadır. Mescid'in genişletilmesi sebebi ile günümüzde bu hücre mescidin içinde kalmıştır. Hz. Ebubekir ile Hz. Ömer'in kabirleri de aynı yerdedir. Efendimiz (a.s) de, "لَا تَشُدُّ الرِّحَالُ إِلَّا إِلَى ثَلَاثَةِ مَسَاجِدَ: الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَالْمَسْجِدِ الْأَقْصَى، وَمَسْجِدِي هَذَا" "(İbadet için) Mescid-i Haram, benim şu mecidim ve Mescid-i Aksa'dan başka hiçbir mescid için yolculuk uygun olmaz" "صَلَاةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا تَعْدِلُ أَلْفَ صَلَاةٍ فِيمَا سِوَاهُ مِنَ الْمَسَاجِدِ إِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ" "Benim şu mescidimde kılınan bir vakit namaz, Mescid-i Haram dışındaki diğer mescitlerde kılınacak bin vakit namaza denktir" buyurarak bu mescidin faziletini dile getirmiştir. Yine "مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي" "Kim kabrimi ziyaret ederse ona şefaatim vacip olur" "مَنْ زَارَنِي بَعْدَ مَوْتِي فَكَأَنَّمَا زَارَنِي فِي حَيَاتِي" "Ölümümdən sonra kabrimi ziyaret eden, beni hayatımda ziyaret etmiş gibidir" "مَنْ حَجَّ فَزَارَ قَبْرِي بَعْدَ مَوْتِي كَانَ كَمَنْ زَارَنِي فِيي حَيَاتِي" "Kim hac yapar da ölümümden sonra kabrimi ziyaret ederse, beni hayatımda ziyaret etmiş gibi olur." buyurarak, kabrini ziyaret etmeyi teşvik ve tavsiye etmiş, İslam alimleri de bu ziyaretin en faziletli menduplardan, bazı Hanefiler gücü yetenlere, vacip derecesinde bir sünnet olduğunu söylemişlerdir. Efendimiz başka bir hadisinde ise, "مَا مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ إِلَّا رَدَّ اللهُ عَلَيَّ رُوحِي حَتَّى أَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ" "Bir kimse bana selam verince Allah bana ruhumu iade eder, ben de o kimsenin selamını alır, ona karşılık veririm" buyurarak ümmeti üzerindeki tasarrufunun kıyamete kadar devam edeceğine işaret etmiştir.

Hz. Peygamberi ve mescidini ziyaret etmek isteyen, sırf Allah rızası için ziyarete niyet edip yolculuk sırasında her zamankinden daha çok salat-ü selam getirir. Medine'ye yaklaşıp Mescid-i Nebi ve civarını görünce salat-ü selamı daha da arttırır ve "اللَّهُمَّ هَذَا حَرَمُ نَبِيِّكَ فَاجْعَلْهُ وِقَايَةً لِي مِنَ النَّارِ وَأَمَاناً مِنَ الْعَذَابِ وَسُوءِ الْحِسَابِ" "Ey Allah'ım! Bu, Peygamber'inin haremidir. Onu benim hakkımda cehennem ateşinden, azap tan ve kötü hesaptan korunma vesilesi kıl" diye dua eder. Mümkünse Medine'ye girdiğinde gusleder veya abdest alır. Temiz elbiseler giyer, güzel koku sürünür. Mescide ulaştığında, "بِسْمِ اللَّهِ وَعَلَى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ وَاغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَافْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ وَ فَضْلِكَ" "Allah'ın adıyla ve Resûlullah'ın dini üzere. Ey Rabbim, beni doğruluk ve esnelik içinde girdir, doğruluk ve esenlik içinde çıkar. Katından bana yardımcı bir kuvvet ver" "Ey Allah'ım! Peygamber'in Muhammed'e ve onun aile fertlerine salât ve selam et. Günahlarımı bağışla, bana rahmet ve ihsanının kapılarını bana aç" diye dua eder. Sağ adımını atarak tevazu ve saygı ile içeriye girer, kerahet vakti değilse (mümkünse, "Ravza-i Mutahhara"da, değilse mescidin uygun bir yerinde) iki rekat tahiyyetülmescid namazı kılar. Çünkü Resûlullah (s.a.v.), "مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ وَ مِنْبَرِي عَلَى حَوْضِي" "Evimle minberimin arası cennet bahçelerinden bir bahçedir, minberim de Havuzumun üzerindedir" buyurmuştur. Tahiyyetülmescid namazını kıldıktan sonra, şükür secdesi yapar veya şükür namazı kılar, sonra kabr-i şerife doğru ilerler, Efendimiz'in mübarek başı hizasına gelince iki metre kadar mesafede kabrine dönüp, kendisini gördüğü, işittiği ve mukabelede bulunacağı bilinci, hücre-i saadetime istirahat etmekte olduğu düşüncesi ve duasının kabul edileceği inancı ile "Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber'in sesinin üstüne yükseltmeyin" "ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ" "Rabbinize alçak gönüllülük ve için için dua edin. Çünkü O haddi aşanları sevmez" ayetleri gereği sesini yükseltmeden şöyle selam verip ardından dua eder:

السلام عليك يا رسول الله السلام عليك يا نبي الله ..... السلام عليك يا صفي الله السلام عليك يا نبي الرحم ...... السلام عليك يا شفيع الامة .... السلام عليك يا سيد المرسلين ..... السلام عليك يا خاتم النبيين ... السلام عليك مزمّل السلام عليك يا مد ثر ..... السلام عليك يا محمد السلام عليك يا ايها النبي احمد ... السلام عليك و على اهل بيتك الطيبين الطاهرين الذين اذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا جزاك الله عنا افضل ما جزى نبيا عن قومه ورسولا عن امته .... السلام عليك يا رسول الله من فلان يستشفع بك الى ربك فاشفع له ولجميع المسلمين

اشهد ان لا اله الا الله وانك رسول الله قد بلغت الرسالة واديت الامانة ونصحت الامة واوضحت الحجة وجاهدت في الله حق جهاده اللهم ات سيدنا محمد الوسيلة والفضيلة وابعثه مقاما محمودا الذي وعدته وانك نهاية ما ينبغي ان يسأله السائلون ... اللهم صل على سيد نا محمد عبدك ورسولك النبي الامي وعلى اله وازواجه وذريته كما صليت على ابراهيم و على آل ابراهيم بارك على محمد وعلى آل محمد كما باركت على ابراهيم في العالمين انك حميد مجيد

Daha sonra, bir metre kadar ilerleyerek Hz. Ebubekir (r.a.)'in başı hizasında durup şöyle der:

السلام عليك يا خليفة رسول الله ..... السلام عليك يا صاحب رسول الله في الغار .... السلام عليك يا رفيقه في الاسفار .... السلام عليك يا امينه في الاسرار ...... جزاك الله عنا افضل ما جزا اماما عن امة نبيه لقد خلفته باحسن خلفة و سلكت طريقه و منهاجه خير سلك و قاتلت اهل الردة و البدع و مهدت الاسلام ووصلت الارحام ولم تزل قائما بالحق ناصرا لاهله حتى اتاك اليقين فالسلام عليك و رحمة الله وبركاته

Bir metre kadar ilerleyerek Hz. Ömer (r.a.)'in başı hizasına gelip şöyle der:

السلام عليك يا امير المؤمنين ..... السلام عليك يا مظهر الاسلام..... السلام عليك يا مكسر الاصنام..... جزاك الله عنا افضل الجزاء و رضي عمن استخلفك فقد نصرت الاسلام والمسلمين فكفلت الايتام ووصلت الارحam وقوى بك الاسلام وكنت للمسلمين اماما مرضيا و هاديا مهديا جمعت شملهم واغنيت فقيرهم وجبرت كسرهم فالسلام عليك و رحمة الله و بركاتة

Daha sonra tekrar Resûlullah'ın mübarek başı hizasına gelerek şöyle dua eder:

اللهم انا جئنا من بلاد شاسعة و نواح بعيدة قاصدين قضاء حق نبيك صلى الله عليه وسلم و النظر الى مآثره فإن الخطايا قد قصمت ظهورنا و الاوزار قد اثقلت كواهننا و هو الشافع المشفع الموعود بالشفاعة و المقام المحمود وقد قلت ولو انهم اذ ظلموا نفسهم جاؤك فاستغفروا الله واستغفر لهم الرسول لوجدوا الله توابا رحيما و قد جئنا مستغفرين لذنوبنا اللهم فشفعه فينا و توفنا على سنته واوردنا حوضه و اسقنا بكأسه غير خزايا ولا نادمين اللهم شفعه فينا اللهم شفعه فينا اللهم ربنا اغفر لنا ولأبائنا وامهاتنا ولاخواننا الذين سبقونا بالأيمان و لا تجعل في قلوبنا غلا للذين امنوا ربنا انك رؤف رحيم ربنا آتنا في الدنيا حسنة وفي الآخرة حسنة و قنا عذاب النار سبحان ربك رب العزة عما يصفون وسلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين [397]

Daha sonra orada veya uygun bir yerde başka dualarda da bulunup, kendisi, ailesi, yakınları ve insanlık için dua edip, Kabri Şerif ile Minber arasındaki "Ebû Lübâbe Sütunu"na gelerek iki rekat namaz kılar, istiğfarda bulunur [399] Bundan sonra ise "Hannâne Sütunu"na gelerek, burada da dua eder ve fırsat bulursa namaz kılar.[400] Mescid'de bulunduğu süreyi Kur'an okumak, zikir, dua ve niyazda bulunarak değerlendirir[401]

Medine'de kalındığı sürece bu mübarek beldenin azameti, İslamiyet açısında taşıdığı önem, Hz. Peygamber (sav)'in hayatındaki yerini daima göz önünde bulundurulur. Kainatın Efendisinin hicret yurdu olan bu topraklarda onun yaşadığı örnek hayatın hatırasını yaşamaya çalışır. Vahyin indiği bu yerlerde Resûlullah'ın dolaştığı, belki de şu anda bulunduğu yerde Kainatın Efendisinin de bulunmuş olduğunu düşünüp aynı havayı solumanın hazzını tadar. Mümkün mertebe beş vakit namazı Mescid-i Nebevi'de kılmaya ve oruçlu olmaya çalışır(müstehap). Her fırsatta tasaddukta bulunur. Medine'deki mübarek mekanları ziyaret eder. Medine'den ayrılma vakti gelince, Mescid-i Nebi'de iki rekat namaz kılıp dua eder. Daha sonra Resûlullah'ın kabrine yaklaşarak zikredilen duaları eder ve, "اللهم لا تجعله آخر العهد بحرم رسولك وسهل لي العود الى الحرمين سبلا سهلة وارزقني العفو والعافية في الدنيا والآخرة وردنا الى اهلنا سالمين غانمين." "Allah'ım! Resûlünün haremine yaptığım bu ziyareti son ziyaretim kılma. Mekke ve Medine haremlerine yeniden kolaylıkla gelmemi sağla. Dünya ve ahirette afiyet içinde olmayı ve bağışlanmayı bana nasip et ve bizi ailelerimize güvenlik içinde ve bol kazançlı kimseler olarak döndür" diye dua ederek yeniden kavuşmayı diler.

HAC ve UMRE İLE İLGİLİ ÖNEMLİ HUSUSLAR

Cidde Hill bölgesinde olduğu için, Afakiler Cidde'de ihrama giremezler. İhrama giren kişinin mikatta iki rekat ihram namazı kılması sünnet olup (kerahet vakti ise kılınmamalıdır) unutulmuşsa Mekke'de de kılınabilirken, mazeretsiz terki mekruhtur, fakat ceza gerekmez (vaktin namazı da onun yerine geçer). İhramdan çıkmak için gusül yapmak müstehaptır. Mikatı ihramsız geçene dem gerekir (menâsike başla madan dönüp ihrama girerse ceza düşer) Mekke'ye ihram beziyle girmesine izin verilmeyen şoför vb. hac/umre için (niyet ve telbiye ile) Hareme girmişse, elbisesini çıkarıp ihram bezi giyer ve bir gün veya gece (12 saat veya daha fazla) elbiseli kalmışsa dem, daha az ise sadaka-i fıtır verirken, Şafiilerde muhayyerdir (dem veya üç gün oruç ya da altı fıtre miktarı sadaka).

İhramlı iken topukların ve aşık kemiklerinin açık olması gerekli olup, bunları kapatmayan arkası kemerli terlik giyebilir. İhramlı iken bir gündüz veya gece dikişli elbise veya iç çamaşırı giyene dem, daha azı için bir fıtre miktarı sadaka gerekirken, Şafiiler de muhayyerdir. Umre ihramına girdikten sonra tavaf yapmadan hastalanıp elbise giyene/giydirilene; bir dem veya üç gün oruç ya da altı fıtre miktarı sadaka gerekir. Umre ihramına girdiği halde tavaf ve sa'y yapmadan mazeretsiz olarak bir gündüz veya gece elbise giyen, elbisesini çıkartıp ihram bezine bürünüp tavaf ve sa'yini yapar ve bir dem keser. Şafiilerde ise muhayyerdir. Hac için ihrama girdikten sonra birinci tahallül gerçekleşmeden mazeretsiz olarak bir gündüz veya gece elbise giyen, elbisesini çıkarıp ihram bezine bürünür ve birinci tahallüle kadar ihramı sürdürüp bir dem keser, Şafiilerde ise muhayyerdir.

İhramlının kokulu sabun deterjan vb ile çamaşır, el, yüz yıkaması dem gerektirirken, Şafiilerde caizdir. İhramlının, vücuduna, saç, sakal gibi bir uzvunun tamamına, süslenmek güzel görünmek için krem, yağ, jöle, saç kremi, biryantin vs.sürmesi, kına, saç boyası vb. şeylerle boyaması durumunda dem, bir kısmına yaptığında bir fitre miktarı sadaka gerekirken, Şafiilerde, kına için ceza gerekmezse de diğerleri için muhayyerdir. Tedavi için sürülen ilaç, merhem veya kokusuz krem ve yağlar için ise bir şey gerekmez. Umre ihramından çıkma aşamasına geldiği halde tıraş olmadan elbise giyene, bir gündüz veya bir gece için dem; azına bir fitre miktarı sadaka gerekirken, Şafiilerde muhayyer lik vardır. Hac ihramına girdikten sonra hiç menasik yapmadan saçının tamamını veya en az dörtte birini tıraş edene dem; daha azına ise fitre gerekirken, Şafiilerde muhayyerlik vardır. İhramlı iken sakalın tamamını veya en az dörtte birini tıraş edene dem, daha azı için sadaka-i fıtır gerekirken, Şafiiler de muhayyerlik vardır.

Umre ihramına girip tavaf ve sa'y yaptıktan sonra saç tıraşını unutan, hatırladığında hemen tıraş olur ve yasak ihlali varsa cezasını öder, Hanefilerde ihramlı iken koltuk altı veya kasıklardaki tüyleri temizleyene bir dem, diğer üç mezhepte muhayyerlik vardır. Kıran haccına niyetli iken umre tavafı ve sa'yini yapıp tıraş olan, başının tamamını veya en az dörtte birini tıraş etmişse iki dem, daha azı için iki fitre miktarı sadaka gerekirken, Şafiiler muhayyerdir. İhramlı kişi, ihramdan çıkacak kişiyi tıraş edebilir ve ceza da gerekmezken, ihramdan çıkma aşamasına gelmemiş biri, ihramlı-ihramsız hiç kimseyi tıraş edemez, ederse Hanefilerde bir fitre miktarı sadaka, Şafiilerde ihramsız tıraşına ceza gerekmeyip ihramlı tıraşına fidye gerekir muhayyer dir. (izin vermişse tıraş edilen öder) El ve ayakların bütün tırnakları aynı zaman ve mekânda bir defada kesildiğinde bir dem; ayrı ayrı yerlerde kesildiğinde her el ve ayak için ayrı dem, el veya ayakların her birinin dörder veya daha az tırnağı kesilmişse her tırnak için bir sadaka-ı fıtır gerekir. (Kırılan tırnakların koparılıp/kesilip atılması ceza gerektirmez) İhramlının, ihramlı/ihramsız birinin tırnaklarını kesmesi de sadaka-i fıtır gerektirir.(diğer üç mezhepte ihramsızın tırnağını kesmek ceza gerektirmez.) Umrenin tavaf ve sa'yini yaptıktan sonra sakal tıraşı olarak ihramdan çıktığını zanneden, sakalın tamamı veya en az dörtte birini tıraş etmişse dem gerekirken Şafiiler muhayyerdir. Tavaf ve sa'yi yapıp tıraşı geciktiren ihlal edeceği yasakların cezasını öder.

İhramlı iken saç, sakal, bıyık, koltuk/kasık tüylerini veya başka tüyleri tıraş etmek/gidermek miktarına göre ceza gerektirirken, kendiliğinden kopanlara bir şey gerekmez. (Baş veya sakalın tamamı veya en az dörtte birini tıraş etmek/kısaltmak dem, daha azına sadaka-i fıtır, baş, sakal, koltuk altları ve bütün tüyler aynı yerde/birlikte tıraş edilirse bir dem; ayrı yerlerde edilirse her birine bir dem gerekir. Şafiilerde kesilen saç az da olsa dem gerekirken, Malikiler de sakalın tamamı kesildiğinde dem gerekir. E.Muhammed'e göre bu cezalar, ihlali müteakip ödenmemiş ise bilahare hepsine bir dem kâfidir) Ensenin tamamını tıraş etmek dem (bir kısmı m, bıyığın tamamını veya bir kısmını tıraş etmek sadaka-i fıtır) bir veya iki koltuk altı tüyünü gidermek dem, birinin bir kısmını veya göğüs, bacak ve kollardaki az veya çok tüyü gidermek sadaka-i fıtır gerektirir. İhramlının, ihramsızı tıraş etmesi sadaka-i fıtır gerektirirken, tıraş durumuna gelen tıraş olup ihramdan çıkmadan ihramlı birini tıraş edebilir. (Şafii ve Hanbeliler de ihramlının ihramsızı tıraşı ceza gerektirmezken, Malikilerde dem gerekir) Saçı/sakalı kaşırken üç tel düşerse, yarım sadaka-i fıtır gerekirken, hastalık dolayısıyla dökülenlere ceza gerekmez. Kıran haccında her ihram yasağı ihlaline Hanefilerde iki, Şafiilerde tek ceza gerekir. (ceza yasağa göre değişir) Temettu haccı yapan, umre ihramından çıkınca hac ihramına girinceye kadar eşiyle cinsel ilişkide bulunabilir. Hanefi, Şafii ve Malikilere göre ifrad haccında kudüm tavafını yapan artık haccını kırana dönüştüremezken Hanbelilerde dönüştürebilir. Hanefi, Şafii ve Malikilerde kıran haccı temettu haccına dönüştürülemezken Hanbelilerde dönüştürebilir. Hanefi, Şafii ve Malikilerde temettu haccı umre ihramından çıkmadan önce kırana dönüştürülemezken Hanbelilerde dönüştürebilir.

Tavaf esnasında abdesti bozulan, tavafı bırakıp abdest alarak kaldığı yerden tavafa devam eder, dilerse de yeniden yapabilir. Umre tavafının ilk dört şavtından birinde abdesti bozulan, tavafa devam edip sa'y yapar ve saçlarını keserek ihramdan çıkarsa tavaf ve sa'yi geçerli olur, ancak dem gerekir. Şafii, Maliki ve Hanbelilerde, hadesten taharet tavafın sıhhat şartı olduğundan, tavaf ve sa'yi geçerli olmayıp, abdest alır ve ihrama bürünerek bunları yeniden yapar, vaktinden önce tıraş olup elbise giydiği için de bir dem veya 6 gün oruç ya da 12 fitre miktarı sadaka gerekir. Hanefilerde tavaf esnasında bir yeri kanayanın abdesti bozulur ve dolayısıyla abdest alıp kaldığı yerden tamamlar veya yeniden yapar. (Umre veya ziyaret tavafına abdestsiz devam ederse dem gerekirken, abdest alıp tavafı yeniden yaparsa ceza düşer. Hastalık, yaşlılık ve aşırı izdiham sebebiyle yeniden abdest alınamazsa, Şafii mezhebini takliden tavafa devam edilebilir.) Şafiilerde eli kadına değen erkeğin abdesti bozulurken, Hanefilerde bozulmaz ve dolayısıyla Harem-i Şerif'te bu hususta Şafiilerin Hanefilere göre amel etmeleri uygun olur. Tavaf veya sa'y'da kaç şavt yaptığını bilemeyen kişi az olan sayıyı esas alarak tamamlar ve sonraki tereddüde itibar edilmez. Umre tavafının tamamını veya bir kısmını, hatta bir şavtını abdestsiz, cünüp, loğusa veya adetli olarak yapmak dem gerektirirken, ihramdan çıkmadan temizlenip yeniden yapılırsa ceza kalkar. Şafiiler de, hadesten taharet tavafın sıhhat şartı olduğundan tavaf ve sa'yi geçerli değildir; abdest alıp ihrama bürünerek bunları yeniden yapar ve varsa ihlal ettiği yasağın da cezasını öder.

Tavafın ilk dört şavtı farz(tavaf bu şekliyle de geçerli ise de), kalan üç şavtı vacip olup bu üçünden biri veya daha fazlası yapılmadığında dem gerekirken(daha sonra usulünce yapılırsa ceza gerekmezken), diğer üç mezhepte tavafı yedi şavta tamamlamak farz olup aksi takdirde geçersiz olur. Tavafı yürüyerek yapmak vacip olup gücü yettiği halde tekerlekli sandalye ile yapılan tavaf geçerli olmakla birlikte, dem gerektirir ken yeniden yapılırsa ceza düşer. Şafiilerde yürüyerek yapmak sünnet olup gücü yettiği halde tekerlekli sandalye ile yapmak mekruh ise de ceza gerektirmez. (Hasta, yürüyemeyecek kadar yaşlı ve özürlü olanlarsa, tekerlekli sandalye ile yapabilirler ve ceza da ödemezler) Nafile tavafı başkası adına yapmak yerine kendi adına yaparak sevabını bağışlamak daha uygundur. Geri geri yürüyerek yapılan tavaf iade edilmezse Hanefilerde dem gerekirken, diğer üç mezhepte yeniden yapılmalıdır. (Bu, bazı şavtlarda olursa o şavtların iade si yeterlidir.) Ziyaret tavafı ihramlı da, ihramsız da yapılabilir. Tavaf için kerahet vakti söz konusu olmayıp, namaz için mekruh olan vakitlerde dahi yapılabilir.

Farz, vacip, nafile, her tavaftan sonra iki rekat tavaf namazı kılmak Hanefi ve Malikiler de vacip; Şafi ve Hanbelilerde sünnettir. Mümkünse Makam-ı İbrahim'de kılmak efdal olup, değilse Harem'in uygun yerinde veya dışında kılınabilir. Tavaf namazı Hanefi ve Malikilerde (tavafın değil) haccın müstakil vacibi olduğundan, kılınmaması tavafın sıhhatine mani değildir. Peş peşe birden fazla tavaf yapanın her tavafın arkasından iki rekât tavaf namazı kılması müstehap olup ertelemesi mekruhtur. (Şafiilerde sakıncası yoktur) Tavaf namazını efdal olan, kerahet vakti değilse tavaftan sonra ara vermeden kılmak ise de, Hanefilerde kerahet vaktinde namaz kılmak mekruh olduğundan, daha sonra da, Şafiilerde kerahet vaktinde de kılınabilir. Hac ve umre sa'yinden sonra kılınması gereken bir namaz yoktur. Mescidde yatarak veya yaslanarak uyuyanın abdesti bozulacağından tavaf etmek veya namaz kılabilmek için yeni den abdest alması gerekir.(Uyku ile uyanıklık arasında(yanında konuşulanları duyacak durumda)olanın, tahiyyatta uyuyanın abdesti bozulmuş olmaz.)

Hanefilerde sa'yin ilk dört şavtı farz, son üçü vacip olup bu üçünü terk eden, her şavt için bir fitre miktarı sadaka verirken, diğer üç mezhepte yedisi de rüknün olup, bir şavt bile eksik olsa geçerli olmaz. Hanefi ve Malikilerde gücü yetenin sa'yi yürüyerek yapması vacip olup mazeretsiz olarak tekerlekli sandalye ile yapmak dem gerektirir ken, Şafii ve Hanbeliler'de yürüyerek sünnet olup tekerlekli sandalye ile mekruh ise de ceza gerekmez. Sa'y, müstakil bir ibadet olmayıp ifsat durumunda sahih bir tavaf sonrası iadesi gerekir. Umre tavafını yapıp, sa'y yapmadan tıraş olan, Hanefilerde ihramdan çıkmış olur ve dolayısıyla umre sa'yini ihramsız yapar, ihramlı yapmak vacip olduğu için de, dem gerekirken, diğer üç mezhepte sa'y umrenin rüknü olduğundan, böyle yapmakla ihramdan çıkmış olmayıp ihram yasağı işlemiş olur ve elbise giymişse çıkarıp ihram bezlerine bürünerek sa'yini yapar, tıraş olur ihramdan çıkar, ceza olarak da, iki dem veya altı gün oruç ya da on iki fitre miktarı sadaka verir. Hadesten taharet, sa'yin sünneti olduğundan, bilerek abdestsiz yapmak mekruh olup, ancak (tavafı abdestsiz yapıp) abdesti sa'y esnasında bozulur ve sa'y de böyle tamamlarsa geçerli olur. Tavaf yapmadan sa'y yapıp tıraş olanın sa'yi geçerli olmadığı gibi (sa'y muteber bir tavaf sonrası yapılmalıdır) ihramdan çıkmış da olmadığından (ihram yasağı işlemiş olur), önce tavaf sonra sa'y yapılıp sonra ihramdan çıkılır ve dem kesilir, Şafiilerde ise muhayyerlik vardır. Umre tavafı ve sa'y 'ini yaptıktan sonra tıraş olmadan/ihramdan çıkmadan önce cinsel ilişkide bulunan eşlerin umresi geçerli olmakla birlikte dem gerekir.

Cemerata abdestsiz taş atmak caizdir. Bayramın ilk günü gece yarısından önce Akabe cemresine taş atmak caiz değildir. Taşlamanın vakti, Hanefi ve Malikilerde birinci günü fecr-i sadıktan, ikinci gün fecr-i sadığa kadar olup bu sürede atılmazsa dem gerekirken (E. Yusuf ve I. Muham med'e göre, vaktin de atılama yanlar, dördüncü gün güneş batıncaya kadar kaza edebilir ve ceza da düşer.) Şafii ve Hanbelilerde, Akabe Cemresi taşlaması 1.gün gece yarısından, 4. gün gün batımına kadar olup, bu sürede atılamayanlar 4. gün gün batımına kadar atılabilir, ve ceza da gerekmez. Mazeret nedeniyle taşlamayı tamamlamadan Mekke'den ayrılan kimsenin, kalan taşları vekaleten attırmalıdır. Mazeretsiz olarak taşlamayı tamamen terk etmek veya bir günde atılacakların yarıdan çoğunu atmamak E.Hanife'ye göre dem gerektirirken (Her günün taşlarının yarıdan fazlası atılmış ise kalan her eksik taşa sadaka gerekir) E.Yusuf, I. Mu hammed ve Şafii ve Hanbelilere göre ise, vaktinde atılmayan veya eksik bırakılan taşlar, ertesi gün veya 4. gün gün batımına kadar atılırsa ceza düşer.

Temettu ve kıran haclarının hedylerinin (hac kurbanı) kesim vakti E.Yusuf, I.Muham med, Maliki ve Hanbelilere göre 1. gün fecr-i sadıktan itibaren başlar ve 3. gün güneş batıncaya kadar kesilmesi sünnet olup, daha sonraya ertelenmesi mekruh ise de ceza gerekmez. Şafiilerde temettu hedyinin bayramda kesilmesi daha faziletli ise de umre ihramından çıkınca da kesilebilirken, E. Hanife'ye göre 1. gün fecr- i sadıktan, 3. gün güneş batıncaya kadar kesilmesi vaciptir. (günümüzde İmameyn'in görüşü daha uygun düşmektedir) Temettü veya kıran haccına niyet eden kimse kurban kesebiliyor iken oruç tutamaz, hatta kesemeyip te oruç tutmuşken, eyyam-ı nahr'da imkan bulmuşsa yine kesmesi gerekir. (fakat eyyam-ı nahrdan veya tıraştan sonra imkan bulsa da oruç yeterli olup kurban gerekmez.) Akabe Cemresine taş atma, kurban kesme ve tıraş olma tertibine riayet etmeyene E. Hanife'ye göre dem gerekirken E. Yusuf, I.Muhammed ve I. Şafii'ye göre ceza yoktur.

Umre ihramıyla Mekke'ye gelen fakat sağlığı bozulan kişi, iyileşinceye kadar ihramlı bekler; sonra tavaf ve sa'yini yaparak tıraş olup ihramdan çıkar ve ertelemeden ötürü de ceza gerekmez (beklerken ihram yasaklarına riayet gerekir) Tavaf, ittifakla umrenin farzı olup terki umreyi batıl eder iadesi gerekirken, sa'y, Hanefilerde umrenin vacibi olup mazeretsiz terki dem gerektirir, diğer üç mezhepte ise rüknü olup terki hac/umreyi geçersiz kılar (tavafla birlikte yapılmalıdır). Umre, hac menâsikinin yapıldığı Arefe sabahından 4. gün güneş batıncaya kadarki süre dışında her zaman yapılabilirken bu günlerde tahrimen mekruhtur,diğer üç mezhepte hac yapmayanlar bu günlerde de yapabilirler.(hac niyetliler ise Malikiler de 4. gün güneş batmadan, Şafiilerde ise veda tavafı dışında bütün menâsiki tamamlamadan yapamaz lar) Temettu haccı yapanlar umreden sonra hac ihramına girinceye kadar (Arafat vakfesinden önce) tekrar umre yapabilirler ise de efdal olan çokça tavaf yapmak olup bu, normal umreciler için de böyledir. Umre tamamlandıktan sonra yeni bir umre için Harem dışında (genelde Ten'im mescidi yanında) tekrar ihrama girmek gerekir. Ne kadar umre ve nafile tavaf yapılırsa yapılsın, hac yerine geçmez.

Haccın farz olması için ifa edileceği zamanda ve yerlerde bulunmak gerektiğine göre, hac mevsimi başlamadan Mekke'den ayrılan ve vaktinde dönemeyen kimseye farz olmaz. Kur'an ve hadislerde geçen veya bazı alimlerden gelen hac ve umre dualarını aynen okumak zorunlu olmayıp, kolayına gelen dualar da okunabilir ve Arapça telaffuz edemeyenler, istedikleri duanın anlamı ile ya da benzeri cümlelerle, hatta içten geldiği gibi dua edebilirler.

Vekaleten farz hac yapılabilirse de, nafile umre/tavafın (yükümlülük bulunmadığı için) bağışlanması daha uygundur. Tavafa başlarken (ve her şavtın sonunda) ve sa'ye başlarken Hacer-i Esved'i istilam etmek sünnet olup, mümkünse öpülür, değilse uzaktan eller kaldırılıp, "Bismillahı Allahu ekber" denilerek selamlanır. Dokunmak/öpmek için başkalarına eziyet etmek, kadın ve erkeklerin karışması caiz değildir. Temettü haccı yapacak vekil, vekalet şartlarına uymak kaydıyla, umreyi kendi adına, haccı da müvekkili adına veya tersi şekilde yapabilir.( Temettü haccında, umre ve haccın aynı kişi adına yapılması şart değildir)Hac masraflarını, müvekkilin karşılaması geçerlilik şartı olup masrafları organizatörce karşılanan görevli bedel hac yapamaz. (Ancak farz haccı yapamadan ölmüş veya sürekli özrü nedeniyle gidemediği için vekalet vermiş anne, baba veya başkası adına ücretsiz yapılabilir.) Temettü haccı vekili, umreyi kendisi için yaparsa müvekkile muhalefet ederse haccı kendi adına yapmış olacağından ücreti iade eder. (Ancak menasiki tamamlayınca masraflarını karşılayarak kendi adına umre yapabilir) Bedel hacda, müvekkilin memleketinden yola çıkmak asıl olup, Türkiye'den S. Arabistan'daki birine vekalet vermek caiz değilken, vasiyet ederek ölenin, terekesinin üçte biri memleketinden göndermeye yetmiyorsa, istihsa nen yettiği yerden gönderilebilir ve Şafiilerde de, ihrama mikatta girmesi şartıyla S. Arabistan'dakilere vekalet verilebilir. Arafat'tan önce komaya girip ölmek üzere olan vb. iyileşme ve komadan çıkma ümidi de kalmamış hastalar adına bulunduğu yerden vekil gönderilebilir. Vekilin, müvekkilin belirttiği hacca ni yet etmesi gerekli olup, sadece "haccet" demişse ifrada, "dilediğini yap" demişse, istediğine niyet eder.

Kadının özel hali ihrama girmesine engel olmayıp, dolayısıyla mikatı geçmeden ihrama girmesi gerekir. Mazeretli veya mazeretsiz mikatı ihramsız geçenin, Hac/umreye başlamadan dönüp ihrama girmesi vacip olup, bulunduğu yerden ihrama girerek hac veya umreyi tamamlarsa dem gerekir. Temettu haccı umresi ihramına girdikten sonra âdet nedeniyle tavafı yapamayıp vakfe zamanına kadar da temizlenemeyen kadın, umresini iptal ederek hacca niyet edip telbiye getirerek ihrama girer ve Arafat'a çıkar hacı ifrad olur, menasiki tamamlayınca da umresini kaza eder ve bir dem keserken, diğer üç mezhepte umresini iptal etmeden kıran haccına niyet ederek Arafat'a çıkar ve dönüşte de hac ve umre niyetiyle bir tavaf ve bir sa'y yapar, kıran haccı için de bir kurban keser. Hadesten taharet Hanefilerde tavafın vacibi olduğundan, özel halde iken umrenin tavaf ve sa'yini yapıp saçını keserek ihramdan çıkan kadına dem gerekirken Şafiilerde, hadesten taharet tavafın sıhhat şartı olup, özel halde yapılan tavaf ve sa'y geçerli olmayıp temizlenince iade eder ve ayrıca muhayyerlik vardır.

Kadınların, adet geciktirici ilaç kullanmalarında (âdet düzensizliğine sebep olsa da) sakınca bulunmayıp, geciktirme esnasında yapılan ibadetler geçerli ise de organizatörlerin alacağı tedbirlere uymaları daha uygundur. Bu ilaçlar kanamanın öncelenmesi veya gecikmesine sebep olabildiği için ilaçlara bağlı gelen akıntı adet kanaması hükmündedir. (Adet günleri en az üç, en çok on gün olup iki adet arası da en az on beş gün olduğuna göre, ilaç kullandığı halde, bir önceki âdet bitiminden 15 gün sonra kanaması olur ve en az 3 gün sürerse adetli sayılır, on günden fazla devam eden akıntı da özür kanı sayılır) Hanefilerde, ziyaret tavafını yapmamış fakat Mekke'den ayrılmak zorunda olan özel halde ki kadın bu tavafı yapar ve (vacibi terk ettiği için) bedene keserken, bu durumdaki umre ihramlısı kadın da, umre tavafını yapar ve dem keser. Malikilerde, iki kanama arasındaki kesinti temizlik sayılır ve gusledip tavafını yapabilirken, Şafii ve Hanbelilerde, özel halde tavaf caiz değildir. Menepozda gelen kan istihaze kanı olup ibadetlere engel değildir. Adetli olarak Arafat'a çıkan kadın Arafat ve Müzdelife vakfelerinden sonra şeytanı taşlayıp saçını keserek ihramdan çıkabilir (buralarda hadesten taharet aranmaz). Normal âdet bitmiş fakat azami süre bitmemiş halde, menasiki tamamlayıp saçını keserek ihramdan çıkan kadın daha sonra leke görürse; lekeler azami süre (10 gün/240 saat) sonunda kesilirse bu günler de âdetten sayılır ve bir dem keser, kesilmezse, normal adet gününden sonraki akıntı, özür kanı sayılır ve bu halde yapılan ibadetler geçerlidir. Adeti sona eren kadın (şeytanı taşlayıp kurban kestikten sonra)haccın sa'yini yapmadan saçını keserse, bir şey gerekmezken, umre sa'yini yapmadan keserse, dem gerekir. Şafiilerde ihramdan ancak sa'yini yapıp, saçını keserek çıkabilir ve ayrıca muhayyerlik vardır.

Kafilesi Mekke'den ayrılacak olan özel haldeki kadının yapamadığı "veda tavafı" üzerinden düşer. Kadınların özel halde mescide girmesi çoğunluğa göre caiz olmamakla birlikte, bazıları girebileceklerini söylemiş ve buna kıyasen de bu haldeki kadınların dua, zikir ve istiğfar ve Kâbe'yi seyretmek için Harem-i Şerif'e, Hz. Peygamberi (a.s.)in kabrini ziyaret için Mescid-i Nebevi'ye girebilirler denilmiştir. Tavafın abdestli yapılması vacip(şart) olup, özel halde yapılan nafile tavaf iade edilmezse dem gerekirken, diğer üç mezhepte hadesten taharet, tavafın sıhhat şartı olduğundan, bu halde yapılan tavaf geçersizdir. Eşler adet ve lohusalık dışında ihramlı olmadıkça Mekke ve Medine'de cinsel ilişkide bulunabilirler. Kadınların uzun yolculuklara mahremleriyle çıkmaları gerekmekle birlikte, refakat edecek mahremi bulunmuyor fakat yol güvenliği varsa, tek başına hac/umre yolculuğuna çıkabilir. Kadınların ihramlı iken elbiselerini çıkarmalarında veya değiştirmelerinde sakınca yoktur. Kadından ihramdan çıkmak için saçının ucundan parmak ucu kadar kesmesi yeterlidir.

Arafat öncesi Mekke'de 15 günden az kalan kimse, seferi olduğu gibi Arafat'tan sonra 15 günden az kalan da seferi olurken, 15 gün ve fazla kalacaksa mukimdir. Şafiilerde, giriş ve çıkış günleri hariç bir yerde dört gün kalacak kişi mukim sayıldığından, Mekke'de dört günden fazla kalacak kişi de hem Mekke'de, hem de Arafat'ta mukim sayılır. Asıl vatanından geçici olarak 90 km. veya daha uzağa gitmek üzere yola çıkan kimse, gideceği yerde en az 15 gün veya daha fazla kalacaksa mukim, az kalacaksa seferi kalacaksa seferi olacağından, 15 günlük umreye gidenler de Mekke ve Medine'de seferi olup, dört rekatlı farzları tek başına ve seferi imamla kılarken iki rekat, mukim imamla kılarken dört rekat olarak kılarlar.

Kaynakça

[1] Buhârî, İman, Bâb No: 1; Müslim, İman, H.No: 79-22-90; Milasî, İman, 1 / 1-57-80, 96; Buhârî, İman, 37; I. 9; Tirmizî, İmân, 4; Ebû Dâvûd, Sünnet, 16; Nesâî, Mevâkît, 6; İbn Mâce, Mukaddime, 9. [2] Buhârî, Hac, 4; II. 1141; Nesâî, Menâsikü'l-Hac, 4; V. 114; Müslim, Hac, 438; I. 963; İbn Mâce, Menâsik, I. No: 2889; II. 962 [3] İbn Mâce, Menâsik, 7; No: 2892; Hac, 4; V. 114; Müslim, Hac, 438; I. 963; İbn Mâce, Menâsik, I. No: 2889; II. 962 [4] Nesâî, Menâsikü'l-Hac, 4; V. 113; Buhârî, Hac, 4; II. 1141 [5] Müslim, Hac, 438; I. 963; Nesâî, Menâsikü'l-Hac, 5; V. 115; İbn Mâce, Menâsik, I. No: 2889; II. 962. [6] Bâğurtî (ö. 1384), Ekmelüddin Muhammed b. Mahmûd (el-Kâkî), Kifâye, c.VII, Thk. Muhammed Seyyid Kâsımî, Mısır, 1997. [7] İbn Hibbân, Kemâlüddîn Muhammed b. Abdillâhil-Kâsımî, Şerhu Süneni Ebî Dâvûd; el-Hediyyetü's-Seniye, Bâbü'l-İtikâf, s. 404, Thk. Muhammed Galib el-Mühdî (Dâru'l-Kütüb), Beyrut, Birinci Baskı, Beyrut, 1995. [7] İbn Hümâm, II. 415 DIA. XIV. 582, İstanbul, 1996. [8] Semerkandî, Alâuddîn, Tuhfetü'l-Fukahâ, II. 379 (Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, 1984), Küveyt Baskısı el-Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes'ûd, Bedâiu's-Sanâî fî Tertîbi'ş-Şerâî, II. 113; Dâru'l-Kütübi'l-Arabiyye, İkinci Baskı, Beyrut, 1982. [9] el-Kasânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî, el-Câmi' li- Ahkâmi'l-Kur'ân, III. 142; Dâru İhyâi't-Turâsi'l-Arabî, Beyrut, tarihsiz. [10] Kâsânî, II. 118 [11] Buhârî, İman, I. 9; Müslim, İman, 19 [12] Müslim, İman, 1 / 57, 80, 96; Buhârî, İman, 37; I. 9; Tirmizî, İmân, 4; Ebû Dâvûd, Sünnet, 16; Nesâî, Mevâkît, 6; İbn Mâce, Mukaddime, 9. [13] Müslim, Hac, 412; I. 971 [14] Semerkandî, II. 379; Kâsânî, II. 118; Kâsânî, III. 142 [15] Müslim, Hac, 412; I. 971; İbn Mâce, Menâsik, 7; No: 2804; II. 963 [16] Ebû Dâvûd, Menâsik, 7; No: 1721; II. 344; İbn Mâce, Menâsik, No: 2804; II. 963; İbn Mâce, Menâsik, 7; No: 2901. aynı soruyu sahabeden Enes b. Malik de sormuştur. No: 2883 [17] Tirmizî, Hac, 6; No: 815; III. 179 ve Şevkânî, Şemsüddin Muhammed b. Muhammed el-Hatîb, el-Muğni'l-Muhtâc ilâ Ma'rifeti Meânî Elfâzi'l-Minhâc, II. 206, 208, 410; Muhammed Muavvad ve Âdil Ahmed el-Mevcûd, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Birinci Baskı, Beyrut, 1994. İbn Kudâme, II. 18; Es'aduddin Câbir İbn Abdillâh, Peygamberimizden bizzat iki defa, ömründe ise bir defa hac yaptığını söylemiştir. (en de Tirmizi bu rivayet için "garîb" ifadesini kullanmıştır. Tirmizî, Hac, 6; No: 815; III. 179 [18] Semerkandî, II. 380; Kâsânî, II. 118; İbn Hümâm, II. 416; İbn Kudâme Muveffakuddîn Ebû Abdillâh b. Ahmed b. Muhammed, el-Muğnî, V. 6; Mâlik, 558. Thk. Abdillâh b. Abdilmuhsin et-Türkî ve Abdülfettâh Muhammed el-Hulv, Birinci Baskı, Kahire, 1992. es-Serahsî, II. 208, el-Halebî, Mülteka'l-Ebhur, s. 344. Tâci Ebî-Hazm es-Sünen'i de ittikaz, Çağrı Yayınları, İstanbul, tarihsiz [19] Semerkandî, II. 379-380; Kâsânî, II. 119; es-Şîrâzî, II. 207 [20] İbn Kudâme, Muğnî, V. 38; Malik, 541 [21] İbn Hümâm, II. 418-19; Yazar, II. 708 [22] Ebû Dâvûd, Menâsik, 6; No: 1732; II. 350; Hâkim, Muhammed b. Muhammed in-Nisâbûrî el-Müstedrek Ale's-Sahîhayn, I. 448; Birinci Baskı, Beyrut, 1990; Beyhakî, Ahmed Hüseyin, es-Sünenü'l-Kübrâ, IV. 339-3340; Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Birinci Baskı, Mekke, 1994 [23] İbn Mâce, Menâsik, I. No: 2901; II. 962 [24] Semerkandî, II. 383; Kâsânî, II. 120; İbn Hümâm, II. 415; İbn Rüşd, Ebü'l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ahmed, Bidâyetü'l-Müctehid ve Nihâyetü'l-Muktesid, I. 290; Thk. Abdülhalîm Muhammed, Abdurrahman Hüseyin Muhammed, Dâru'l-Hadîs, Kahire, tarihsiz. İmam Şâfiî'ye göre kafirler usûlün fer'îlerine ibadetlerle de sorumludurlar, dolayısıyla kâfire hac farzdır, terkî sebebiyle âhirette cezalandırılır. [25] Ebû Dâvûd, İbâdet, 17; No: 4403; IV. 580; Buhârî, Talak, 11; VI. 169; Hudud, 22; VIII. 21; Tirmizî, Hudûd, 1; Dârimî, Hudud, 1; Ahmed, II. 508 [26] el-Mevsılî, Muhammed Abdürraûf, Feyzü'l-Kadîr Şerhu el-Câmii'ş-Sağîr, V. 36; M. II. 535; M. IV. 528; Mısır, 1938; M. IV. 528 [27] Kâsânî, II. 120; İbn Hümâm, II. 415 [28] Tirmizî, Sünen, III. 265-266; Kâsânî, II. 120 [29] Müslim, Hac, 409-411; I. 697; Ebû Dâvûd, Hac, 8; No: 1738; II. 352-353; Tirmizî, Hac, 83; No: 924; II. 203; Ahmed, I. 288, 347; Malik, I. I. 422; Nesâî, V. 120. Sahabeden Sâib b. Yezîd, yedi yaşında iken babası ile birlikte hac yaptığını söylemiştir. Tirmizî, Hac, 83; No: 925; II. 203 [30] Semerkandî, II. 383; Kâsânî, II. 121; İbn Hümâm, II. 415; İbn Rüşd, I. 290-291. [31] Semerkandî, II. 383; Kâsânî, II. 121; İbn Hümâm, II. 415 [32] Hâkim, I. 481; Beyhakî, V. 179 [33] Dârakutnî, es-Sünen, II. 215; Kâsânî, II. 120-121; İbn Kudâme, II. 9 [34] Tirmizî, Hac, 4; No: 813; III. 177 [35] Semerkandî, II. 383; Kâsânî, II. 122; İbn Hümâm, II. 422-423; es-Şirbînî, el-İknâ', II. 212-217 [36] Kâsânî, II. 120, 122; İbn Hümâm, II. 415; İbn Rüşd, I. 291 [37] İbn Rüşd, I. 291 [38] Ebû Dâvûd, Zekat, 45; Ahmed, II. 160, 193, 194, 1948 [39] Kâsânî, II. 121-122; İbn Hümâm, II. 416 [40] İbn Hümâm, II. 423; Semerkandî, II. 383; Kâsânî, II. 121; eş-Şirbînî, II. 218 [41] Şirbînî, II. 219; İbn Kudâme, V. 10; Madde, 339; İbn Rüşd, I. 291 [42] Müslim, Hac, 408; II. 974 [43] Buhârî, Hac, 1; II. 140; Müslim, Hac, 71; Haccü'n-Nebî, 45; Avnü'l-Ma'bud No:1714 [44] Kâsânî, II. 123; Mîrgınânî, Burhânüddîn Ebü'l-Hasan, Ali b. Ebî Bekr b. Abdi'l-Celîl, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti'l-Mübtedî, I. 134; Hakî yayınevi ve Türk. İbn Hümâm, II. 416, 422-423; el-Mevsılî, Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd, el-İhtiyâr Li-Ta'lîli'l-Muhtâr, I. 140, Thk. M. Hasan Ebû Dakîka, Dâru'l-Marife, İlaveli baskı, Beyrut, 1975 [45] İbn Hümâm, II. 422 [46] Şir. İbn Hümâm, II. 415; İbn Kudâme, V. 6; eş-Şirbînî, II. 218; Yazır, Hamdi, Hak Dîni Kur'an Dili, II. 705; Eser neşriyat, İstanbul, 1971 [47] "Muhrem", kadının babası, oğlu, erkek kardeşi ve amcası gibi evlenmesi kendilerine ebediyyen haram olan yakınlarını ifade eder. Bu konuda bk. Müslim, Hac, 423, I.975 [48] Kâsânî, II. 123; Hasâfî, II. 346; Nevevî, Haran-İbn-İshak b. Râhaveyh de bu görüştedir. [49] İbn Kudâme, V. 30, Madde, 340 [50] İbn Rüşd, I. 294; [51] Şirbînî, II. 217; Kasânî, II. 346 [52] Müslim, Hac, 417, I. 975; Buhârî, Taksîru's-Salât, 4; II. 35; Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; (II. 348); Tirmizî, Salât, 53; H. 472; Ahmed, II. 19, 143, 182; Abdürrezzak, II. 325 No: 4306-4307; İbn Hibbân, Sahîh-i Mar's, VI.433 No: 2718; Beyhakî, Salât, III. 138; [53] Müslim, Hac, 414, I. 975; Müslim, bu konuda 18 hadis rivayet etmiştir. İbn Hibbân, Salât, VI. 433 No: 2722 [54] Semerkandî, II. 388-389; İbn Hümâm, II. 427. [55] Müslim, Hac, 420, I. 977; İbn Mâce, Menâsik, 7; II. 969; İbn Hibbân, Salât, VI. 438; Beyhakî, Salât, III. 137, 139 [56] Müslim, Hac, 419, I. 977; Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II. 348; No: 1723; İbn Hibbân, Salât, VI. 439 No: 2738; Beyhakî, Salât, III. 139 [57] Buhârî, Taksîru's-Salât, 4; II. 35; Müslim, Hac, 421, I. 977; Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II. 347 No:1724; Malik, Ter'im, II. 939; Tirmizî, Rızâ', 15; H. 473; İbn Hibbân, Salât, IV. 91, 437 No: 2723; Beyhakî, Salât, III. 139, 139 [58] Beyhakî, Salât, III. 137; Müslim, Hac, 313-419, I. 977; Buhârî, Taksîru's-Salât, 4; II. 35; Ahmed, II. 143; Abdürrezzak, II. 325 No: 4309; İbn Hibbân, Salât, VI. 437 No: 2724-2725; [59] Müslim, Hac, 418, I. 976; Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II. 348; İbn Mâce, Menâsik, 7; II. 969; Tirmizî, Rada', 15; H. 472; İbn Hıbban, Sahi, 27; VI. 443 No: 2734 [60] Şirbînî, Müellifü'l-Salât, 423, I. 977; Ebû Dâvûd, Menâsik, 2; II. 348; No: 1726; İbn Hıbban, Sahî, 27; VI. 433; Beyhakî, Salât, III. 135 [61] Beyhakî, Salât, III. 139; Kâsânî, V. 355 [62] Kurtubi, v,355 [63] Ahmed, IV. 3957; bk. Ahmed, IV. 3957; Tirmizî, İlim, 3; No: 2951; V. 203 [64] Kâsânî, II. 123; [65] Bakara, 2/228 [66]Talak, 65/4;[67] Bakara, 2/234. [70] Semerkandî, II, 383: Kâsânî, II, 124: İbn Kudâme, V. 35.[69] Erkeğin tek taraflı iradesi ile dönüşü mümkün olan talak. [70] Bâin talak, iki kısma ayrılır: Bain-i sugria, bāin-i kübră. Üç defa boşanmış bir kadın bain-i kübra ile boşanmış demektir. Yeni bir evlilik yapıp bu evlilik tabii ve meşru bir şekilde sona ermedikçe taraflar istese bile mümkün olmaz. Bain-i suğra ise, kinaye lafız ile boşanmış veya sarih bir lafız ile boşanmış ve iddet süresi dolmuş olan boşanmadır. Bu boşanmada taraflar isterlerse yeni bir akit ile evlenebilirler. [71] Talak, 65/1. [72] İbn Kudame. V. 15; Madale, 340, son faal. [73] Ibn Hümam, II, 415. [74] Tirmizi, es-Sünen, III, 272; Sahabeden Abdullah İbn Abbas, tabiinden es-Süddi, eş-Şa bi ve en-Nehai de bu görüştedir. Kurtubî, II, 403 [75] Sahabeden, Abdullah ibn Mes'ûd, Abdullah ibn Omer, tabiinden Ata bin Ebi Rebah, Rahi' bin Ebi Rey, Mücâd bin Cebr ve ez-Zühri de bu görüsdedir. Kurtubî, II, 405; İbn Rüşd, 1, 398. [76] eş-Şirbînî, II, 222-223; Kurtubî, II, 406; Atâ, Mücahid, Tâvus, Evzâî ve Ebû Sevr de bu görüştedir [77] Kurtubî, 11, 343-344: Yazar, II, 319. [78] Hanzalî, Meâlimü's-Sünen, II, 377 (Sünen-i Ebi Dâvud ile birlikte), Çağrı Yay. İst. tarihsiz. [79] Hanefî, II, 377. [80] bk. Ebû Zehra Muhammed İslam Hukuku Metodolojisi, s. 42-63: Cevri Abdülkadir Şener, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, birinci bas, Ankara, 1973 [81] Semerkandî, II, 381 [82]eş-Şirbînî, II, 385: on-Nevevi Yahya b. Şeref, Kitâbü'l-İzâh fĩ Menâsikil-Hacci vel-Umre, s. 375. İkinci baskı, Beyrut, 1994.[83] Şirbînî, II, 385. [84] Ihram kelimesi mutlak olarak kullanıldığı zaman hac ihramı akla gelmekte ise de, namazın fazlarından olan iftitah tekbiri için de kullanılır. Çünkü bu tekbir getirilmek sureti ile namaza girilmiş ve böylece namaz dışmda caiz olan gündelik hayata ait davranışlar, namaz içinde haram kılınmış olmaktadır. İşte bu ayırıma işaret olmak üzere, ihramın terim anlamı verilirken, "Bir fıkhi terim olarak..." ifadesi yerine, "Hac ibadeti ile ilgili olarak" ifadesini kullanılmıştır [85] Ibn Hümân, I, 436; Ibn Rüşd, I, 427. [86] Semerkandî, II, 391; [87] Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt fî'-Menâseki'l-Mütevassit s.123, Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, Beyrut, 1998 (Abdülganî el-Mekkî'nin İrşâdü's-Sarî adlı eseriyle bir arada. [88] j_bn Kudame el Makdisi el-Kafi fi Fikhi'l-Imami'- Mübeccel Ahmede bn Hanbel, I-II, el-Mektabü'l-İslâmî, Beşinci Baskı, Beyrut, 1408/ (1988) II, 396; Ali el-Kârî, s.124: Müslim, Hac, 143: 1,885.[89] [90] Ebu Dâvûd, Menâsik, 27; No: 1812, 11, 404: Tirmizî, Hac, 13; No: 825, III, 187; [91] İbn Mâce, Menasik, 6: II, 997. [92] Tirmizî, Hac, 15: No: 829, III, 192. [93] eş-Şirbînî, II, 233, [94] el-Kâsânî, II, 163. [95] Ibn Hümâm, II, 445 [96] Maide 5/2. [97] İsra 17/1.[98] Kasas 28/57; Ankebut 29/67. [99] Şafiî mezhebinde kuvvetli görüşe göre hac ve umre dışında başka bir maksatla Harem bölgesine ihramsız olarak girilebilirse de ihramlı olarak girilmesi faziletlidir [100] İbn Hümâm, II, 434 [101] Buhârî, Hac, 7: II, 142. [102] Ebû Dâvûd, Menasik,9; Hadis: 1739, II,354-355, [103] Bakara, 197 [104] Şafii mezhebine göre ayetteki "hac ayları" ifadesi, Zilhicce ayının ilk dokuz günü ile onuncu günün gecesini: Maliki mezhebine göre ise, Şevval, Zilkade ve Zilhicce aylarının tamamını kapsar [105] İbnu Kudâme, IV,412. [106] eş-Şirbînî, II, 223 [107] Ebû Dâvûd, Menasik, 10; Na: 1744; II, 357 [108] Haccın sünnetleri konusu için nk. Ebû Dâvûd, Hac, 21; No: 1770; 1, 372-373; Kâsânî, II,143-145.[109] Buhari, Hac 62 (1510) [110] Tirmizi, Hac,102.[111] Alaüddîn Ebû Bekr b. Mesud el-Kasani, Bedaiü's-Sanai fi Teribii's-Şerai' 1982 Beyrut, . II/127.[112] İzzüddîn b. Cemaat el-Kinânî, Hidâyetü's- Salık ila-I'Mezâhibi'-Erbaa fi'l-Menasik II, 759-760. Thk. Nureddin Itir, Beyrut, 1994.. [113] Kâsânî, II/127 [114] Ebu Davud. Menasik 65, No:1658.. [115] Buhari, Eyman ve'n-Nüzur, 15: No. 6175.[116] Abdülganî el-Mekkî, Hüseyin b. Muhammed Saîd. Irşâdü"-Sarı ilâ Menâsikil Mulla Ali el-Karî s. 79, Beyrut 1998.[117] Müslim, Hac, 67: [118] Kâsânî, II, 142-143.[119] Nevevî, el-İzah, s.405-412[120] Ebu Davud, Menasik 54 (1623) [121] İbn Abidin Reddü'l-Muhtar. Kahraman yayınları. İstanbul 1984. II/524 [122] Aliyyü'l-Karî, 158.[123] İbn Abidin, II/502 [124] Nevevî, Mecmu',... VIII/78 [125] Aliyyü'l-Kârî, 158. [126] bk. Hacda Kurallara Aykırı Davranışlar ve Cezaları [127] Irşâdü"s-salık, II, 781-783, [128] Buhari, Hac, 62 (1510) [129] Buhari, Hayz 1 (285); Kâmil Miras, Sahih-i Buhari Tecrid-i Sarih Terceme ve Şerhi I/217, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayını, 1- XIII.[130]Mālik b. Enes el-asbahi, el- Müdevvenetü'l- Kübra I/171. 1-IX, 1999 Beyrut, Irşadü's-salik, II/767; Vehbe ez- Zuhayli, el-Fıkhu'l-İslamî ve edilletüh, I-XI. Dımeşk 1997 I/610.[131] Tirmizi, Hac 102 [132] İbn Kudâme, el-Muğni, III, 390 [133] Nesai, Menasikü'l-Hacc 135 (2873) [134] Irşâdü's-Sarî, 167; Nevevî, Muhyi'ddin Yahya b.Şeref, Kitâbü'l-İzah fi Menâsikü'-Hacci ve'l-Umre, 211-212: Kasani, II. 129 [135] Buhari, Hac, 66 (1517) : Ebu Davud, Menasik, 66 (1662)[136] Muhyi'd-din Yahya h. Şeref en-Nevevî, Kitabü'l- Mecmu' I-XXIII. Dârü ihyâi't- Türasi'l - Arabi, 1995. VIII/21.[137] Kâsânî, II, 130: Irşadü's-Sarî, 169.[138] Nevevi, Mecmu', VIII, 37.[139] Nesai, Menasikü'l-Hac, 140., V, 224.[140] Buhari, Hac, 3 (1481)[141] bk. Nesai, Mevakit 41 (592)[142] Irşâdü's-Salık, II/853-860; Nevevî, Mecmu, ... VIII/72-73.[143] İbn Mâce, Menasik, 27; No: 2943-2944, II, 981-982; Tirmizî, Hac, 37: No: 861. III, 215;;[144] Buhari, Hac, 50, (145) Ebu Davud, Menasik 47 (1600) [146] Tirmizi, Hac, 35; No: 858, III, 213.[147] Ebu Davud, Menasik 49 (1608) ; İrşadü's-salık, II/801-808[148] Irşâdü"s-salık, II/791-793[149] İbn Mâce, Menasik 32 (2948) [150] İrşâdü's-Sari, 177, 180 [151] Tirmizî, Hac, 33: No: 856, III, 211. [152] İbn Mâce, Menâsik, 78 [153] Şirbînî, Mugni'l-Muhtac, II, 285. [154] [155] Ahmed İbnu Rüşd, Bidayetü'l-Müctehid ve Nihayetü'l-Muktesid, s278., Kahraman yay. İst. 1985.[156] Ahmed, VI,420; [157] Şirbînî, Muğni'l-Muhtac, II,285; Ibnu Rüşd, Bidâye, s.278 [158] Kâsânî, Bedayi', II,133-134; İbnu Hümâm, Fethü'l-Kadir, II, 471-472. [159] Kâsânî, II, 135. [160] Kâsânî, Bedayi', 134; Şirbînî, II, 256[161] "Şüphesiz, Safâ ve Merve Allah'ın (dininin) nişanelerindendir..." (Bakara, /158) ayeti kast edilmektedir. [162] [163] Şirbînî,, II, 255. [164] [165] [166] Şirbînî, II, 255 [167] Müslim, Hacc, 272,275 (1284,1285); I, 933. [168] Kurtubî, II, 415. [169] Müslim, Hac, 151-152: I, 893-894: Kâsânî, II, 125. [170]Nesai, Menasikü'l-hacc, 203, V, 256. [171] İbn Mâce, Menâsik, 57: No: 3015, II, 1003. Tirmizi'nin rivayeti (الحج عرفات الحج عرفات الحج عرفات) "Hac, Arafat'tır, Hac Arafat'tır, hac Arafat'tır" şeklindedir. Tirmizî, Tefsir, 3: No: 2975, V, 214. Ebû Dâvûd'un rivayeti ise ,(الحج يوم عرفه) "Hac Arafat günüdür" şeklindedir. Menasik, 69; No: 1949, II, 485. [171] Kâsânî, II, 125; İbn Rüşd, I, 424. [172] İbn Rüşd, I, 426; Kurtubi, II, 417; İbn Kudâme, V, 272, madde, 636. [173] Dârakutnî, II, 241. [174] Ebû Dâvûd, Menâsik, 69: No: 1950, II, 487; Ahmed, IV, 261; Nesâî, Hac, No: 3043, Dârimî, Hac, II, 59 bk. İbn Mâce, Menâsik, 57: No: 3016, II, 1004; Nesâî, Menâsikü'l- hacc, 203 V, 256. [175] Ebû Dâvûd, Menâsik, I, 447; Ahmed, 1, 75. [176] Kâsânî, II, 127; Şirbînî, II, 262-263; İbn Kudâme, V, 272-274, madde,636 [177]İbn Mâce, Hac, I, 1002; Malik, Hac, I, 388; Ahmed, IV, 82; Kâsânî, II, 151. [178] Müslim, Hac, 149; I, 893; [179] İbn Mâce, Menâsik, 55: No:3012, II, 1002. [180]Tirmizî, Tefsir, 3: No: 2975, V, 214.[181] İbn Mâce, Menâsik, 57: No: 3015, II, 1003. Bir diğer hadis şöyledir: (من أدرك معنا هذه الصلاة وأتى عرفات قبل ذلك ليلاً أو نهاراً فقد تم حجه وقضى تفثه) "Kim Müzdelife gecesi sabah namazından önce Arafat'a gelirse haccı tamam olmuştur" Ebû Dâvûd, Menâsik, 69: No: 1949, II, 485. [182] Kâsânî, II, 124[183] Müslim, Hac, 310; I, 893 [184] Kâsânî, II, 126-127: İbn Kudâme, V, 274, madde, 636; Şirbînî, II, 262-264; İbn Rüşd, I, 425; Kurtubi, II, 416 [185] Nesâî, Menâsikü'l-hacc, 201; V, 254.[186] Kâsânî, II, 152-153; Şirbînî, II, 260; İbn Kudâme, V, 275-276, madde, 638-639, İbn Rüşd, I, 424-425. [187] Kâsânî, II, 152; Şirbînî, II, 260; Tirmizî,, es-Sünen, III, 229 [188] Tirmizî, es-Sünen, III, 229 [189] Kâsânî, II, 151-152: İbn Kudâme, V, 265, madde, 634; İbn Rüşd, I, 425; Kurtubî, II, 418-420: Şirbînî, II, 260-261. [190] Kurtubî, II, 421. İbn Kudâme, V, 283. [191] Nesâî, Menasikü'l-hac, 211, V, 263; Ebû Dâvûd, Menâsik, 69, No: 1950, II, 487; Ahmed, IV, 261; Dârimî, Hac, II, 59, bk. İbn Mâce, Menasik, 57, No: 3016, II, 1004. [192] Kâsânî, II, 135, 136; Şirbînî, II, 264-265; İbn Kudâme, V, 284, madde: 641 [193] Kâsânî, II, 136; Şirbînî, II, 264 [194] İbn Rüşd, I, 427. [195] Muhassır vadisi Mina'ya dahildir. Nesâî, Menâsikü'l-hacc, 204, V, 258, Kâsânî, II, 136. [196] Nesâî, Menasikü'l-hacc, 212, V, 265; Müslim, Hac, 310, I, 893. [197] İbn Mâce, Menasik, 53, 3013, II, 1002 [198] Nesâî, Menasikü'l-haccı, 204, 217, 218, V, 258, 268, 269. [199] Kâsânî, II, 136; Şirbînî, II, 264, İbn Kudâme, V, 279-282, madde, 639-640. [200] Müslim, Hac, 290, II, 938, Nesâî, Menasikü'l-haccı, 207, V, 260, Peygamberimizin Müzdelife'de akşam ile yatsı cem ederek kıldığına dair bir çok hadis vardır. bk. Müslim, Hac, 276-290, 291, I, 122; İbn Mâce, Menâsik, 60, No: 3020, II, 1005 [201] Mergınânî, I, 146; Kâsânî, II, 154-155; Şirbînî, II, 264; İbn Rüşd, I, 427-228; İbn Kudâme, V, 279-282, madde, 639-640; Kurtubî, II, 428 [202] Semerkandî, II, 381; Kâsânî, II, 154-156; Şirbînî, II, 264-265; İbn Rüşd, I, 427-228; İbn Kudâme, V, 281-282 [203] Nesâî, Menasikü'l-haccı, 208, 214, V, 261-262, 266. [204] Müslim, Hac, 51[2286]; Şemsü'd-Dîn es-Serahsî, el-Mebsût, I-XXX, 1993 Beyrut Dârü'l-Ma'rife, IV/65; Muhyiddîn Yahya h. Şeref en-Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', I-XXIII, Dârü'l-İhyai't-Türasi'l-Arabî 1995, VIII/164; Muvaffaku'd-Din Ebu Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. Kudâme, El-Muğnî, I-XIV, Daru'l-Kütübi'l-İlmiyye, III/505; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 359; İbn Kudâme, Muğnî, III/441; İrşâdü's-Sari, 260; Cezîrî, Mezâhib, I/668 [206] "Teşrik" Arap dilinde etleri doğrayıp kurutmak demektir. Vaktiyle bayramın birinci günü Mina'da kesilen kurbanların etleri, bayramın 2., 3. ve 4. günlerinde güneşte kurumaya bırakılırdı. Bu sebeple bu üç güne et kurutma günleri anlamında "Eyyam-ı Teşrik" denilmiştir. [207] İrşâdü's-Sari, 245-247; İbn Kudâme, el-Muğnî, III/449; Abdurrahman el-Cezîrî, Kitabü'l-fıkh ala mezâhibi'l-Erbaa, I-V, Darü'l-Fikr yayını, I/668; Hatîb eş-Şirbînî, Muğni'l-Muhtâc, I-IV, V, II/271 [208] Yahya b. Şeref en-Nevevî, Kitabü'l-İzah fî menasiki'l-Hacci ve'l-Umre, 311; Serahsî, el-Mebsût, IV/65; Kinânî, Hidayetü's-salik, III/1213; İbn Kudâme, El-Muğnî, III/479. Fıkıh kaynaklarında, bayramın birinci günü Cemre-i Akabe'ye atılacak taşların güneşin doğuşundan sonra atılmasının müstehap, zeval vaktinden sonra atılmasının caiz, güneş batımından sonra atılmasının mekruh olduğu şeklindeki görüşler yer almaktadır. Geceleyin taş atmanın mekruh görülmesi, yeterli aydınlatmanın yapılamadığı eski devirlerde gece karanlığında atılan taşların yerini bulamaması ve başkalarına zarar verme ihtimali bulunması ihtimalinden kaynaklanmaktadır. Günümüzde bu tür sakıncalar ortadan kalktığından geceleyin taş atılması mekruh olmaktan çıkmıştır [209] İbn Âbidîn, II/513; Nesâî, Menâsikü'l-hacc, 204, V, 258. [210] İbn Âbidîn, II/513 [211] Şirbînî, II, 265 [212] Ahmed b. Hanbel, Müsned, I/328 (3039) [213] eş-Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü'l-Evtâr, IV, 308. [214] Serahsî, IV, 68; Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', VIII/207,226; Kinânî, hidayetü's-salik, III/1210, 1216, 1217; İrşâdü's-Sari, 267 [215] İbn Kudâme, el-Muğnî, III/477; İrşâdü's-Sari, 268; Cezîrî, Mezâhib, I/668; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 366 [216] Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', VIII/221 [217] İbn Kudâme, El-Muğnî, III/477; İrşâdü's-Sari, 268-271; Cezîrî, Mezâhib, I/668; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 366 [218] Nesâî, Hac, 217, (5, 268) [219] Vehbe ez-Zuhaylî, el-Fıkhü'l-İslâmî ve edilletüh, I-XI, Dımeşk, 1997, III/2260-2262 [220] Tirmizî, Hac, 64 (901) [221] Buhârî, Hac, 133 (1628). [222] İrşâdü's-Sari, 277; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 366 [223] Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', VIII/369-370 [224] Nevevî, Kitabü'l-İzah, 137 [225] A.g.e., 469; İrşâdü's-Sari, 518 [226] İrşâdü's-Sari, 470; Kinânî, hidayetü's-salik, III/1313; Saîd b. Abdülkadir Bâşenfer, el-Muğnî fî ahkâmi'l-Hacci ve'l-Umre, s. 148, Beyrut 2003, s. 148 [227] Buhârî, Hac, 122 (1603) [228] Müslim, Hac, 310, I, 893 [229] A.g.e., 158; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 338; [230] İrşâdü's-Sari, 442 [231] Nevevî, Kitabü'l-İzah, 472; Kinânî, Hidayetü's-salik, III/537-538 [232] Abdurrahman el-Cezîrî, Kitabü'l-Fıkh ala Mezâhibi'l-Erbaa, Çağrı Yayınları, İstanbul 1987, I-V, I/663 [233] Nevevî, Kitabü'l-İzah, 473; Kinânî, Hidayetü's-salik, II/537 [234] Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', VIII/191; Kinânî, Hidayetü's-salik, III/1162-1163 [235] Kinânî, İrşâdü's-Sari, 253; Nevevî, Kitabü'l-İzah, 342-346 [236] İrşâdü's-Sari, 252; Nevevî, Kitabü'l-Mecmû', VIII/182 [237] Kinânî, Hidayetü's-salik, III/1159-1160 [238] Ebû Dâvûd, Menâsik, 78 (1694) [239] Müslim, Hac, 56 (2298); Müslim, Hac, 19 (2137) [240] Buhârî, Eymân ve'n-Nüzûr, 15 (6173) [241] İbrâhim b. Muhammed b. İbrâhim el-Halebî, Mülteka'l-Ebhur, Vehbi Süleyman Gavgacı el-Elbânî tahkîki, 1989 Beyrut, I-II., s. 1/210; Kinânî, hidayetü's-salik, III/1171-1173; İbn Kudâme, El-Muğnî, III/461 [241] İbn Âbidîn, II/555 [242] Ahmed bin Hanbel (Müsned-i bakî'l-Ensar), 70 (23951) [243] İrşâdü's-Sari, 254 [244] Hatîb eş-Şirbînî, Muğni'l-Muhtâc, I-VI, Beyrut, II/272-273; Zuhaylî, El-Fıkhu'l-İslâmî, III/2289-2290; Kinânî, Hidayetü's-salik, III/1183 [245] "Fahiş mübeşşeret", eşlerin çıplak bedenle birbirlerine sarılmalarına demektir. A.g.e., III/1183, [246] [247] Kâsânî, Bedâyî', II, 175 [248] Şirbînî, Muğni'l-Muhtâc, II, 313; İbn Kudâme, el-Muğnî ve'ş-Şerhü'l-Kebîr, II, 600-1. [249] Şirbînî, II, 315 [250] Kâsânî, Bedâyî', II, 179. [251] Tirmizî, Hac, 57, Hadis No: 889; III, 236 [252] Kâsânî, Bedâyî', II, 182. [253] el-Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd, el-İhtiyâr li-Ta'lîli'l-Muhtâr, I, 169 (Baskı yeri ve tarihi yok) [254] Şirbînî, II, 315. [255] Şirbînî, II, 314 [256] Muhyiddîn b. Şeref en-Nevevî, Kitabü'l-Mecmû' Şerhü'l-Mühezzeb, (İhyâü't-Türâsi'l-Arabî), VIII, 296, Dârü'l-İhyai't-Türasi'l-Arabî [257] İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-Kadîr, II, 178. [258] İbn Kudâme el-Makdisî, eş-Şerhü'l-Kebîr, IV, 607. [259] Buhârî, Nikâh, 15 (Bâbü'l-Kefâeti fi'd-Dîn), VI, 122-123. [260] Şîrâzî, II, 821; Şirbînî, II, 319. [261] Kâsânî, II, 220. [262] Şirbînî, I, 811 [263] Kâsânî, II, 220-221. [264] İbn Hümâm, II, 134; Şîrâzî, II, 764. [265] Buhârî, Hac, II, 110; Müslim, Hac, 71, No: 1334 [266] Müslim, Hac, 408, II, 974 [267] Buhârî, Eymân ve'n-Nüzûr, VI, VII, 232. [268] Kâsânî, Bedâyî', II, 221. [269] İbn Hümâm, II, 421; Semerkandî, III, 383; Kâsânî, II, 121; eş-Şirbînî, II, 218. [270] Şirbînî, II, 219; İbn Kudâme, V, 19. Madde, 539; İbn Rüşd, I, 391. [271] İbn Kudâme el-Makdisî, eş-Şerhü'l-Kebîr, IV, 353 [272] İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-Kadîr, II, 222 [273] İbnü'l-Hümâm, Fethu'l-Kadîr, II, 222 [274] Kâsânî, Bedâyî', II, 222 [275] Kâsânî, Bedâyî', II, 223 [276] Ebû İshâk eş-Şîrâzî, el-Mühezzeb, II, 617; İbn Kudâme el-Makdisî, eş-Şerhü'l-Kebîr, IV, 375 [277] Şirbînî, II, 219 [278] Nesâî, Hac, [279] Dârakutnî, Hac, II, 259-260; İbn Kudâme, el-Muğnî, II, 480 [280] Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 171. [281] Ebû İshâk eş-Şîrâzî, el-Mühezzeb, II, 676-677; İbn Kudâme el-Makdisî, eş-Şerhü'l-Kebîr, V, 355 [282] Ebû Dâvûd, Menâsik, 25 (1546). [283] Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt fî'l-Menseki'l-Mütevassıt, s. 288, (Hüseyin b. Muhammed Said Abdülgani, "İrşâdü's-Sâri ilâ Menâsiki'l-Molla Ali el-Kârî" adlı eseri ile bir arada) Daru'l-Kütübi'l-Arabî, Beyrut, Tarihsiz [284] Bedâyî', II, 222. [285] Kâsânî, Bedâyî', II, 223. [286] Kâsânî, Bedâyî', II, 222. [287] el-Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 171 [288] Kâsânî, Bedâyî', II, 222; Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt, s. 291. [289] Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt, s. 294. [290] Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt, s. 294. [291] Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt, s. 295. [292] Molla Ali el-Kârî, el-Meslekü'l-Mütekassıt, s. 293. [293] İbn Kudâme el-Makdisî, el-Kâfî fî Fıkhi'l-İmami'l-Mübeccel Ahmed b. Hanbel, el-Mektebü'l-İslâmî, Beşinci Baskı, Beyrut, 1408 (1988) II, 387 [294] Abdülganî el-Mekki, İrşâdü's-Sari, 81 [295] Abdülganî el-Mekki, s. 94; Nevevî, Mecmû', VII, 14-15 [296] Kinânî, Hidayetü's-salik, II, 761-780 [297] Kinânî, Hidayetü's-salik, II, 853-860; Nevevî, Mecmû', VIII, 72-73 [298] el-Meydanî, Abdü'l-Gani el-Guneymi, el-Lübâb fî Şerhi'l-Kitâb, I-III, Beyrut 1996, II. Baskı. 1184[299] İbnü'n-Nedim, el-Fihrist, s. 161; Safedî, el-Vâfî, XXII, 214. [300] İbnü'l-Cevzî, el-Muntazam, VII, 203. [301] İbn Hallikân, Vefeyâtü'l-a'yân, IV, 351. [302] es-Sülemî, Tabakātü's-sûfiyye, s. 317. [303] İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, IX, 12. [304] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 343; İbn Hallikân, IV, 351. [305] Abdülganî el-Makdisî, el-Mısbâh, s. 11. [306] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 338; İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 529. [307] Nevevî, el-Mecmû', VII, 212. [308] İbn Kudâme, el-Muğnî, V, 272-274. [309] İbn Rüşd, el-Beyân, II, 417. [310] Abdülganî el-Makdisî, el-Mısbâh, s. 11. [311] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 344; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 346. [312] İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 479. [313] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 268; Cezîrî, el-Mezâhib, I, 668. [314] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 252; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 316. [315] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 321. [316] Kâsânî, Bedâi'u's-sanâi', II, 187; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 338. [317] İbn Âbidîn, Reddü'l-muhtâr, II, 535. [318] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 338; İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 520. [319] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 429; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 322. [320] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 344-360; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 157. [321] Cezîrî, el-Mezâhib, I, 650-651; Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 359; Kâsânî, Bedâi'u's-sanâi', II, 998-1001. [322] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 366. [323] Nevevî, el-Mecmû', VII, 262. [324] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 360-362; Kâsânî, II, 194. [325] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 366; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 157; Kâsânî, II, 324. [326] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 375. [327] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 171-172; İbn Kudâme, III, 315-316. [328] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 170. [329] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 380-381; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 170; Müslim, Hac, 11-12. [330] Buhârî, Cenâiz, 75 (1262), [331] Müslim, Hac, 9 (2009). [332] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 412-429. [333] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 493. [334] Müslim, Nikâh, 5 (2522). [335] Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 167; Buhârî, Megāzî, 33 (3869). [337] Abdülganî el-Makdisî, İrşâdü's-sârî, s. 388. [338] İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 520; Nevevî, Kitâbü'l-Îzâh, s. 476-477. [339] Kâsânî, Bedâi'u's-sanâi', II, 326; İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 528; Nevevî, el-Mecmû', VII, 361-364, 372, 404. [340] İbn Kudâme, el-Muğnî, III, 524. [341] Ebû Dâvûd, Menâsik, 57-67, No: 1907-1944. [342] İbn Mâce, Menâsik, 84, No: 3074, II, 1022; Kâsânî, II, 143-149. [344] Buhârî, Eymân ve'n-nüzûr, 15, No: 6173. [345] Ebû Dâvûd, Menâsik, 23, No: 1778-1795, II, 377-390. [346] Ebû Dâvûd, Menâsik, 23, No: 1777, II, 377. [347] Tirmizî, Hac, 37, No: 2964-2966, II, 988. [348] Ebû Dâvûd, Menâsik, 24, No: 1795, II, 391. [349] İbn Mâce, Menâsik, 16, No: 2923, II, 975. [350] Abdülganî el-Makdisî, s. 510; Mevsılî, I, 203. [351] İbn Mâce, Menâsik, 29-30, No: 2950-2954, II, 983-984. [352] Tirmizî, Hac, 43, No: 869, III, 221. [353] Tirmizî, Hac, 33, No: 856, III, 211. [354] Tirmizî, Hac, 50, No: 879, III, 227. [355] Buhârî, Eymân ve'n-nüzûr, 15, No: 6173. [356] Mergînânî, I, 137-151; Kâsânî, II, 143-159. [357] Bu iki maddenin izahı için giriş bölümüne bakınız. [358] İbn Rüşd, I, 395. [359] Şirbînî, II, 206. [360] Muğnî, V, 6. [361] Kâsânî, II, 226. [362] Kurtubî, I, 365. [363] Muğnî, V, 13; İbn Rüşd, I, 395. [364] Şirbînî, II, 206-207. [365] İbn Mâce, Bey'at, 13. [366] Muğnî, V, 14. [367] Ebû Dâvûd, Menâsik, 26, No: 1810, II, 402; Tirmizî, Hac, 87, No: 930; Nesâî, Hac, 10, No: 3638; İbn Mâce, Menâsik, 10, No: 2906, II, 970. [368] Müslim, Îmân, 1, 5, 1, 37, 40. bk. Buhârî, Îmân, 37, 1, 8; Tirmizî, Îmân, 4; Ebû Dâvûd, Sünnet, 16; Nesâî, Mevâkît, 6; İbn Mâce, Mukaddime, 9. [369] İbn Mâce, Menâsik, 8, II, 968; Tirmizî, Hac, 88, No: 931, III, 270; Kâsânî, II, 226; Taberî, II, 2/212; Muğnî, V, 13. [370] Taberî, II, 2/212; Tirmizî, Hac, 88, No: 931, III, 270; Ahmed, III, 316. [371] Kâsânî, II, 226; Mergînânî, I, 182-183; Nesefî, Ebü'l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd, Medârikü't-tenzîl ve hakāikü't-te'vîl, I, 280, (Mecmûatün Mine't-Tefâsîr), İstanbul, baskı yer yok; El-Beydâvî, Ebû Saîd Abdullah b. Ömer, Envârü't-tenzîl ve esrârü't-te'vîl, I, 280, (Mecmûatün Mine't-Tefâsîr), İstanbul, baskı yer yok; El-Hâzin, Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm, Lübâbü't-te'vîl fî meânî't-tenzîl, I, 281, (Mecmûatün Mine't-Tefâsîr), İstanbul, baskı yer yok. Sahabe ve tabiînden umreye farz ve sünnet diyenler olmuştur. Taberî tarafların görüşlerini ve delillerini beyan ettikten sonra umrenin sünnet olduğu görüşünün daha isabetli olduğunu söylemiştir. Taberî, II, 2/208-212. [372] Tirmizî, Hac, 93, No: 937, III, 275. [373] Tirmizî, Hac, 90, No: 933, III, 272; Buhârî, Umre, 1; Müslim, "Hac", 437. bk. Tirmizî, Hac, 2, No: 810, III, 175; Nesâî, Hac, 6. [374] Muğnî, V, 13. [375] Mergînânî, I, 182; Kâsânî, II, 227. [376] Tirmizî, Hac, 90, No: 939, III, 276. [377] Geniş bilgi için birinci bölümde yer alan ihram bahsine bakınız. [378] Kâsânî, II, 228. [379] Kâsânî, II, 227. [380] Ebû Dâvûd, Menâsik, 27, No: 1812, II, 404; İbn Mâce, Menâsik, 15, No: 2918, II, 974. [381] İbn Mâce, Menâsik, 16, No: 2923, II, 975. [382] Abdülganî el-Makdisî, s. 510; Mevsılî, I, 203. [383] İbn Mâce, Menâsik, 27, No: 2943-2944, II, 981-982. [384] İbn Mâce, Menâsik, 29-30, No: 2950-2954, II, 983-984. [385] Kâsânî, II, 143-149. [386] Ahmed, IV, 285. [387] Buhârî, Savm, 67; II, 250. [388] Nesâî, Mesâcid, 4, II, 33. [389] Beyhakî, Muhammed b. Hüseyn b. Ali, es-Sünenü'l-kübrâ, (1-11 cilt, Darü'l-Kütübi'l-İlmiyye, Birinci Baskı, Beyrut, 1414/1994) V, 402. [390] Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, V, 403. [391] Beyhakî, es-Sünenü'l-kübrâ, V, 403. [392] Mevsılî, el-İhtiyâr, I, 175. [393] Ebû Dâvûd, Menâsik, 100, Hadis no, 2041; 1.534. Hadiste geçen "Allah ruhumu bana iade eder" ifadesi, haz.Peygamber'in ruhunun bedeni ile ilişkisinin devam ettiğini ifade etmektedir. Yoksa her selam verilişinde Hz. Peygamber'in bedenine döndürülüp tekrar geri alındığını ifade etmemektedir. [394] İsrâ, 17/80. [395] Buhârî, Mescid-i Mekke, 1; Fazlü's-salâti fî Mescidi Mekke, H. 57. [396] Hucurât, 49/2. [397] Nisâ, 4/64. [398] A'râf, 7/55. [399] Ebû Lübâbe, İkinci Akabe biatında bulunmuş, Hz. Peygamber tarafından kabilesini temsilen tayin edilmiş Medineli bir sahabidir. Eskiden münafıklar ve canları olan Kureyza oğullarını muhasara edildiği sırada onlara, teslim olmalarının ölüm anlamına geleceğini işaret etmiş ve daha sonra yaptığına pişman olmuş, tövbe etmiş ve Resûlullah'ın yanına gelmeden doğruca mescide giderek farz namazlar ve tabii ihtiyaçları dışında, affedilinceye kadar çözdürmemek üzere kendini bir direğe bağlamıştı. Yiyip içmeden altı gün bu direkte bağlı olarak kaldıktan sonra, affedildiğini bildiren ayet inince bizzat Hz. Peygamber tarafından çözüldü. Bugün o direğin yerinde bulunan sütun "Üstüvânenü Ebî Lübâbe/Üstüvânetü't-Tevbe" diye anılmaktadır.(Asri Çubukçu, "Ebû Lübâbe el-Ensârî", TDV İslâm Ansiklopedisi) [400] Efendimiz, ilk zamanlarda Mescide hutbe okuyacağı zaman bir hurma kütüğünün üzerine çıkardı. Daha sonraları hazırlanan minber üzerinde hutbe okumaya başlayınca kütük ağlayıp inlemeye başlamış, Hz. Peygamber minberden inerek onu elin ile sıvazlayarak teskin etmişti. (Buharî, Cumu'a, 26; 1.220) işte o hurma kütüğünün yerindeki sütun "el-Üstüvânetü'l-Hannâne" (Ağlayan Sütun) diye anılmaktadır.[401] Peygamber Efendimizi ziyaret ile ilgili bilgiler için bk.: el-Mevsılî, el-İhtiyar, I,175-178; Nevevî, el-Mecmû', VIII,252-260; Kamil Miras, Sahih-i Buharî Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi, (1-12, DİB Yayınları, Üçüncü Baskı, Başnur Matbaası, Ankara, 1972) IV, 1972.[402] Buharî, Menâkıbü'l-Ensâr, 46; IV, 258.[403] Tevbe, 9/108.[404] İbn Mâce, İkame, 197; I, 452.[405] Bakara, 2/144. [406] Buhârî

ercandede dib