Hadis Tarihi ve Usulü

İslâmî İlimler, birbirleriyle çok sıkı ilişki içinde olup hepsinin kaynağı Kur'ân olmakla birlikte, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) sünneti (sözleri ve davranışları) de Kur'ân'ın hayata aktarılışı, uygulamalı bir tefsiri, onun şahsında ve toplumunda tazahürüdür ve ''Sünnet ikinci kaynaktır" sözü de, hükme müracattaki sıralamayı ifade eder. Hadis İlmi, İslamî (Kur'an ve sünnete dayanan/Şer'î/Naklî) İlimlerin alt dalı olmakla birlikte, gerçekte ortaya çıkan ilk İslâmî ilim olup diğerleri ondan doğmuştur. Sonraki yıllarda, hadislerin kaynağına aidiyetini belirlemek ve ravilerini incelemekle sınırlı kalınmış olsa da bu konuda bile binlerce ciltlik kitaplar yazıldığı da bir gerçektir.

HADİS İLMİ TEMEL KAVRAMLARI ve ALT DALLARI

I. HADİS İLMİNİN TANIMI KONUSU AMACI

İbn Cemâa, (İlmü'l-hadîs, Ulûmu'l-hadîs, İlmü'r-rivâye, Usûlü'r-rivâye, İlmu'l-eser de denilen) hadis ilmine, "Hadislerin senet ve metinlerinin halleri ile ilgili kurallar ilmidir" derken, İbn Hacer, "Râvî ve mervin/metnin hallerini bildiren kaideler bilgisidir" der. İlk dönemlerde Kur'an tefsiri ve sünneti öğrenme, öğretme, koruma, yazma, nakil yöntemlerini belirleme, yorumlama işleri hadisçiler tarafından yürü tüldüğünden hadise ilim deniyordu. Hadis İlminin konusu ve amacı ise, râvîlerin güvenilirliğini, rivayetlerin/hadislerin makbul olup olmadığını araştırmaktır. Hadis İlmi ve hadisle ilgili faaliyetler rivâyet (öğrenme, nakletme, derleme ve hadis kitabı telifi )ve dirâyet (senet, metin, anlam ve yorumla ile ilgili her türlü birikim ve anlayış) olmak üzere ikiye ayırılır (Râmhür müzî, el-Muhaddisü'l-fâsıl 1984, s. 238, 312). Ayrıca yolun başındaki hadis öğrencilere Tâlib, hadis âlimlerine Muhaddis veya Hâfız, ileri düz eydekilere İmâm, Huccetü'l-İslâm, Şeyhu'l-İslâm veya Emîrü'lmü'min'în fi'l-hadîs denir.

II. HADİS İLMİNİN TEMEL KAVRAMLARI

A. SÜNNET

Hz. Peygamberin sözleri, davranışları ve onayları, yolu ve hayat tarzı, sürekli ve devamlı davranışları olup, الله سنة رسول ifadesinin kısaltılmış şeklidir. Sünnet, Hz. Peygamber'den gelmesi bakımından; kavlî (sözleri), fiilî (filleri/davranışları) ve takrîrî (huzurunda veya bilgisi dâhilinde, onayladığı/karşı çıkmamadığı söz ve davranışlar) olmak üzere üçe ayrılır. Sünnet, Hz. Peygamber, Kur'an'ın bütün emirlerini ve hükümlerini yerine getirmekle ve uygulamakla yükümlü olduğundan Kur'an ile sıkı sıkıya bağlı olup O'nun hayatı da bunun isbatıdır ki, Hz. Âişe'ye, "Hz. Peygamber'in ahlâkı nasıldı?" denildiğin de, "Onun ahlâkı Kur'an' dı" demişti.

Kur'an'da bildirildiğine göre Peygamberler'in şu temel görevleri de sünnet kapsamındadır: 1.Tebliğ. Bir âyette şöyle buyurulur: "Ey Peygamber! Rabbinden sana indirileni insanlara bildir (tebliğ et). Eğer bunu yapmazsan elçiliği yerine getirmemiş olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır." (Âli İmrân, 3/20;Mâide, 5/67,92, 99) 2.Beyân/Tebyîn/Açıklama/Tatbik. Bir âyette şöyle denilir: "Sana zikri (Kur'an'ı) insanlara, kendilerine indirileni açıklaman/tatbik etmen için indirdik." (Nahl, 16/44. bkz. Nahl, 64.) 3. Tezkiye/Kötülüklerden arıtma. Bir âyette şöyle buyurulur :"Ümmîlere (Araplara) içlerinden, kendilerine Allah'ın âyetlerini okuyan, onları manevî yönden arındıran, kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderen odur." (Cuma, 62/2.) Buna göre, sünnetin amacı, manevi yönden arınmış bireyler ve onlardan meydana gelen bir toplum oluşturmaktır. Peygamberlerin, risalet gereği sözleri ve davranışları ilahi kontrol ve denetimde/terbiye ve eğitimde (ma'sûm/hatalara karşı korunmuş, uyarılmış veya tövbe ettirilmiş) olup, insanlardan da farklı imkân ve yeteneklerle donatılmış ve müslümanlar da onları örnek alıp, kararlarına seçimsiz ve tereddütsüz itaat ve teslimiyetle sorumlu tutulmuşlardır. Bu hususta Kur'an'da şöyle denir: "Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur" (Nisâ, 4/80. Ayrıca bkz: Âl-i Imrân, 3/31, Nisâ, 4/13, 69, Nur, 24/52, 63, Ahzab, 33/71.) "Allah ve Peygamberi bir karar verdiği zaman iman etmiş erkek ve kadının aykırı hareket etme seçeneği yoktur." (Ahzâb,33/36.) "Rabbinin hakkı için, onlar aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem yapıp sonra da verdiğin karara içlerinde hiç bir darlık duymadan tam bir teslimiyetle boyun eğmedikçe iman etmiş olmazlar." (Nisâ,4/65. Ayrıca bkz: Nisa,4/59.) "Allah'a ve Ahiret gününe kavuşmayı uman ve Allah'ı çok zikredenler için Allah elçisinde güzel örnek vardır." (Ahzab,33/21.)

Bazı âlimler, Hz. Peygamber'in sadece dînî konulardaki söz ve davranışlarını sünnet saysa da, hayatın genel ve özel her alanı dinin kapsamında olup mesela yeme, içme, uyuma, giyinme, barınma vb konularda çok sayıda düzenleme getirmiştir. İnsanların anlam dünyalarını, kafa yapılarını, hayata ve olaylara bakış açılarını değiştirip şekillendiren, niyet ve amaçlarını düzenleyen din , davranışlarının arkasındaki en temel etken olup, onun sınırlarını daraltmak, düzenleme özelliğini yok edip bireysel tatmin aracına dönüştürebi lirken, çok genişletilmesi ise hayatın dine indirgenmesine yol açabilir. Bunun için din bazı alanlarda (mübah) düzenlemeyi dine ters düşmemesi şartıyla insanlara bırakmıştır. Ancak Hz. Peygamber'in sünnetini her alanda rehber edinmek müslümanın yararınadır. Bununla birlikte Hz. Peygamber'in sünnet lerinin yaptırım gücü ve bağlayıcılığı kişilere ve ortama göre değişebilir. Örneğin devlet başkanı olarak yaptıkları sadece idarecileri bağlarken, savaş halinde, barış durumunun sünnetleri uygulanmaz.

Çoğunluğa göre, "Ümmetimin en hayırlısı benim dönemimde (yaşayanlardır.) Sonra sırasıyla bunları takip edenler, daha sonra da onları takip edenler gelir" buyurmuşlardır (Buhârî, "Fedâilu ashâbi'n-nebiyy",1) hadisine istinaden "ilk müslüman neslin âlimlerinin söz, davranış ve hayat tarzları" da sünnet (sonrakilere örnek) olup bu anlamıyla sünnet, İslam toplumunun hayat tarzı ve geleneği mânâsına gelir ki, Hz. Peygamber de, kendinden sonra dine göre yaşayıp hakkaniyeti ayakta tutacak, iyiliklere destek olup kötülükle mücadele edecek bir toplum oluşturmakla görevlendirilmişti. (Âli Imran, 3/110) Sahâbe ve Tâbiûn'un bütün söz ve görüşlerinden ziyade dînî konulardaki ve sırf akılla bulamayacakları konulardaki söz ve görüşleri sünnet ve hadis sayılır ki, bu, sahâbenin kaynağının Hz. Peygamber, Tâbiûnun kaynağının sahâbe olmasındandır. Günümüzde Hz. Peygamber'in davranışlarına sünnet, O'ndan nakledilenlere hadis denilirken, sünnet, fıkıhta müstehab ve mendub anlamında, günlük dilde de "namazın sünnetleri, abdestin sünnetleri, haccın sünnetleri" şeklinde kullanılmaktadır. Peygamberimizin sünnetlerinde uyulması gerekenler (farz) olduğu gibi, tercihe bırakılanlar(tatavvu) hatta uyulması gerekmeyen veya uyulmaması gerekenler (hasâis/sadece ona mahsus) de vardır (sadaka almasının haramlığı gibi)

B. HADİS HABER ESER

Hadis. Hz. Peygamber'den gelen haber, onun sünnetini haber veren/ifade eden söz demektir ("Peygamber şöyle söyledi, şöyle yaptı, falanca kişinin falan davranışını onayladı" gibi ifade ve haberler hadistir.) Hz.Peygamber'in sünnetinin, şahitlerince sahâbelerce haber verilmesi, anlatılması veya bunların yazılmış hali olup, bazılarına göre Hz. Peygamber'in fiilleri sünnet, sözleri hadis iken, hadisi sünnetle eş anlamlı görenler de vardır. Haber. Bazıları haberi hadisle eş anlamlı görürkenken, bazılarına göre Peygamber'den nakledilenler hadis, sahâbe ve tâbiûndan nakledilenler haberdir. Hepsinden nakledilenlerdir diyenler de vardır ki bu durumda, her hadis haber olurken, her haber hadis değildir. Eser. Bazılarınca hadisle (Peygamber'den nakledilenler, bazılarınca da haberle eş anlamlı olarak hepsinden nakledilenler anlamında kullanıl mışken, Peygamberden gelenlere haber, sahâbeden gelenlere eser diyenler de olmuş, Horasan âlimleri ve bazı Şâfiîlere göre ise sahâbe rivayetleridir.

C. SENED ve METİN (HADİSİN UNSURLARI)

1) Sened İsnâd

Hadislerin başına hadis âlimlerince konulan, bir hadisin ilk kaynağından hadis kitabı yazarına kadar nakledenleri/râvîleri gösteren (tarihsel sürecini de yansıtan) silsiledir/zincirdir.Ravi sadece hadisi aldığı kişiyi değil, önceki bütün kişileri sırasıyla bilmek, ezberlemek veya yazmak ve bu şekilde bildirmek zorundaydı. Sahabîler hadisi bizzat ya da başka bir sahâbî vasıtasıyla öğrendikleri için Hz. Peygamber ve sahâbe döneminde raviye kimden duydun denilmez, hatta abesle karşılanırdı. Sahâbe birbirlerine, tabiin de sahâbeye güveniyordu ki hayatlarını İslâm'a ve Hz. Peygamber'e vakfeden sahâbenin hadis uydurması düşünülemezdi. Sahâbenin insânî hataları ise aynı hadisi nakleden başka sahabîlerin rivayetleriyle karşılaştırılarak kontrol ediliyordu. Sahâbeden sonraki nesilde de önceleri sorulmamışken Hz. Osman'ın şehadeti ve Hz. Ali-Muâviye mücadelesiyle başlayıp, yabancı kültürlerin etkisiyle artan görüş ayrılıkları ve gruplaşmalar hadis uydurulmasına sebep olmuş ve sünnete tanık olan sahâbenin de azalmasıyla, kimden aldığı sorulmaya, ehliyet aranmaya başlanmış, (Râmhürmüzî, el-Muhaddisü'l-Fâsıl,208-9) râvîlerini isimleriyle Hz. Peygamber'e dayandıramayanların rivayetleri kabul edilmez olmuştu ki yazarlar da (Mütekaddimûn Döneminde/H. ilk dört asırda) hadisleri senedleri ile kaydettiler.

2) Metin İçerik

Metin, hadisin senedsiz kısmı olup, S.Buhârî K.İman 7.Bab'daki şu hadis senet ve metnin birlikte verildiği bir örnektir:

حدثتا مسدد قال حدثنا يحيي عن شعبة عن قتادة عن أنس رضي الله عنه عن النبي صعو قال لا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّي يُحِبَّ لأَخِيهِ ما يُحِبُّ لِنَفْسِهِ

Hadisin Buhârîdeki ikinci bir isnâdı ise Hz. Peygamber Enes Katâde Hüseyin el-Muallim Yahya Müsedded Buhârî şeklinde olup, daha pek çok isnadı da (tarik/vech/variant) vardır ki bunların her biri ayrı bir hadis sayılır(Hadisçiler, bir hadisin bütün isnadlarını toplamışlar fakat en sağlam bulduklarını yazıp, diğerlerini arşivlemişlerdir ki yüz binlerce hadis algısı da buradan gelir.).

III. HADİS İLMİNİN ALT DALLARI

Hadis İlmine erken dönemlerden itibaren "hadis ilmi ve bazen de hadis ilimleri" denilmiş ve tekili bütün alt konularını kapsarken, çoğulunda önemli alt konular bir ilim dalı gibi sunulmuş olup, "Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. 405/1014) Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs de elli iki, İbnü's-Salâh (ö. 643/1245) "Mukaddime" de altmış beş, Süyûtî (ö. 911/1505) Tedrîbü'r-râvî de doksan üç tane saymıştır. Çoğu hadis ilminin önemli konu başlıkları olan bu konuların bir kısmı için müstakil kitaplar yazılmış, hatta bazıları uzmanlık alanı olmuş, günümüzde de bazıları hadisin alt dalı sayılmıştır. (Hz Peygamberin savaşlarını inceleyen Meğâzî, hayatını inceleyen Siyer/Biyografi, fiziksel ve ahlâkî özelliklerini inceleyen Şemâil, mucizelerini inceleyen Delâil gibi ilimler hadisle ilişki fakat müstakil birer ilim dalıdır)

1) Hadis Tarihi

Hadis Tarihi, hadisin Peygamberimiz döneminden günümüze kadar geçirdiği serüveni, hadisle ilgili yapılan her türlü çalışmayı zaman ve mekân düzleminde, sebep sonuç ilişkileri içinde (Tarih Biliminin ölçütleri doğrultusunda) ele alır. (Bu ,disiplinler arası bir konu ise de ağırlıklı olarak hadis uzmanlarınca çalışılmaktadır. )

Hadis tarihi çağdaş bir bilim dalı olup (hadis kitaplarında hadis tarihine dair bilgiler bulunsa da müstakil kitaplar yazılmamış) aynı adlı ve Hadise de yer veren ilk Hadis Tarihi kitabı, Darülfünun İlahiyat Şübesi hocası İzmirli İsmail Hakkı tarafından ders kitabı olarak yazılmış, tamamen hadis tarihine özgü olanı ise Talat Koçyiğit'in yazdığı 1977 de yayınlanan ve Hz. Peygamberden h.3.yy sonuna kadarki dönemi inceleyen Hadis Tarihi olup, bu tür müstakil eserler diğer ülkelerde de bin dokuz yüzlerin sonlarında yazılmaya, akademik araştırmalar yapılmaya başlanmıştır. Şüphesiz bunda müsteşriklerin Hadis Tarihine dair eleştirileri, müslümanların batı sömürgeciliğine ve tehditlerine karşı şanlı tarih şuurunun canlandırılması çabaları ve medreselerin yerini alan üniversitelerde tarih yazıcılığının gelişmesi etkili olmuştur.

2) Hadis Usûlü

"Kabul ve ret açısından râvî ve mervînin durumlarından, ravilerin güvenilir, naklettiklerinin de sıhhatini tespit ölçülerinden bahseden (hadisin asılları, dayanakları, kökleri, kaynakları, kuralları anlamına gelen) Hadis Usûlü' Hadis ilminin teşekkül edip geliştiği, kitaplarının yazıldığı dönemlerde bir ilim dalı, bir Kitap veya içerik olarak geçmezken, ilk kitap elİlmâ' ilâ ma'rifeti usûli'r-rivâye ve takyîdi's-semâ' adıyla 544/1149 da vefat eden Kadı İyad tarafından yazılmıştır. İsminde Hadis Usûlü geçen sonraki kitaplarda da bu ilim dalının çeşitli tanımları yapılmıştır. Hadis İlmi hadisle ilgili bütün hususları ele alırken, Hadis Usûlü sadece hadis tenkit kurallarını özetler ve temel kavramlarını tanımlar. Hadis İlminin bütün konu ve problemlerine yönelik kitaplar içinde Hadis Usûlü sayılabileceklerin sayısı ve hacimleri son derece sınırlıdır ve Ulûmü'l-hadîs diye geçenler de Hadis İlminin ana konularını ve alt dallarını özetleyen, kavramlarını tanımlayan, Giriş nitelikli kitaplardır. Hadis Usûlü Hadis İlimleri'ne giriş niteliğinde bir bilim dalıdır. Hadis Usûlüne, hadislerle, râvîlerle ve hadis ilminin diğer temel konularıyla ilgili terimin (ıstılahın) tanımı yapıldığından İlmu Mustalahu'l-hadîs de denir

Günümüze ulaşan en eski Hadis Usûlü eseri İmam Şafiî'nin (ö.204/819) er- Risâlesi olup bu eser aynı zamanda ilk Fıkıh Usulü kitapları arasında zikredilir. İlk müstakil Hadis Usûlü kitapları h.3. asra ait olup bunlardan Ali b. el-Medînî'nin (ö.234/848) Ulûmü'lhadîs'i ve Muhammed b. Abdullah b. Abdülhakem'in (ö.268/882) Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs ve kemmiyyeti ecnâsihâ sı günümüze ulaşmamış, ulaşan ise 4.asırda yazılan, Râmhürmüzî'nin (ö.360-971) el-Muhaddisü'l-fâsıl'ıdır.

Hadis Usûlü Mütekaddimûn dönemi hicrî beşinci asrın ortalarına kadar devam eder(Kılasik kitapların yazıldığı Mütekaddimun dönemih. 4. asrın başına/sonlarına kada sürer). Mütekaddimûn dönemi eserlerin deki bilgiler isnâdla verilirken Müteahhirûn döneminde isnad kaldırılmıştır. (nakilde bulunulunların da sadece ismi verilmiştir)

Mütekaddimûn Kitapları 1.Râmhürmüzî/Ebû Muhammed el-Hasen b.Abdurrahmân'nin (ö.360/971) el-Muhaddisü'l-fâsıl beyne'r-râvî ve'l-vâî 'si 2. Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Hâkim en Nîsâbûrî'nin (ö.405/1014) Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs'i 3.Hatîb el-Bağdâdî/Ebû Bekir Ahmed b. Ali el-Hatîb el-Bağdâdî'nin (ö.463/1071) el-Kifâye fî ilmi'r-rivâye'si

Müteahhirûn Kitapları 1.Kadı İyâd/Endülüs'lü Ebu'l-Fadl İyâd b. Mûsa el- Yahsûbî'nin (ö.544/1149) el-İlmâ' ilâ ma'rifeti usûli'r-rivâye ve takyîdi'ssemâ'ı. 2. Ebu'l-Hafs Ömer b. Abdülmecîd el-Kuraşî el- Meyâncî'nin (ö.580/11 84) Mâ lâ yese'u'l-muhaddise cehlüh 'ü (risale) 3. Şam Eşrefiyye Dâru'l-Hadîsi hocası İbnü's-Salâh/Ebû Amr Takiyyüddîn Osmân b. Abdürrahmân eş-Şehrizûrî'nin (ö.643/1245) Ulûmü'l-hadîs'/Mu kaddimetü İbni's-Salâh'ı . Bunu a) Nevevî (ö.676/1277), önce el-İrşâd, sonra et-Takrîb ve'tteysîr li-ehâdîsi'l-beşîr ve'n-nezîr adıyla ihtisâr etmiştir. b) İbn Kesîr/Ebu'l-Fidâ Imâdüddîn İsmâîl b. Kesîr (ö.774/1372) İhtisâru Ulûmi'l-hadîs adıyla özetleyip ilaveler yapmış, onu da, Ahmed Muhammed Şâkir (ö. M.1958) el-Bâisü'l-hasîs diye şerhetmiştir.c) İbn Hacer el-Askalânî (ö.852/1448), Nuhbetü'l-fiker fî mustalahı ehli'l-eser adıyla farklı bir tertip, aıklama ve eleştirel üslupla kısaltmış onu da Nüzhetü'n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti'l-fiker adıyla şerh etmiştir (Talat Koçyiğit Türkçeye çevirmiştir) d) Zeynüddîn el-Irâkî (ö.806-1403) elfiyye tarzında bin iki beyitte şiir halinde özetlemiş olup, Sehâvî'nin Fethu'l-muğîs i en mükemmel ve meşhur şerhidir e) Celalüddîn es-Suyûtî (ö.911/1505-6) bin beyitlik elfiyyeye dönüştürmüş onun da değişik şerhleri yapılmıştır. f) Suyûtî, Nevevî'nin et-Takrîb'ini, önemli bilgiler verdiği bir mukaddime ekleyip hadis ilmi sayısını doksan üçe çıkararak Tedrîbü'r-râvî fî şerhi Takrîbi'n- Nevevî adıyla şerh etmiştir. 4.Cemalüddîn Muhammed el-Kâsımî'nin (ö.1332/1913-4) Kavâi dü'ttahdîs'i. Eski Hadis Usûlü kitaplarından derlenmiş olup bir mukaddime on bâb, bir hâtime ve bir tetimme/ek olarak tertip edilmiştir. 5.Tâhir b. Sâlih el-Cezâirî'nin (ö.1268/1851-2) Hakim'in Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs'ini özetleyerek ve başka kaynaklardan yararlanarak hazırladığı Tevcîhü'n-nazar ilâ usûli'l-eser'i. Goldziher (ö.1921) Almanca'ya çevirmiştir.

3) Cerh ve Ta'dîl (Ricâl)

İsnâd Sistemi'nin uzantısı olan ricâl ilmi, râvînin kimliği (adı, baba adı, künyesi, nisbesi, lâkabı, doğum, ölüm tarihi ve yeri) nere(ler)de yaşadığı eğitim serüvenleri, seyahatleri, hocaları, öğrencileri ve bunlarla ilişkileri, kimlerle nerede görüştü, hadis alma ve aktarma yönteminin sıhhati, aldığı görevler, birikimleri, yetenekleri, hadis rivayetine ehil ve güvenilir olup olmadıkları, rivayet ehliyetinin devam edip etmediği, hadis âlimlerinin onun hakkındaki kanaatları gibi konuları inceler. (Cerh, râvîler hakkında olumsuz kanaat (ta'n/الطعن da kullanılır), ta'dîl ise olumlu kanaat belirtmek olup,cerh edene cârih, cerh edilene mecruh/اﻟﻤﺠروح; ta'dîl edene muaddil/müzekkî; ta'dîl/tezkiye edilene âdil, adl/sika; cerh-ta'dîl faaliyetine nakd/tenkîd, yapana münekkid/nukkâd denir) Ali b. el-Medînî (ö.234/848), "Hadislerin manalarının anlaşıl ması ilmin yarısıdır. Diğer yarısı da ricâl bilgisidir" demiştir. (Râmhürmüzî, el-Muhaddisü'l-fâsıl, s. 320) Hadisler başlangıçta isnadıyla öğrenilip/ezberlenip yazılırken, isnada yeni kişiler eklenip yeni nesiller de öncekileri tanımamaya başlayınca, hocalara sorarak(şifahen) aktarılan ravi bilgileri, hicrî ikinci asrın ortalarından itibaren kitap haline getirilmeye başlandı.

İlk kitaplar Tarih ve Tabakât ismiyle kaleme alınmış (İbn Nedîm el-Fihrist te (1996, s.339,378) Leys b. Sa'd (ö.175/791) ve Abdullah b. el-Mübârek'in (ö.181/797-8) et-Târîh' lerinden bahsederken, Velid b. Müslim (ö.195/810), Yahyâ b. Sa'îd el-Kattân (ö.198/813) da ilk ricâl kitabı yazarlarından olup, Vâkıdî (ö.207/822) ve Heysem b. Adî ise sahâbe biyografisine dair Tabakât yazmışlardır) fakat bunlar günümüze ulaşmamıştır. Ricâl ilmi üçüncü yüzyılda zirveye ulaşmış olup günümüze ulaşan en eski ricâl kitapları da bu döneme yazılan İbn Sa'd (ö.230/844) ve Halîfe b. Hayyât'ın (ö.240/854) Tabakât ları ile Yahyâ b. Maîn'in (ö.233-848) Târih'idir. Daha sonra Ali b. el-Medînî, Ahmed b. Hanbel, Buhâri, İbn Ebî Hatim bu işi zirveye taşıdılar ve ardından Ricâl, Tabakât, Esmâü'r-ricâl, Nakdü'r-ricâl, el-Cerh ve't-ta'dîl, Tezkira, Terâcim gibi adlarla pek çok ricâl kitabı yazıldı. Ricâl kitaplarının içerik ve yazılışları birbirinden farklı olup, alfabetik olanların yanında, belli bir kitap veya bölgenin râvîleri, zayıf veya güvenilir râviler, râvîlerin nesep, künye veya lâkapları hakkında yazılanlar, isimlerinin yazılış ve okunuşları benzeyenleri ayırt etmek için yazılanlar gibi bir çok kitap yazılmıştır.

İlk hadis kitaplarının yazıldığı dönemlere ait cerh ve ta'dîl başlıklı kitaplar (râvilerin durumlarını bildiren İbn Ebî Hatim'in (ö.327/938) Kitâbü'l-cerh ve't-ta'dîl'î gibi) ricâl kitabı olup büyük münekkid muhaddis lerin râvî tenkitleri de ricâl kitaplarında yer alırken, cerh ve ta'dîl'in kuralları ise Ulûmü'l-hadîs/Usûlü'l-hadîs kitaplarında ele alınmıştır. Cerh ve ta'dîl kurallarını düzenli olarak ilk defa h. 8.yy da Tacüddîn es-Sübkî (ö.771-1398). Tabakâtü'şşâfiyyeti'l-kübrâ'da "Cerh Ta'dîl Kaideleri" başlığı altında ele almış olup, Hindistanlı Muhammed Abdulhayy el-Leknevî'nin (ö.1304/1886) er-Ref'u ve't-tekmîlfi'l-cerhi ve't-ta'dîl 'i de bu alanda önemli bir çalışmadır. Cerh ve Ta'dîl ilmi müstakil bir hadis ilim dalı olmayıp Cerh ve ta'dîle ile râvî tenkidi kuralları kastedildiğinde Hadis Usûlüne, tenkitçilerin hükümleri kastedildiğinde ricâl ilmine girer/tenkit kuralları Hadis Usûlünde, cerh ve ta'dîller ricâl kitaplarında ele alınır.

4) İlelü'l-Hadîs

Hadislerin senet veya metnindeki ancak hadis uzmanlarının görebileceği illetleri/gizli kusurları bulup düzeltmeyi amaçlayan İlelü'l-Hadîs İlmi (illetli hadislere de Muallel/Ma'lûl Hadis denir), ricâl ilmi ile eş zamanlı doğup gelişmiştir. İlk Ricâl yazarları, ilk illet kitaplarını da yazan ilk tenkitçiler olup günümüze ulaşan İlel Kitapları şunlardır: Alî b. El-Medînî'nin (ö.234/848) İlelü'l-hadîs'i. Yahyâ b. Maîn'in'in (ö.233/ 847) et-Târîh ve'l İlel'i (talebesi Abbâs ed-Dûrînin derlemesidir) Ahmed b. Hanbel'in (241/855) el-İlel ve ma'rifetü'r-ricâl'i. (Oğlu Abdullah'ın sorularına verdiği cevaplar). Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî'nin (ö.279/892) aslı kaybolan, Ebû Tâlib el-Kâdî tarafından fıkıh konularına göre yeniden tertip edilen el-İlelü'l-kebîr'i ve Câmî'i'nin elli birinci kitabı (bölümü) olan elİlelü's- sağîr'i. İbn Receb el-Hanbelî şerh etmiştir. İbn Ebî Hâtim er-Râzî'nin (ö.327/938) İlelü'l-Hadîs'i. Ali b. Ömer ed-Dârakutnî'nin (ö.385/995) el-İlelü'l-vâride fi'lehâdîsi'n-nebeviyye'si. İbnü'l-Cevzî'nin(ö.597/1200-2) el-İlelü'l-mütenâhiye fi'lehâ dîsi'l-vâhiye'si.

5) Ğarîbü'l-Hadîs

Ğarîbü'l-Hadîs, manâsı kapalı veya az kullanılan kelimeleri ve bunları inceleyen ilim dalını ifade eder. Esasen Hz. Peygamberin kısa, özlü ve edebî konuşması ve zaman zaman değişik lehçeleri kullanmasının, çoğu zaman da hadislerin manâ ile (Hz. Peygamberin söylediğinden farklı kelimelerle) nakledilmesinden dolayı bir hadis farklı kelime ve cümlelerle ifade edilebilmiştir. Ayrıca yabancı dillerle ilişkiler arttıkça yeni nesiller önceki kelimeleri anlamamaya başlamış, hatta bazı ğarîb kelimelere yüzüzünden hadislere eleştiriler yapılmıştır. (İbn Kuteybe(ö.276/889) Ğarîbü'lhadîs)

Ğarîbü'l-hadîs konusunda günümüze ulaşan ilk kitap, Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm'ın (ö.224/838) bu hadisleri senetleriy le verdiği Ğarîbü'l-hadîsi olup (İbn Kuteybe, Ebû Ubeyde'nin almadığı ğarib kelimeleri, , Ğarîbü'l-hadîs'inde konularına göre yazmıştır) İbrâhîm b. İshak el-Harbî (ö. 285/898) ise, yirmi bir Müsnedi tarayarak yazdığı Ğarîbü'l-hadis'te bu kelimeleri sahâbe ismine göre ve senetleriyle verdiği hadisler bağlamında açıklamış tır. günümüze ulaşan en mühim eser ise Hattâbî'nin Ebu Ubeyd ve İbn Kuteybe'nin almadıkları kelimeleri toplayıp onların verdikleri anlamları da eleştirdiği Ğarîbü'l-hadîs'i (h. 4.asır) olup, Zemahşerî'nin, kelimeleri ilk iki harfine göre/alfabetik fakat bir hadisteki tüm ğarîb kelimeleri bir arada açıkladığı el-Fâik fî ğarîbi'l-hadîs'i de diğer önemli bir eserdir. Bu konudaki en mükemmel kitap Mecdüddîn İbnü'l-Esîr'in bu hadisleri alfabetik ve senetsiz verdiği(ö.606/1209-10) öncekilerin hülasası niteliğindeki en-Nihâye fî ğarîbi'l-hadîs'idir.

6) İhtilâfü'l-Hadîs

İhtilâfü'l-hadîs, iki veya daha fazla sağlam hadisin birbirine zıt düşmesi veya görünmesi ya da algılanması, Muhtelefü'l/Muhtelifü'l/Müşkilü'l-hadîs de denilen İhtilâfü'l-Hadîs İlmi de bu tür hadisleri bulup çözmeye çalışan ilim dalıdır. (Bzıları Müşkilü'l-hadîse hadislerin diğer delillerle ihtilâfı derken, İbnü's-Salâh ayırım yapmamakta, Fıkıh Usûlünde ise hem hadislerin kendi aralarında hem de diğer delillerle teâruzu/çelişmesi incelenir)

İhtilâfü'l-hadîs hususunda üç farklı görüş mevcut olup, bazıları Hz. Peygamber hem hatalardan korunmuş hem de vahyin kontrolünde olduğundan çelişkili şeyler söylemesi imkansızdır derken, bazıları hadislerin farklı ortamlarda ve farklı amaçlarla söylenmiş olması, hadislerden birinin genel diğerinin özel hüküm ifade etmesi gibi sebeplerle çelişki mümkündür der, bazıları ise aynı konudaki hadisler çelişmez fakat farklı konulardakiler çelişebilir, kesin deliller çelişmez, fakat kesin olmayan deliller çelişebilir derler. Bundan da ötesi, Hz. Peygamber/sahabi/tabi (yeryüzünün tamamı bize mescit kılındı demişken, kabirlerde namaz kılmayı yasakladığı gibi) genel hükmü özel durumlar için sınırlamış/şartlar değiştiğinde önceki hükmü kaldırmış veya (en üstün amel hangisidir sorusuna hacc, cihad, ana babaya iyilik gibi farklı cevap lar verdiği, Müslüman olan herkese koştuğu Medine'ye hicret şartını fetihten sonra kaldırdığı gibi) farklı kişilere farklı dönemlerde aynı konuda farklı tavsiyelerde bulunmuş olabilir yahut da (Ebu Hüreyrenin, Hz. Peygamber'den ev, kadın ve atta uğursuzluk olduğuna dair nakline karşılık, Hz. Âişenin, Ebû Hürey re'nin bunu yanlış duyduğu, Peygamber'in "Yahudiler, ev, kadın ve atta uğursuzluk olduğuna inanırlar" dediğini aktardığı, Hz. Peygamber'in hangi haccı (kıran, temettü' veya ifrad) yaptığı konusunda çelişki ler bulunduğu gibi) râvi hadisi yanlış veya eksik duymuş/anlamış/yorumlamış, kısaltmak için bir kısmını söylememiş, mânâ ile/kendi ifadeleriyle aktarmış, açıklama/yorum katmış, okurken veya yazarken hatalar yapmış, farklı ortamlarda söylenen sözlerden sadece birini duymuş, bazı şeyleri unutmuş olabilir.

Hadisler arasındaki ihtilâfın şu yollarla çözülebileceği söylenmiştir: 1.Cem' ve te'lîf. Çelişen hadisleri bağdaştırarak geçerli saymaktır(tevcîh, haml, te'vîl). Örneğin İmam Şâfiî, "İki kulle (yaklaşık iki yüz litre) miktarına ulaşınca su pislik tutmaz"(Ebu Dâvud, "Tahâret", 33, Tirmizî, "Tahâret", 49), "Rengi ve tadı değiş medikçe su pislik tutmaz" (İbn Mâce, "Tahâret", 76) hadislerini, ''iki kulleden fazla su, rengi ve tadı değiş medikçe pislenmez, iki kulleden az su ….pislik düşünce pis olur'' (Şafiî (1973) , el-Ümm,VIII, 499.) şeklinde cem' ve te'lîf eder. 2. Nesh. Şer'î bir hükmün daha sonra gelen şer'î bir delille kaldırılmasıdır. Örneğin Şeddâd b. Evs, Mekke fethinde oruçlu birinin hacamat yaptırdığını görünce "Hacamat yapanın da yaptıra nın da orucu bozulur"(Buhârî, "Savm", 32) demiş, İbn Abbas ise (veda haccında) Hz Peygamber oruçlu iken kan aldırdı demiştir(Buhâ rî,"Savm", 22, "Tıbb",12-14,15). 3.Tercih. Çelişen hadislerin râvilerine ve metinlerine istinaden veya başka ölçütlerle birini tercih etmektir. Tercih sebebi, senedle ilgili (râvîsi sayı olarak, hıfzen ,ilmen , sikalık yönünden üstün olanın olmayana, öğrenme şekilleri ve olaylara ilgileri kurallara daha uygunolanın olmayana) metinle ilgili (Lafzen rivayet edilenin manâ ile rivayet edilene, sarahaten merfû' olanın hükmen merfû' olana, vürûd yeri ve zamanı belirtilenin belirtilmeyene) hükümle ilgili (İhtiyata elverişli olanın olamayana veya haramlık ifade edenin etmeye tercihi) haricî bir durumla ilgili (Kur'an'ın zahirine, sünnete, genel kurallara (kıyasa) uyanın aymayana, başka delillerle destekle nenin desteklenmeyene tercihi gibi) olabilir. Ayrıca, delil/karîne buluncaya kadar (yeterli bilgi/delil olmadığı veya ihtiyaten/risk almamak için) beklemenin (tevakkuf) çözüm olup olmadığı tartışılırken, çözüm sıralamasını hadisçiler cem', nesh, tercih, tevakkuf, çoğunluk cem', tercih, nesh, tevakkuf, Hanefîler, nesh, tercih, cem', terk şeklinde benimsemişlerdir. (Öncelik sıralaması önemli olup örneğin neshi öne alanla cem'i öne alan aynı hadisi değerlendirirken farklı sonuçlara ulaşacaklardır.)

İhtilâfü'l-hadîs konusunda günümüze ulaşan önemli kitaplar şunlardır: Şâfiî (ö.204/819), İhtilâfü'l-hadîs, İbn Kuteybe (ö.276/889), Te'vîlü muhtelifi'l-hadîs. (H.Kırbaşoğlu Hadis Müdafaası başlığıyla Türkçe'ye çevirmiştir. 1989, Ankara), Ebû Ca'fer et-Tahâvî (ö.321-933) Müşkilü'l-âsâr. İ.Lütfi Çakan'ın, Hadisler Arasında Görülen ihtilaflar ve Çözüm Yolları (1982,İstanbul) adlı kitabı da önemli bir çalışma olmuştur.

7) Esbabü Vürûdi'l-Hadîs

Esbâbü'l-Vürûd, hadislerin söyleniş sebep, ortam ve amacı, Esbâbü'l-Vürûd ilmi de bu konuları inceleyen ilim dalıdır. (Bazı hadilerin hangi arka planda irad edildiği kendisinden, başka hadis ya da kaynaktan anlaşılabillir ise de bütün hadislerin vürûd sebebini bulmak imkansızdır) Bu konuda ilk kitabı Ömer b. İbrâhîm el- Ukberî (ö.387/997) yazmışsa da, günümüze, Süyûtî'nin, 98 hadisi fıkıh konularına göre tertip ederek vürud sebeplerini belirttiği el-Lüma' fî esbâbi vürûdi'l-hadis'i ve İbn Hamza el-Hüseynî'nin (ö.1120/1708) alfabetik sırayla 1154 hadisin vürûd sebebini verdiği el-Beyân ve't-ta'rîf fî esbâbi vürûdi'l-hadîsi ulaşmıştır. (Sadık Cihan bundan 285 tanesini seçerek Hadisler ve Ortaya Çıkış Sebepleri (2009, Ankara) adıyla bir kitap yazmıştır)

8) Hadis Tenkidi

Hadis tenkidi, bir hadisin bütün rivayetlerinin araştırılıp/toplanıp karşılaştırılması (cem'u't-turuk) ve bir bütün olarak değerlendirilmesidir (muâraza). Hadis tenkidi, hadislerdeki râvî kusurlarını, kâtip hatalarını ve yanlış okumaları ortaya çıkardığı gibi, farklı tarikten gelen hadisler de birbiriyle kuvvet kazanmakta dırlar. (Rıhlelerin bir amacı da hadisin farklı rivayetlerine ulaşmaktı) Hadisleri tenkit ederken/kaynağına aidiyeti araştırılırken, 1.Ravinin, o hadise tanık olup olmadığına, doğru anlayıp/algılayıp aktarmasına engel bulunup bulunmadığına bakılır. (Ancak bunda da hata yapılabilir) 2.Başka tarikleriyle karşılaştırıla rak te'kît edilir (i'tibâr). Tek kanaldan gelen (ferd/ğarîb) hadise güvenilmediği gibi, râvîsinden de (mechûlü'l-ayn) başka bir ravi ile desteklenmedikçe hadis alınmaz. 3.İçerik(Metin) tenkidi yapılır. (Bilim sel metinlerin tenkidine de Metin Tenkidi/Textual Criticism denildiğinden, hadislerin metin tenkidine İçerik Tenkidi/Eleştirisi denilmiştir). Alimler hadislerin râvî sıhhati ve birden çok tariki ile yetinmeyip, içeriklerini de değerlendirerek, akla, Kur'an'a, genel ilkelere, icmâ'a, meşhur sünnete, bilimsel verilere, tarihsel gerçeklere aykırı olan, çok kişiyi ilgilendirirken bir kişi tarafından verilen haberi reddetmemişler dir. (Örneğin kartalın fili kaparak uzaklaştığı, yüksek rakımlı şehri tsunami vurduğu, kutuplarda sıcaklı ğın 40 derece olduğu gibi, akla, duyusal ve bilimsel verilere aykırı, içeriği çelişkili haberlere, zaman iler lediği halde özgür basının duyurmadığı deprem veya savaş haberlerine güvenilmez.) İçerik Tenkidi'ne Hadisçiler dahil çoğunluk genel hadis tenkit kuralı derken, Hanefîler iç kopukluk/el-İnkıtâu'l-bâtın , râvî düşmesine ise açık/maddî/dış kopukluk derler. (Hadislerin metin ve içerik tenkidi için bkz S. Polat, Metin Tenkidi, İstanbul, 2010; S. Polat, Hadis Araştırmaları, İstanbul, 2003, s. 171-256; Enbiya Yıldırım, Hadiste Metin Tenkidi, İstanbul, 2009)

Kaynaklar: Hadis Edebiyatı, İstanbul. Çakan, İ. L. (1982), Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları, İstanbul. Koçkuzu, A.O. (1985), Hadiste Nâsih Mensûh, İstanbul. Polat, S. (2003), Hadis Araştırmaları, İstanbul. Polat, S. (2010), Metin Tenkidi, İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, "Hadis" (XV, 27-64),"Esbâbü Vürûdi'l-Hadîs" (XI, 362-3), "Garîbü'l-Hadîs" (XIII, 376-9), "İlelü'l-Hadîs" (XXII,84-6), "Muhtelifü'l-Hadîs" (XXXI, 74-7), "Ricâlü'l-Hadis" (XXXV, 83-6)

HADİSLERİN ÖĞRENİLMESİ KAYITve KORUMA ALTINA ALINMASI

Hicri 1. yüzyılın sonlarına kadar devam eden bir süreçte (sahâbe tâbiûn dönemleri) ezberlenerek ve deği şik malzemelere yazılarak koruma/kayıt altına alınıp ayrıca halk arasında yayılan hadisler, daha sonraki dönemde ise kitaplarda toplanarak sınıflandırılmıştır. Hadis Tarihi'nin mütekaddimûn dönemi olan bu süreç Tesbît, Tedvîn ve Tasnîf dönemlerinden oluşmaktadır.

I. HADİSLERİN TESBÎTİ

A) Hadislerin Öğrenilmesi Öğretilmesi

Hadis öğretim ve öğrenimi için Hz. Peygamber'in, sahabîlerin ve tâbiûn büyüklerinin yoğun faaliyetleri olmuştur. Özellikle Hz. Peygamber, insanlarla tek tek görüşmüş, panayır, bayram, hac ve savaşlarda toplu tebliğde bulunmuş, gönderdiği elçiler ve mektuplarla (bkz. Hz. Peygamber'in Altı Orijinal Diplomatik Mektubu çev.M. Hamîdullah M.Yazgan) Kuran'ın yanında hadislerin de öğrenilmesini sağlamıştı. (Meselâ Medine'den gelenlerle Akabe Bîatları yapılmış, Hayber Savaşı'nda mut'a nikâhı ve bazı hayvan etleri yasaklanmış, Mekke'nin fethinde cahiliye imtiyazları geçersiz sayılıp Mekke harem kılınmış, Vedâ Haccında/Hutbesinde pek çok konuyu dile getirmiş, mut'a ve faizdeki gibi bazı hükümleri kalabalıklarda tekrar ederek yayılmasına çalışmıştı.) Yine, Hz Peygamber, "Allah, benden bir söz işitip de onu başkasına ulaştırıncaya kadar muhafaza eden kimsenin yüzünü ağartsın! Zira (sözümün) ulaştırıldığı birçok kimse belki onu işitenden daha iyi koruyup yararlanabilir"(Tirmizî,"İlim",7). Hz. Peygamber'in ilgili diğer birkaç sözü de şöyledir: "Benden duyduğunuz şeyleri rivayet ediniz" (Heysemî, Mecme'u'z-zevâid, I, 148 ). "Burada bulunan bulunmayana ulaştırsın" (İbn Ebû Hâtim, el-Cerh ve't-ta'dîl, I, 8). "Benden anlatın, (ama) bana yalan söz isnad etmeyin" (Hatîb el-Bağdâdî, Şerefu ashâbi'l-hadîs, s.12). buyurarak ilim öğrenme ve öğretme nin önemine ve farziyetine dikkat çekip teşvikte bulunmuş, hadislerinin öğrenilip öğretilmesini emir ve tavsiye etmişti ki, bütün bunlar hadis öğrenim ve öğretiminin dînî bir görev olduğunu göstermektedir ve özellikle İlk Müslümanlar buna çok gayret göstermişlerdir. ( Ebû Hüreyre, çok hadis rivayet etmesine itiraz edenlere: "..indirdiğimiz o açık delilleri ve hidayeti, biz kitapta insanlara açıkça bildirdikten sonra gizleyenlere, hem Allah lânet eder, hem lânet ediciler lânet eder!"(Bakara, 2/159) âyeti olmasaydı aslâ bir şey rivayet etmezdim'' demiştir.)

Sahâbîler Hz. Peygamber'i büyük bir arzu ile takip etmiş, sözlerini duyup bellemiş, fiil ve davranışlarını gözlemlemişlerdi. Bu maksatla uzakta olanlar yer ve yurtlarını bırakıp Hz. Peygamber'in yanına gelmiş, Kur'ân ve sünnet öğrenip dönmüşlerdi. (Medîne dışından gelen heyetlerin camide ağırlanması, İslâmî hükümleri fiilen öğrenmelerini kolaylaştırıyordu.) Sahâbîler Hz. Peygamber'den doğrudan duyamadık ları, göremedikleri şeyleri ise, duyan, gören arkadaşlarından sorup öğreniyorlardı. (Medîne dışında oturan Hz. Ömer ve komşusunun yaptığı gibi, iş güç sahibi olanlar gelişmeleri günü gününe takip edip öğrenmek için Hz. Peygamber'in yanına nöbetleşe gelip gidiyor, duyduklarını birbirlerine aktarıyorlardı.) Sahâbîler birbirlerine son derece güvendikleri halde hadis alırken oldukça ihtiyatlı davranırlar, sonra da müzakere eder ve aynı titizlikle öğretirlerdi. Yine hanım sahâbîler de, hadis öğrenim ve öğretiminde önemli pay sahibi olup, cemaatle kılınan namazlara, Hz. Peygamber'in hutbe ve vaazlarına iştirak ederlerdi ki, teklifleri üzerine, Hz. Peygamber onlara özel bir gün ayırıp konuşma yapar, onlar da özel meselelerini sorup öğrenirlerdi (Hz. Âişe; "Ensâr hanımları ne iyi hanımlardır! Utangaçlık onların, dini iyice öğrenme lerine engel olmamıştır!" (Buhârî, "İlim", 50) demiştir). İslâm'ı öğrenme ve öğretmede büyük gayret gösteren Hz. Peygamber'in hanımları, hanım sahâbîlerin utandıkları meseleleri de sorarlardı. Bu hususta ilk sırada zekâsı ve araştırmacılığıyla bilinen ve en çok hadis rivayet eden sahabiler arasında olan Hz Âişe, peşinden yüzlerce hadis rivayet eden Ümmü Seleme gelirken, hadis kitaplarında Ümmü Habîbe, Hafsa bt. Ömer, Esma bt. Ümeys, Esma bt. Ebû Bekir, Ümmü Hâni ve Ümmü Atıyye gibi yüzden fazla hanım sahâbînin naklettiği hadislere rastlanır. (En çok hadis rivayetinde, Ebû Hüreyre, Abdullah b. Ömer ve Enes b. Mâlik'den sonra, 2210 hadis rivayetiyle 4. Sırayı alan Hz. Âişe, Hz. Peygamber'den duydukları nı tam anlayıncaya kadar araştırırdı ve bu onu en meşhur 7 sahâbî fakihten biri yapmıştı)

Sahâbîler Hz. Peygamber'in vefatından sonra her yerde ve fırsatta ondan bahsetmiş, söz ve işlerini naklet meye çalışmışlardı ki, A. b. Abbas ve Ebû Hüreyre gibileri, kendilerini sadece bu işe vermişlerdi. Diğer taraftan Hz. Peygamber'i görememiş, onun hakkında bilgi almak için büyük bir arzu içinde olan ikinci nesil müslümanlar Hz. Peygamber'i gören ilk müslümanların (bizzat görüşerek) gördüklerini, duydukları nı yazılı ve sözlü olarak tespit etmeye gayret etmişlerdi. (Alkame b. Kays, Abîde es-Selmânî, Şakîk b. Seleme, Mu'âze el-Adeviyye, Ümmü'd-Derdâ ed-Dımeşkıyye, Urve b. Zübeyr, Sa'îd b. el-Müseyyeb, İbrâhim en-Nehaî, Amra bt. Abdurrahman, Tâvûs b. Keysân, Hind bt. el-Hâris, Mücâhid b. Cebr, Şa'bî, İkrime, Ebû Kılâbe el-Basrî, Muhammed b. Sîrîn, Hasan el- Basrî, Nâfî bunların önde ge lenlerindendir)

B) Hadislerin Yazılması ve İlk Dönem Yazılı Belgeleri

Hz. Peygamber'in, "Benden Kur'ân dışında hiçbir şey yazmayınız. Kim benden bir şey yazmışsa onu imha etsin. Benden hadis rivayet edin, (bunda) hiçbir sakınca yoktur. " (Müslim, "Zühd", 72) dediğini bildiren Ebû Sa'îd el-Hudrî', "Ben hadisleri yazmak için Hz. Peygamber'den izin istedim vermedi derken, (başka bir rivayette " izin istedik vermedi"şeklindedir) Zeyd b. Sâbit, Resûlullah bize hadislerinden hiçbir şey yazmamamızı emretti" demiş, Ebû Sa'îd el-Hudrî'ye, "Bize (hadis) yazdır!" denilince, "Onu, mushaf haline mi getireceksiniz? Peygamber'imiz anlatıyor, biz de ezberliyorduk, siz de, öyle yapın!" demiş, Ebû Bürde ise, "Babam (Ebû Mûsa el-Eş'arî) kendisinden yazdığım birçok kitabı imha edip, "Bizden, bizim aldığımız gibi alın!"dediğini bildirmiştir. Buna karşılık, Hz. Peygamber hafızasının zayıflığından şikâyet eden bir sahâbîye "Hafızana sağ elinden yardım iste (yaz!)"demiş, Râfi' b. Hadîc ve arkadaşları, kendisin den duyduklarını yazmak için izin istediklerinde; "Yazın, bir sakınca yok!" buyurmuş, Abdullah b. Amr ,Ben Resûlullah'a "Senden işittiklerimi yazabilir miyim?" dedim "Evet" dedi,"Kızgınlık ve hoşnutlukta da mı?" dediğimde; "Evet, bana her durumda sade ce gerçeği söylemem yakışır!" buyurdu demiştir. (Ebû Hüreyre, "Hz. Peygamber'in sahâbîleri arasında Abdullah b. Amr hariç, benden daha çok hadis bilen yoktu, çünkü o yazdı, ben yazmadım"demiştir) Hz. Peygamber Mekke'yi fethinde okuduğu hutbenin yazılısını isteyen Yemen'li sahâbî Ebû Şâh için yazılmasını istemişti. Yine Hz. Ömer, Hz. Ali ve İbn Abbâs, "İlmi yazıya geçirin!" derken, Ebû Sa'îd el-Hudrî, "Biz sadece Kur'ân'ı ve teşehhüdü/tahiyyâtı yazardık" sözü, Kur'ân dışında bir şeyleri de yazdıklarını göstermektedir. Ayrıca birçok sahâbî hadis yazmış/yazdırmış ya da hadis mecmuasına sahip idi. (bkz. Hatîb el- Bağdâdî, Takyîdü'l-ilm)

İlgili haberler, hadislerin, ilk vahiy yıllarında(yazının az bilinmesi/bilenlerin çoğunun/hepsinin vahiy kâtibi olması veya hadislerin Kur'ân'la karışacağı endişesi nedeniyle) yazılmadığını, Ebû Şâh izni, birçok sahâbînin hadis yazmış olması/sahifesinin bulunması, Zeyd b. Sâbit dışındakilerin yasaktan bahset memesi, sonraki dönemde yazılabileceğinde ittifak oluşması ise (yazmayı öğrenenlerin de artmasıyla) yasağın neshedildiğini göstermektedir. Hz. Peygamber'den sonraki tereddüt ise, Zeyd b. Sâbit ve bazıları nın düşündüğü gibi yasağın devam ettiği düşüncesinden değil, Kur'ân'ın ihmal edileceği endişesi (mesela, sünen için sahâbenin onayını alan Hz. Ömer bir ay istihareden sonra vazgeçmiş, Abdullah b. Ömer bazı nüshalarını imha etmiş, Ebû Mûsa el-Eş'arî, muhtemel sonuçları işaret için;"İsrâîl oğulları bazı kitaplar yazıp onlara uymuş ve Tevrât'ı terk etmişlerdi!" demiştir), Kur'ân gibi namaz ve sevap için okunmayacağı için, yazıldığında ezberlenmeyeceği/unutulacağı düşüncesi (Bu sebeple Mesrûk, Hâlid el-Hazzâ ve Âsım b. Damra gibileri, ezberledikten sonra imha ediyorlardı, Ancak Urve b. Zübeyr "Yazdığım bazı hadisleri imha ettim. Keşke yerine mallarımı ve çocuklarımı verseydim! de etmeseydim" demiştir) ezberleyerek öğrenme kültürünün hakim olması (hadis yazanlar/sahîfesi olanlar da, Ebû Şâh ile Ebû Hüreyre gibi yazılı kültürden (Yemen'den)gelenler ve Abdullah b. Amr, Hz. Ali, Enes b. Mâlik, Abdullah b. Abbâs gibi gençlerdi) ehliyetsiz yazıcıların hadisleri tahrif edeceğinin söylenmesi(bunun için Basra'da kamuoyu oluşturulmuştu) gibi etkenlerden kaynaklanıyordu.

Hz. Peygamber Zamanına Ait Yazılı Belgeler

1.Medine Sözleşmesi: Medine'de Müslümanlarla gayr-i müslimler arasındaki hakları gösteren vesikadır "Bu, Kureyş'li ve Yesrib'li mümin ve Müslümanlarla onlara tabi olan, onlara katılan ve onlarla birlikte cihad edenler arasında Peygamber Muhammed tarafından yazdırılan (belgedir)" diye başlayıp, "Bu sahifenin tarafları" ifadesi beş defa geçerken, son maddede de; "Bu belge zâlim ile günâh kâra koruyucu olmaz! denilmektedir) 2. Nüfus Sayımı Tutanağı: Hz. Peygamber hicretten sonra bir nüfus sayımı yaptır mış, "Bana Müslüman olanları yazıverin" buyurmuş, sahâbe de ona bin beşyüz kişinin ismini yazmıştı (Buhârî, "Cihâd", 181). 3. İmtiyâz Belgeleri. Hz. Peygamber hicret öncesinden (Temîm ed-Dârî, Surâka b. Mâlik'e, Dûmetü'l-Cendel'in reisi Ukeydir gibi) bazı şahıslara imtiyâznâmeler vermiştir. 4.Yahûdîlerle Yapılan Yazışmalar: Hz. Peygamberin talimatıyla Zeyd b. Sâbit İbrânî yazı ve dilini öğrenip bu yazışma ları gerçekleştirmiştir. 5.Davet Mektupları: Hz. Peygamber bazı devlet başkanı ve yöneticilerini mektuplar la İslama davet etmişti. (Mısır hükümdarı el-Mukavkıs'a, Bahreyn emîri el-Munzir b. Sâva'ya, Habeşis tan hükümdarı en-Necâşî'ye, Bizans imparatoru Hirekl'e(Herakliyus), İran hükümdarı Kisra Pervîz'e ve Umân emirleri Ceyfer ve Abd'a gönderilenler günümüze ulaşmıştır). 6. Görevlilere Verilen/Gönderilen Tâlimatnâmeler: Ömer b. Abdülazîz, bunlardan Amr b. Hazm rivayeti olan sadakât hadîsleri diye meşhur, vergi tarifeleri/hükümleri belgesini, Medîne valisinden istinsahını istemiştir. 7. Hz. Peygamber'in Mekke'nin fethinde okuyup da Yemen'li Ebû Şâh'ın isteği üzerine yazılan hutbe. 8. Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın Hz. Peygamber'den izin alarak yazdığı hadisler (es-Sahîfetu's-sâdıka/yazıl mış şey) 9. Enes b. Mâlik'in Hz Peygemberden duyup yazdığı, sonra da ona arzettiği evrakı/kitapları 10 . Hafızasının zayıflığından şikâyet eden bir sahâbînin izin alarak yazdıkları. 11. Hz. Peygamber'in âzâdlısı Ebû Râfi'nin izin alarak yazdığı hadisler (Hz. Peygamber ve dört halife döneminde yazılan belgeler hakkında bkz Muhammed Hamîdullah, Mecmû'atu'l-vesâiki's-siyâsiyye li'l-ahdi'nnebeviyyi ve'l-hilâfeti'r-râşide).

Sahâbe Dönemine Ait Hadis Sahifeleri

1. Hz. Ebû Bekir'in yazdığı beşyüz kadar hadis. (Hz. Âişe, babası nın sonradan bunları imha ettiğini söylemiştir. Zehebî, Tezkiratü'l-huffâz, I, 5) 2. Hz. Ömer'in memur ve akrabalarına gönderdiği mektupların daki hadisler. (Utbe b. Ferkad'a gönderdiği mektup böyledir. Bkz. İbn Hanbel, el- Müsned, I, 261). 3. Hz. Ali'nin, kılıcında taşıdığı sahîfesi. (diyet, esirlerin bırakılması, herhangi bir gayr-ı müslimin yerine bir Müslümanın öldürülemeyeceği konulu hadisler) 4. Ebû Hüreyre'nin (talebelerinin) sahîfeleri. Beşîr b. Nehîk yazdıktan sonra ona arzederek rivayet hakkı aldığı hadisler ile Hemmâm b. Münebbih'in ondan yazıp rivayet ettiği 138 hadis bulunan Sahîfesi. (M. Hamîdullah'ın, neşrettiği bu kitapçığın Ebû Hüreyre' nin es-Sahîfetu's-sahîha'sı olduğu söylenmektedir) 5. Abdullah b. Abbâs sahâbîleri kapı kapı dolaşarak yazdığı hadisler, Sa'îd b. Cübeyr, Mücâhid ve İkrime gibi talebelerine de yazdırdığı hadisler. (İbn Abbâs' ın, bir deve yükü kitabı oğlu Ali'ye, ondan da hadisçilere geçmişti) 6. Semüre b. Cündeb'in , "bir çok ilim (Resûlullah'dan işittiği ve sahâbîlerden öğrendiği hadisleri)" içeren sahifesi. Semüre'nin çocukları (büyük bir nüshası Süleyman b. Semüre tarafında) ve Hasan-ı Basrî tarafından rivayet edilmiştir. 7. Mescid-i Nebî' müderrisi büyük muhaddis sahâbî Câbir b. Abdullah'ın hacla ilgili kitabı. (kâtibi belli değildir) 7. Abdullah b. Ömer'in sahifeleri. Bunları yazdı mı yazdırdı mı bilinmemektedir. Eserlerini ise talebesi ve âzâdlısı Nâfi' rivayet etmişti. 8. Cahiliye dönemin de yazı bilenlerden Sa'd b. Ubâde'nin hadis yazdığı değilse de yazılı hadislere sahip olduğu söylenmek tedir.(Sahâbe dönemi ve sonrası hadis yazanlar için bkz. M. Mustafa el-A'zamî'nin İlk Devir Hadis Edebiyat -"Sahâbe-i Kirâmın Yazdıkları ve Onlardan Yazılanlar" kısmı)

C) Hadis Öğrenme/Alma ve Rivâyet Etme Şekilleri

Hadisler ilk dönemde semâ (hocadan işitme) yoluyla alınıyorsa da sonradan esas alınacak olan diğer usûller de kullanılmıştır. (bkz Hadis Öğrenme ve Öğretme Yöntemleri) Öte yandan, Hz. Peygamber, sözünü "duyduğu/öğ rendiği gibi"rivayet edene hayır duada bulunmuş (Tirmizî, "İlim", 7). Abdullah b. Ömer gibi bazı sahâbîler de buna özel itina gösterip, bir kelimenin benzeriyle dahi değiştiril mesine, öne-arkaya alınmasına razı olmamışlardı. (Tâbiûndan, el-A'meş, "Bu ilim(hadis) öyle bir toplulu ğun elinde idi ki, ona bir vâv veya bir elif yahut bir dal ilâve etmektense gökten yere düşmeyi tercih ederlerdi!" (Hatîb, el-Kifâye, s. 274) demiştir.) Bununla birlikte aynen rivayet edilemediğinde, mânâyı bozmayacak olan benzer lafızlarla da rivayet yapılmış olup, meselâ Muhammed b. Sîrîn, "Ben hadisi on kişiden işitirdim, mânâları bir, lafızları farklı olurdu" (Hatîb, el-Kifâye, s. 308) demiştir. Bir defa duyulmuş hadisler aynen nakledile bilirse de uzun hadisler aynen akılda tutulamayacağından mânâlarıyla rivayet edilmeleri câiz görülmüştür. (Hz. Âişe, Abdullah b. Mes'ûd ve Enes b. Mâlik gibi sahâbîler, Âmir eş-Şa'bî, İbrahim en-Nehaî, Süfyan b. Uyeyne ve Yahya b. Sa'îd el-Kattân gibi âlimler bu görüştedirler) Lafız farklılıkların sebepleri arasında Hz. Peygamberin bir konuyu farklı yer ve zamanlarda farklı kelime veya cümlelerle ifade etmesi de vardır.

D) Hadis Öğreniminin Güvenilirliği İçin Alınan Tedbirler

Bir çok âyet ve hadiste doğruluk ve güvenirlik teşvik edilirken, ("Benim hakkımda yalan söylemek, herhangi bir kimse hakkında yalan söylemek gibi değildir!"Müslim, "Mukaddime"3) hadisinde belirtildiği gibi, yalan ve hile şiddetle yasaklanmış olup, özellikle sahâbîler de bu amaç ve şuurla hadis rivayetinde başlıca şu çarelere başvurmuşlardır:

1) Hadis Rivayetini Azaltma Bazı sahâbîler, Hz. Peygamber'den varid olduğu üzere rivayet edememe endişesiyle hadis rivayetinden kaçınmış/az rivayet etmeye çalışmışlardı. Aşere-i mübeşşereden Sa'îd b. Zeyd neredeyse hiç hadis rivayet etmemiş, "Hata yapmaktan endişe etmeseydim, size Resûlullah'dan duyduğum bazı (sırlı) şeyleri(de) rivayet ederdim!" (Dârimî, "Mukaddime", 25) diyen Enes b. Mâlik, bir rivayeti tamamladığında aslı gibi rivayet edememiş olma endişesiyle; ". . . veya (hadis Hz. Peygamber'in) buyurduğu gibidir!" demeyi âdet edinmiş, (Dârimî, "Mukaddime", 28) Abdullah b. Mes'ûd ve Ebu'd-Derdâ gibi sahâbîler de böyle davranmış, Aşere-i mubeşşereden Zübeyr b. Avvâm, "seni, Resûlullah'dan, falanlar gibi, hadis rivayet ederken işitmiyorum,?" diyen oğlu Abdullaha, "..ben (Müslüman olduğumdan beri) ondan ayrı kalmadım, …ve bir defasında.."Kim bana yalan isnadda bulunursa cehennemdeki yerine hazırlansın!"(Buhârî, "İlim", 38) buyurdu demiş, Hz. Ömer hata yapılır endişesiyle hadis rivayetini azaltma yı emrederken Hz. Ali,ise: "…gökten aşağı düşmem ona yalan isnadda bulunmamdan daha sevimlidir!" (Buhârî, "İstitâbe", 6)demiştir.

2) Hadis Rivâyet Edenden Şâhid İsteme Bazı sahâbîler hadis rivayet edenden, o hadisi işiten bir şahid getirmelerini isterlerdi. Hz. Ebû Bekir torununun mirasından isteyen bir nineye, "Ben senin için Allah'ın Kitabı'nda hiçbir şey bulamıyorum, Resûlullah'ın da bir şey söylediğini bilmiyorum" deyip halka sormuş, "Ben Resûlullah'ı ona altıda bir pay verirken görmüştüm"diyen el-Muğîre'ye"Seninle beraber (şahitlik edecek) biri var mı?" demiş, Muhammed b. Mesleme şahitlik edince, o şekilde vermişti. (Zehebî, Tezkiratü'l-huffâz, I, 2). Yine Hz. Ömerin kapısına gelen Ebû Mûsa el-Eş'arî, giriş izni için üç defa selâm vermiş, alınmayınca da dönmüş, sonra onu çağırtmış ve dönüş sebebini sormuştu. O: "Üç defa izin istedim, bana izin verilmedi, ben de Resûlullahtan 'Biriniz üç defa izin ister de izin verilmezse geri dönsün! dediğini duyduğum için döndüm demişti.' Hz. Ömer de; "Vallahi buna bir delil getireceksin!" deyince Ebû Mûsa korku içinde gidip sahâbîlere anlatmıştı ki, hepsi bu hadisi duymuşlardı. Ebû Mûsa içlerinden Ebû Sa'îd'i götürüp, şahidlik ettirmişti (Buhârî, "İsti'zân", 13). Ebû Sa'îd şahidlik edince Hz. Ömer Ebû Mûsa'ya "..ben seni (yalancılık la) itham etmedim, fakat halkın Resûlullah hakkında yalan söylemesinden endişe ettim!" (Mâlik, el- Muvatta', "İsti'zân", 3) demişti. (Başka bir rivayette Hz. Ömer ,"… ihtiyatlı davranmak istedim!" (Müslim, "Âdâb", 37) demişti.) Şahid istemenin sebebi dikkatli olmayı sağla mak olduğundan aynı sahâbîler bazen şahid istememişlerdi. Hz. Ömer Şâm'a giderken Serğ'e geldiğinde Ebû Ubeyde b. el- Cerrâh ve arkadaş ları Şâm'da veba salgını çıktığını söyleyince ashapla istişare etmiş, sonradan gelen Abdurrahman b. Avf'a sorulunca Ben Resûlullah'ın "Onun (yani vebanın) bir yerde çıktığını işittiğinizde oraya gitmeyin, siz bir yerdeyken çıktığında ise ..oradan çıkmayın!'' dediğini duydum demiş, bunun üzerine Hz. Ömer de halkla birlikte geri dönmüştü (Müslim, "Selâm", 98)

3) Hadis Rivayet Edene Yemin Ettirme Hz. Ali, kendisine hadis rivayet eden birine, doğru olduğuna dair yemin ettirmiştir (Zehebî, Tezkiratü'l-huffâz, I, 10).

4) Kur'ân ve Önceden Bildikleri Hadislerle Karşılaştırma Hz. Âişe; "Ölüye, yakınlarının kendisine ağlamaları sebebiyle azab edilir!" haberini, "Hiçbir günâhkâr başkasının günâhını yüklenmez!" (İsrâ, 17/15) âyetiyle reddedip, Hz. Peygamber'in öyle bir sözü olmadığını söylerken (Buhârî, "Cenâiz", 33), Abdullah b. Abbâs da; "Zina çocuğu, üçün en şerlisidir!" haberini, "öyle olsaydı, annesi onu doğurmadan recmedilirdi!" diyerek reddetmiştir (Zerkeşî, elİcâbe,s. 120).

5) Hadisi İlk İşitenden Almaya Çalışma Hadisleri Hz. Peygamber'den doğrudan öğrenemeyen sahabiler, ilk duyandan almaya çalışmışlar, bunun için uzun, meşakkatli yolculuklar da (er-Rıhle fî talebi'l-hadîs) yapmışlardı. Câbir b. Abdullah, Abdullah b. Üneys'in Hz. Peygamber'den duyduğu bir hadisi öğrenmek için (Medîne'den) Şâm'a, (İbn Hanbel, el-Müsned, III, 494), Mesleme b. Mahled'in duyduğu bir hadis için de Mısır'a gitmiştir. Bunun Hz Peygamber'den işittiği hadisi tahkik için bile yapanlar vardı. Ebû Eyyûb el-Ensârî, birlikte dinledikleri bir hadisi Ukbe b. Âmir'e tahkik için Mısır'a gitmişti (İbn Hanbel, el- Müsned, IV, 153). Sahâbe döneminin sonlarına doğru ortaya çıkan hadis uydurma fitnesi, araya ikinci, üçüncü râvîler de girince ilk duyandan almaya gayretleri genişledi, hadislerin, en eski râvîlerine gidildi. Sa'îd b. el-Müseyyeb (ö. 94/712), "Tek bir hadisin peşinde günlerce yürürdüm!" demiştir.

6) Hadisin Râvîlerini İnceleme Sahâbe devri sonlarına doğru çıkan siyasi ve fikri karışıklıkların neden olduğu muhalifi kötülemek için uydurulan söz ve filleri Hz. Peygamber'e nispet etme teşebbüsleri hoca güvenirliği aramayı getirmişti ki, "'Şu hadisler dindir. Binaenaleyh onları kimden aldığınıza iyi bakın!'' (İbn Ebû Hâtim, el-Cerh ve't-ta'dîl, I, 15) deniliyordu. İbn Abbâs (ö. 68/687) da "Birisi, 'Resûlullah şöyle buyurdu...' dediğinide gözlerimizi çevirir, kulaklarımızı verirdik, olur-olmaz şeyler anlatılmaya başlanınca sadece bildiklerimizi kabul ettik!"(Müslim, "Mukaddime", 7) demiştir.Neticede hadis yolculuklarının getirdiği "Falan râvî şöyle, filan râvî şöyle dedi..." tarzı anlatımlar ve h.1. Asrın ortalarından sonra ortaya çıkan hadis uydurma teşebbüsleri (Hz. Ebu Bekir zamanından beri de vaki olan) şahid/sened isteme/râvî inceleme usulünü başlatmış olup İbrâhîm en-Nehaî (ö. 96/714) isnad sorma işinin kezzâb Muhtâr es-Sakafî (ö.67/686) zamanında başladığını söylerken (bkz Mevzû Hadis) Muhammed b. Sîrîn'in (h. 33-110) "(Öncele ri) isnâdı sorulmazken fitne ortaya çıkınca, '..râvîlerinizin ismini söyleyin!' denilip, sünnet ehlinin hadisleri alınmaya, bid'atçılarınki alınmamaya başlandı" (Müslim, "Mukaddime", 7).

Hadisin Değeri Hakkında Tartışmalar

Hayatlarını Hz. Peygamber'in sünnetini öğrenip nakletmeye, O'nun yolunda hizmete vakfeden sahâbîler hadisin dindeki yerini/değerini tartışıp sorgulamamış, fakat sonraki dönemlerde, hadisin önemini kavrayamayanlar olmuştur. Mesela, Hâricîler, Kur'ân'ı getirenin de, en iyi anlayacak olanın da Hz. Peygamber olduğunu bildikleri halde, bazı ayetleri öne sürerek hüküm koyucunun sadece Allah olduğunu söyleyip bazı ahkam hadislerini, belki de Hz. Peygamber'e ait görmeyerek kabul etmemişler, ayrıca (belki yine Hâricî olan) farklı kişiler de benzer görüşler ortaya atmışlarsa da yanlışlıkları anlatılınca vazgeçmiş lerdi. (Haricilerin dayandıkları, En'âm 57, Yûsuf 40,67 ayetlerinde, iddialarının aksine, müşriklerin istedikleri 'gökten taş yağması'na ancak Allah'ın karar/hüküm vereceği, Allah'a ortak koşulamayacağı, ibadetin ancak Allah'a yapılacağı, kaderin, sadece Allah'ın elinde olduğu belirtilmiş, üstelik Kur'ân, Hz Pey gamber'e hüküm koyma yetkisi ve yükümlülüğü de vermiştir.) Hasan el-Basrî'nin anlattığına göre, sahâbî İmrân b. Husayn (ö. 52/672), sünnetten bahsederken, bir adam,"Ebû Nuceyd! Kur'ân'dan bahset!" dedi, O da,"Sen ve arkadaşların Kur'ân'ı okuyorsunuz. Bana namazdan, içindekilerden, sınırlarından bahsedebilir misin? Altının, devenin, sığırın vs. malların zekâtını söyler misin? Sen yok iken ben bunlara şahid olmuştum!", "Resûlullah bize zekât hususunda şöyle şöyle farz kıldı" dedi. Adam da, "Beni ihya ettin, Allah da seni ihya etsin!" dedi. Sonra "Bu adam fakihlerden oldu!" (Hâkim, el-Müstedrek, I, 109-110).

II. HADİSLERİN TEDVÎNİ (KİTAPLAŞTIRDA TOPLANMASI)

Daha önceden ezberlenmiş/yazılmış olan hadislerin kitaplar/dîvânlar içinde (karışık olarak) toplandığı tedvîn dönemi, esasen Abdullah b. Abbâs'ın, yaptığı gibi değişik sahâbîlerin bildikleri hadisleri toplayıp yazdıkları döneme kadar inerse de, daha kapsamlı olarak "kitap/dîvân" içinde toplanması, h.1. asrın sonlarından 2. asrın 1. veya 2. çeyreğine kadar ki süreçte gerçekleşmiştir. Hadisler ilk kez, Ömer b. Abdülazîz'in (halifeliği h. 99-101) emri ile bölge yöneticileri tarafından başta,"İlmi/hadisi ilk tedvîn eden kişi sayılan İbn Şihâb ez-Zührî (Ebû Nu'aym, Hilyetü'l-evliyâ, III, 363) olmak üzere birçok âlime defter defter yazdırılıp saraya getirilmişti. (Ömer b. Abdülazîz'den önce babası/Mısır valisi Abdülazîz b. Mervân da (ö. 85/704), (65-85) Kesîr b. Mürre'den, (kendisinde bulunan) Ebû Hüreyre dışındaki sahâbîlerden duyduğu hadisleri yazıp göndermesini istemişti ki buna göre tedvîn h. 65-85'e kadar inmektedir.) Bu döneme ait hiç bir eser günümüze ulaşmamış olup M.Hamîdullah, ilk dönem yazmalarının hemen hepsinin Moğollarca tahrip edildiğini söyler. (İmam Zeyd b. Ali'nin (ö. 122) Müsned'i ulaşıp basılmışsa da aslı mı, râvîsi Ebû Hâlid'in yazması mı tartışmalıdır.) Sened kullanımının iyice yerleştiği bu dönemde, İbn Hacer'in; "Son dönem Tâbiûn âlimleri konuları ayrı ayrı tasnif ediyorlardı" sözü, hadislerin, namaz, oruç, hac gibi ana konular altında (fakat karışık olarak) müstakil kitaplarda toplandığını göstermektedir.

Kaynaklar Aydınlı, A.(2009), Hadis Tarihi Ders Notları, Sakarya. A'zamî, M. Mustafa (1978) Studies In Early Hadith Literature, Indiana; Arapça Çevirisi: Dirâsât fi'l-hadîsi'n-nebevî ve târîhi tedvînih, (1980), Beyrût; Türkçe çevirisi: Hulusi Yavuz, İlk Devir Hadis Edebiyatı,(1993) İstanbul. A'zamî, M. Mustafa (1981),Küttâbü'n-Nebî Riyâd. Canan, İ. (1984), Peygamberimizin Okuma Yazma Seferberliği ve Öğretim Siyaseti, İstanbul. Hamîdullah, Muhammed (1967), Hemmâm İbn Münebbih'in Sahîfesi, çev. Talat Koçyiğit, Ankara.Hamîdullah, Muhammed (1990), Hz. Peygamber'in Altı Orijinal Diplomatik Mektubu, çeviren: Mehmed Yazgan, İst. Hamîdullah, Muhammed (1969), Mecmû'atü'l-vesâiki's-siyâsiyye li'lahdi'n- nebeviyyi ve'l-hilâfeti'r-râşide, Beyrût. Hatîb el-Bağdâdî (1974, Takyîdü'l-ilm, thk. Yûsuf el-Aşş, Beyrut.Hatîb el-Bağdâdî (1983), el-Câmi' li-ahlâki'r-râvî, Riyad. Hatîb el-Bağdâdî (1972), el-Kifâye fî ilmi'r-rivâye, Kahire. Hatîb, M. Accâc (1963), es-Sünne kable't-tedvîn, Kahire. İbn Abdi'l-Berr (1975), Câmiu beyâni'l-ilm ve fadlih, thk. Abdurrahman Hasan Mahmud, Kahire. Koçyiğit, T. (1977), Hadis Tarihi, Ankara.

III. HADİSLERİN TASNİFİ ve TEMEL HADİS KİTAPLARI

A) HADİSLERİN TASNİFİ

Sahabîlerin çoğunun hayatta olduğu yıllardaki tedvin, genelde istekli kişilerin sahabîlerden dinledikleri hadisleri olduğu gibi yazması şeklinde olup, sitemli bir derlemeye ihtiyaç duyulmamışken (M. M. A'zamî İlk Devir Hadis Edebiyatı ismiyle Türkçe'ye çevrilen eserinde sahabîlerden elli, tâbiîlerden de çok sayıda kişinin hadis yazdığını söylemektedir) sahabîlerin genişleyen coğrafyalara dağılmaları, vefatları sonucu azalmaları, yabancı kültürlerin İslam geleneğinin saflığını bozma riski, mezhep mücadelelerinde hadis uydurmaya başlanması gibi nedenler h.1.asrın sonlarından itibaren hadisler daha sistemli tedvin edilmeye (râvîlerine ve konularına göre gruplandırılmaya) başlandı ve bu yarım asır sürdü. (Tedvîn sürerken tasnif de başladığından, tasnif, tedvinden sonra görünse de arada uzun bir süreç olmayıp hatta bazıları gelişigüzel yazarken bazıları tasnif ederek, gruplandırarak yazmıştır) Tasnif faaliyetine, tek konudaki hadisleri toplayan (tedvinden tasnife geçiş görevi de yapan) müstakil kitaplar yazılarak başlanmış olup, tedvin ve tasnifin kesin başlangıç ve bitiş tarihleri değilse de ilk tedvinci ve tasnifçilerin kimler olduğu tesbit edilmiştir. Tirmizî (ö.279/892), Râmhürmüzî (ö.360/971) ve İbnü'n-Nedîm (ö.385/998)'e göre, hicrî ikinci asrın (ortalarına gelmeden)önde gelen (ilk) tasnifçileri; Zekeriya b. Zâide (ö.147/764), Hişâm b. Hassân (ö.147/764), İbn Cüreyc (ö.150/767), İbn İshak (ö.151/768), Ma'mer b. Râşid (ö.152/763), Saîd b. Ebû Arûbe (156/773), Abdurahman b. el-Muğîre (159/776), Rabî' b. Subayh (ö.160/777), Süfyân es-Sevrî (ö.161/778), Hammâd b. Seleme (ö.167/783), Mâlik b. Enes (ö.179/795), Abdullah b. el-Mübârek (ö.181/797), Vekî' b. el- Cerrah (ö.196/812), Abdurrahmân b. Mehdî (ö.198/814), Süfyân b. Uyeyne (ö.198/814). olup bazılarının eserleri günü müze ulaşmışsa da diğerlerininkiler kaybolmuştur.

Tasnif işlemleri, h.3.asrın ortalarında olgunluk dönemine ulaşmış ve sonlarına kadar, hatta 4. asırda da devam etmiş(klasik kitapların büyük çoğunluğu 2. yüzyılın ilk yarısından 3. yüzyıl sonlarına kadar yazılmış, hicrî ilk dört asırda (Mütekaddimûn Dönemi) hadisler senetleriyle kaydedilmişken, Tasnif devri sonrası sadece metinleri ve alındıkları kitaplar yazılmıştır) Tasnifin başlama ve olgunlaşma dönemi, (Abbasîlerin (H.132-655/M.750-1258). yükseliş/güç (Endülüs dâhil) İslam Medeniyetinin de siyaset, kültür, ilim ve sanatta zirve dönemi) olan h. 2.ve 3. asırlarda diğer alanlarda olduğu gibi hadisler de en mükemmel biçimde tasnif edilirken, Müslümanlar (Me'mûn döneminde 218/833 tarihinde başlayıp 234/849'de Mütevekkil döneminde sona eren) mihne ile karşılaştılar (Sünnî-Şia çatışmasına karşı veya hadisçilerin ve fakihlerin halk üzerindeki nüfuzunu dengelemek için , hadisçiler dahil âlimler, Mutezile'nin ''Kur'ân mahluktur'' görüşünü benimsemeye zorlanmış, kabul etmeyenler, (mesela büyük hadisçi Ahmed b. Hanbel gibileri) hapse veya işkenceye maruz kalmışlar, halkın karşı çıktığı bu sürecin sonunda ise, Mutezile çökmüş, hadis ilmi, hadisçiler ve Sünnî ekol güçlenmiştir. (bkz Yücesoy, H., "Mihne", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXX, 26-9) Talât Koçyi ğit'in "tasnifin altın çağı" dediği h.3. yüzyılda, ilk (h. 2. asır) tasnif eserlerine istinaden daha kapsamlı ve mükemmel kitaplar (el-Kütübü's-sitte vb) yazılmıştır. (bkz Fuad Sezgin Buhârî'nin Kaynakları 1956-İstanbul)

Tasnifin Amaçları

1. Hadislerin korunması. Muhaddisler (çoğunluğu) sağlam zayıf demeden her türlü hadisi kitaplarına almışlar, çok az muhaddis hadisler hakkında kanaat (ictihad) belirtirken, neticede tenkit ve araştırma imkânı da sunan geniş bir hazine devretmişlerdir.. (Birisinin sağlam saydığı hadisi başkası zayıf sayabileceği veya tersi olabildiği gibi, zayıf hadisler, sahih hadislerin hayata aktarımında yardımcı olarak da kullanılabilmiştir. Zayıf hadislerle amel etme(delil olma) hususunda bkz Salahattin Polat, Hadis Araştırmaları, (2003, İstanbul, s.119-146). Tedvîn döneminde ve Tasnif döneminin başlarında yazıl mış ilk eserlerin çoğu günümüze kadar ulaşmamış olsa da bu eserlerdeki hadisler temel hadis kitaplarına geçmiştir ki ilk yazmalara belki de bu yüzden ihtiyaç duyulmamıştır. 2. Hadislerin sistemli ve kolay kullanılır hale getirilmesi. 3. Sünnetin yaşayan gelenek olarak devam ettirilmesi, dinin yabancı kültürlere ve aşırı dînî gruplara karşı korunması. (kendilerine Ehlü's-Sünne/Ehlü'l-Hadîs diyen hadisçiler bu hususta sorumluluk hissediyorlardı. )

B) TEMEL (İLK) HADİS KİTAPLARI

Hadis kitapları, musannifin, senediyle birlikte görüşüne uyan a. Her türlü hadisi topladığı (çoğunluk böyle dir), b. Sıhhat durumunu bildirip kanaat belirttiği, (Tirmizî'nin el-Câmiu's-sahîh'i), c.Sadece sağlam gör düğü hadisleri aldığı (İ.Mâlik'in Muvatta'ı ,Buhârî, Müslim, İbn Huzeyme ve İbn Hıbbân'ın Sahîh' leri) bir tür hadis arşivleridir. (Tasnif dönemi arka planı ve tasnif amaçları için bkz. Özpınar, Ömer, Hadis Edebiyatının Oluşumu, 2005. Ankara)

1) Yazılışları Açısından Hadis Kitapları

a) Konularına Göre Yazılanlar (Ale'l ebvâb)

aa) Tek Konuda Yazılanlar

Süfyân es-Sevrî (ö.161/777) Kitâbü'l-ferâiz, Zâide b. Kudâme (ö161/777) Kitâbü'l-menâkıb, İbrahim b.Tahmân (ö.163/779) Kitabü'l-menâkıb, Kitâbü'l-ıydeyn, Abdullah b. el-Mübârek (ö.181/797) Kitabü'l-cihâd, Kitabü'l-birr ve'ssıla, İsmail b. Uleyye (ö.193/808) Kitabü't-tahâre, Kitabü's-salât, Kitabü'lme nâsik. Nu'aym b. Hammâd el Mervezî (ö.228/842), Kitâbü'l-Fiten, Ahmed b. Hanbel (ö.241/855), Kitabü' s-salât, Kitabü'l-eşribe, Ahkâmü'n- nisâ, Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî (ö.279/892), Kitabü'ş-şemâil, Ebû Dâvud es-Sicistânî (ö.275/888) Kitâbü'l-kader, Kitâbü a'lâmi'nnübüvve.

ab)Tek Konu Altında Birden Çok Konu Barındıranlar

İmanla İlgili Kitaplar Ebu Bekr b. Ebû Şeybe (ö.235/849), Ahmed b. Hanbel (ö.241/855) ed- Derâverdî (ö.243/857) gibilerin Kitâbü'l-îmân'ları. Ahlak ve Âdâb Kitapları Buhârî'nin el-Edebü'l-müfred 'i,İbn Ebü'd-Dünyâ (ö.282/894), Harâitî (ö.327/938) ve Süleyman b. Ahmed et-Taberânî (ö.360/971)'nin Mekârimü'l-ahlâk'ı İbn Ebû Şeybe'nin de Kitabü'l-edeb'i. Tefsirle İlgili Rivayetleri Toplayanlar Süfyân es-Sevrî (ö.161/777), Zâide b. Kudâme (ö.161/777), İbrahim b. Tahmân (ö.163/779), Abdullah b. el-Mübârek (ö.181/797), İsmail b. Uleyye (ö.193/808), Muhammed b. Fudayl (ö.195/810), (Vekî' b. el-Cerrâh'ın (ö.197/812) Kitâbü't-tefsîr'leri Zühd Kitapları Ebû Musa b. İbrahîm (ö.121/738), Zâide b. Kudâme (ö.161/777) Abdullah b. el-Mübârek (ö.181/797), Vekî' b. el-Cerrâh (ö.197/812), Ahmed b. Hanbel (ö.241/855), Hennâd b. Serî et-Temîmî (ö.243/857), Ebû Zür'a er-Râzî (ö.264/877), Ebû Hâtim er-Râzî'in (ö.277/890) Kitabü'z-zühd'leri Fedâil Kitapları Belirli zamanların faziletine dair Nesaî'nin (ö.303/915) Kitâbü'l-cum'a'sı, amellerin faziletlerine dair yine Nesaî'nin Amelü'l-yevm ve'l-leyle'si, Kur'an ve surelerin faziletlerine dair Muhammed b. Eyyûb el-Becelî'nin (ö.294/906) Fedâilü'l-Kur'ân'ı, Sahâbenin faziletlerine dair Ahmed b. Hanbel'in (ö.241/855) ve Nesaî'nin Fedâilü's-sahâbe'leri Meğâzî ve Siyer Kitapları Urve b. Zübeyr b. el-Avvâm (ö.94/712), Âmir b. Şurahbîl eş-Şa'bî (ö.103/721), İbn Şihâb ez-Zührî (ö.124/741), Musa b. Ukbe (ö.141/758), İbn İshâk (ö.150/767), Ma'mer b. Râşid (ö.153/770), Mu'temir b. Süleyman (ö.187/802) , Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî (ö.207/822), İbn Şihâb ez-Zührî, İbn İshâk ve Vâkıdî'nin Siyer'leri de bulunurken İbn Hişam'ın (ö.218/833) Sîretü İbn Hişâm'ı ise en meşhur siyer kitabıdır (Bu tür kitaplar hicrî birinci yüzyıl sonlarına doğru yazılmaya başlanmıştır.)

ab)Tartışma ve Reddiye Kitapları

Buhârî (ö.256/869) Halku ef'âli'l-ıbâd, Kitabü'l-kırâat halfe'l-imâm, Ref'u'l-yedeyn fi's-salât, Ebu Bekr Ahmed b. Amr eş-Şeybânî (ö.287/900) Kitâbü's-sünne fî ehâdîsi's-sıfât, Ahmed b. Hanbel'in (ö.241/855) Kitâbü'r-redd ale'l-Cehmiyye. Ebû Saîd Osman b. Saîd ed-Dârimî'nin (ö.280/894) er-Redd ale'l- Cehmiy ye, en-nakz ale'l-Merîsî.

ac) Muvatta'lar

Belli bölgenin hadislerini toplayan, Hz. Peygamber'in hadisleri, sahâbe ve tâbiûnun sözleri ve uygulamala rına da yer verilen Muvatta'lardan günümüze sadece İ.Mâlik b. Enes'in (ö.179/795) Muvatta'ı ulaşmıştır.

ad) Sünenler

Sünenler, ahkâm (fıkhî) hadislerinin genel hadisler de ilave edilerek, iman, ibadetler, muâmelât, ukûbât ve edeb başlıkları altında, (istisnalar dışında) sadece Hz. Peygamber'e ait hadislere yer verildiği kitaplar dır (Bazıları ahkâma iman ,ibadet, muâmelât ve ukûbât diye gruplandırmış, ahlâk da, fedâil ve edeb altında ele alınmışken, bazıları iman, ahkâm ve ahlâk tasnifine gitmiş, bazıları ise imanı ahkâma katıp dini, ahkâm ve ahlâk/fedâil şeklinde ayırmışlardır) Sünenler, Ehlu'r-re'y'e karşı sünneti öne çıkarmak amaçlı yazıldıkları için, konuları fıkıh kitaplarınınkilerle aynı olmakla birlikte sünenlerde hadisler, fıkıh kitaplarında fukahanın görüşleri esastır. Sünenlerde ağırlıklı olarak: Tahâret, Salât, zekât, hacc, savm/sıyâm, nikâh, talâk ,cihâd, vasiyet, ferâiz, harâc, cenaze, yemîn, nezir, büyû', akdıye, eşribe, et'ıme, edâhî/udhıye, tıbb, libâs, fiten, melâhim, hudûd, diyât, sünnet, edeb konuları (Bazı sünenlerde farklı konularda) yer alırken bu tasnif genel olarak Kitâb ana başlıkları altında Bâb alt başlıklar ile verilmiş tir. Tasnif döneminin 1. asrında (h.2.yy) çok sayıda Sünen yazılmış olup en meşhur müellifler şunlardır: Mekhûl eş-Şâmî (ö.112/730), İbn Cüreyc (ö.150/767), Saîd b. Ebû Arûbe (ö.156/772), İbn Ebû Zi'b (ö.159/775), İbrahim b. Tahmân (ö.163/779), Hammâd b. Seleme (ö.167/783), Abdullah b. el-Mubârek (ö.181/797), İbn Ebû Zâide (ö.183/799), Huşeym b. Beşîr (ö.183/799), Muhammed b. Fudayl (ö.195/810). H.3.yy. ve sonrasında da çok sayıda sünen yazılmış olup en meşhurları(el-Kütübü's-Sitte'den) Nesaî/Ebû Abdürrahmân Ahmed b. Şuayb (ö.303/915), Ebû Dâvûd/Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî (ö.275/888), İbn Mâce/Ebu Abdullah Muhammed b. Yezîd'in (ö.273/886) sünenleridir. (Bunlara Tirmizî /Ebû Îsâ Muham med b. Îsâ'nın (ö.279/892) el-Câmi'u's-sahîh'i eklenerek (bazıları da Dârimî/Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahmân'ın (ö.255/868) Sünen'ini koyarak) dört sünen/es-Sünenü'l-Erbea denilmiştir) H.3. asrın diğer bir tanınmış süneni, Saîd b. Mansûr'un. (ö.227/841) Sünen'i olup, Dârekutnî/Ali b. Ömer'in (ö.385/ 995) Sünen'i ile Beyhakî/Ebû Bekir Ahmed b. Huseyn'in (ö.458/1065) es-Sünenü'lküb râ'sı ise 4.ü aşıra ait iki meşhur sünendir.

ae) Musannefler

Hz. Peygamberin hadislerinin yanında sahâbe ve tâbiûnun söz ve uygulamalarınında yer aldığı (sünenlerle benzerlik taşıyan) musanneflerin ilk örnekleri, H. 2. asırda Hammâd b. Seleme b. Dinâr (ö.167/783) ve Vekî'b. el- Cerrâh (ö.197/812) tarafından yazılmış ise de(İbnü'n-Nedîm, Fihrist, Kahire, s. 331) günümü ze Ebû Bekir Abdurrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi' el-Hımyerî (ö.211/826) ile İbn Ebû Şeybe/Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed b. İbrahim b. Osman el-Absî el-Kûfî'nin (ö.295/907) Musan nef'leri ulaşmıştır.

af) Câmi'ler

Hakkında hadis bulunan tüm konuları (Sünenlerde olmayan İman, yaratılış, Kur'an tefsiri, Kuran'ın faziletleri, Geçmiş Peygamberler, Sahabe'nin fazilet ve menkıbeleri, Hz. Peygamber'in hayatı, şemâili vb,konuları da) içeren Kitâb ana başlıkları ve bâb alt başlıkları halinde yazılan Câmi'lerin ilk örneklerini h.2. yüzyılda Ma'mer b. Râşid el-Ezdî (ö.153/770), Süfyân es-Sevrî (ö.161/777), Rebî' b. Habîb el-Basrî (ö.170/786)), Abdullah b. Vehb (ö.197/812), Süfyân b. Uyeyne (ö.198/813) vermiş, 3. asır ve sonrasında ise, Buhârî ve Müslim'in Câmi'leri (Sahîhân) ile Tirmizî'nin (ö.279/892) Câmi'i yazılmıştır (Tirmizî'ninki Sünen'ler grubunda da zikredilir.)

b) Ravilerine Göre (Ale'r-Ricâl) Düzenlenenler

ba) Mu'cemler

Hadisleri ilk râvîlerinin(sahabîler) alfabetik sırasına göre gruplandıran (bir çoğunun da hocalarının ismine göre yazdığı/mu'cemü'ş-şüyûh) Mu'cemlerin en meşhur olanları Ebu'l-Kâsım Süleyman b. Ahmed et-Taberânî'nin (ö.360/970) üç mu'cemidir. Bunlardan el-Kebîr; alfabetik sıra ile her sahâbe nin Hz. Peygamber'den naklettiği (25-60 bin arası) hadisleri içermekte olup, (Aynı hadis birden çok sahabî tarafından nakledildiğinden mükerrer olup mesela Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiği hadislerin sayısı çok fazla olduğundan onları ayrı bir eserde toplamıştır) 25 cilt halinde Beyrut'ta basılmış(orjinalindeki eksiklik dolayısıyla noksandır), el-Evsât; iki bin kadar kişiden aldığı 30 bin civarındaki hadisi hocalarının isimlerine göre sıralamış ve 1985 de Riyad'da 11 cilt olarak basılmış, es-Sağîr ise bin civarındaki hocasın dan birer hadis naklederek hazırladığı 1198 bulunan eseri olup değişik baskıları yapılmıştır.

bc) Müsnedler

Hadislerin ilk râvîsi olan sahâbîlere göre sıralayan/her bir sahâbînin hadisi bir arada bulunduğu Müsned lerde Sadece Hz.Peygambere ait hadisler bulunur (Hz. Peygamber'e kesintisiz ulaşan hadisler/sahih hadislerle ilgisi yoktur). Tek bir sahabînin rivayetlerini toplayan müsnedlerin yanında, bir kısmının veya tümünün rivayetlerini toplayan müsnedler de yazılmış olup, sahabiler kimi müsnedlerde alfabetik olarak, kiminde kıdemlerine ve önemlerine göre, kimilerinde ise kabilelerine göre sıralanmışlardır. (Sahâbe dışındakilerin rivayetlerini toplayanlara da müsned denmiş olup Müsnedu Ebî Hanife ve Müsnedü'şŞâfiî bunlardandır) H.3.asır başlarından itibaren yazılmaya başlandığı ve sayısı yüz elli civarında olduğu belirtilen Müsnedlerin günümüze ulaşanlardan basılanlarının müellifleri şunlarlardır: Abdullah b. el-Mübârek (ö.181/797) Ebu Bekr Abdullah b. Zübeyr b. Îsâ el-Humeydî (ö.219/834) Ebu'l-Hasen Ali b. Ca'd el-Cevherî (ö.230/844) Ebu Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebû Şeybe (ö.235/867) İshak b. Râhûye (ö.238/852) Halîfe b. Hayyât (ö.240/854) Ahmed b. Hanbel (ö.241/855) Abd b. Humeyd (ö.249/863) Ahmed b. Amr el-Bezzâr (ö.292/904) Ebû Ya'lâ Ahmed b. Ali el-Mevsılî (ö.307/919) Muhammed b. Hârûn er-Rûyânî (ö.307/919) Ebû Avâne Yakub b. İshak el-İsferâyînî (ö.316/928) Ayrıca Süleyman b. Ahmed et-Taberânî'nin (ö.360/970-1) Müsnedü'ş-Şâmiyyîn'i belli bir bölgenin ravilerinin haberlerini toplayan müsnedlere örnek teşkil ederken, en meşhur ve klasik olan ise Ahmed b. Hanbel'in Müsnedidir.

bd) Etrâf Kitapları

Hadislerin başından bir kısmının, ardından da farklı isnadlarının/rivayet kanallarının verildiği etraf kitaplar genellikle sahâbe ismine göre tertip edilmişse de hadislerin ilk harflerine göre alfabetik sıralanan ları da vardır.

c) Râvî Biyografileri/Ricâl Kitapları

Hadis râvîlerinin hayat hikâyelerine ve güvenilir olup olmadıklarına dair yazılan kitaplar olup Tasnif döneminde yazılmaya başlanan bu tür kitaplara ileriki asırlarda da devam etmiştir.(bkz. Râvî Biyografileri)

C) TASNİF DÖNEMİNİN ÖNDE GELEN ESERLERİ ve MÜELLİFLERİ

1) Ma'mer b. Râşid ve Câmi'i

Hicri 95 veya 96 (715) yılında Basra'da doğan Ma'mer, Tâbiûndan olup azatlı bir köle iken Basra'da on dört yaşında Hasan Basrî'nin büyük öğrencisi tâbiûndan Katâde b. Diâme'nin (ö.117/738) yanında ilim tahsiline başladı. Efendisi adına yaptığı ticârî seyahatlerde gittiği pek çok şehirde çok sayıda âlimden yararlandı. Medine'de hadislerin tedvini konusunda önemli bir isim olan büyük muhaddis İbn Şihâb ez-Zührî ve Amr b. Dînâr'dan icazet aldı. Yemen'in San'a şehrine yerleşti ve orada Ebû Hüreyre'nin öğrencisi Hemmâm b. Münebbih'in sahîfesini rivayet ederek günümüze ulaşmasını sağladı. Döneminin en büyük muhaddislerinden icazet aldı. Öğrencileri arasında Süfyân es-Sevrî, Süfyan b. Uyeyne, Saîd b. Ebû Arûbe gibi ilk hadis tedvincileri olan büyük âlimler ve Musannef müellifi Abdurrezzak b. Hemmâm vardır. Mâmer, hadis tarihindeki çok önemli kişiler arasında hadislerin intikalinde önemli rol oynamış kilit bir şahsiyettir. Yemen'de 152/770 de vefat etmiştir. Onun el-Câmi'si günümüze ulaşan en eski hadis kitaplarından olarak , hadislerin çok erken dönemlerden itibaren yazılı ve sağlam bir şekilde intikalini ispatlayan belgelerdendir. (Kayıp zannedilen bu kitabın bir nüshası İsmail Sâib Sencer'in Ankara Dil Tarih Coğrafya Fakültesine bağışladığı kitaplar arasında çıkarken, bir nüshası da Fuad Sezgin tarafından 1955 te ortaya çıkarılmıştır ve İst. Feyzullah Efendi Kütüphanesi 541numara kayıtlı Abdürrezzâk'ın Musannef'inin sonunda olup1972 de Beyrut'ta basılmıştır. Tedvinden Tasnife geçişin öncü kitaplarından olan el-Câmi' de 1614 hadis mevcut olup bâb başlıkları altında tasnif edilmiştir.

2)İmam Mâlik ve Muvatta'ı

Mâlikî Mezhebi'nin kurucusu olan Mâlik b. Enes 93/712 de Medine'de doğmuş, orada yaşayıp orada ilim tahsil edip orada vefat etmiştir(179/795). O Hac ve umre dışında Medine'den ayrılmamış, fakat hem Medinenin sünnetin beşiği olması hem de hacca gelenlerin uğrak yeri olması sebebiyle 300 tâbiûn, 600 etbâu't-tâbiîn olmak üzere 900 hocadan hadis ve ilim almıştır. Bununla birlikte hadis almada o kadar titiz davranmış ki, "Peygamber mescidinde hadis nakleden kendilerine hazine emanet edilse ihanet etmeyecek 70 kişiye yetiştim fakat ehli olmadıkları için hadis almadım. Ancak Zührî gelince başına üşüştük" demiştir. Yirmi yaşında fetvâ ve ders vermeye başlayan, meclisisne çok sayıda ünlünün katılması sonucu şöhreti kısa sürede yayılan, öğrencilerinin sayısı binlerle ifade edilen (Kadı İyaz bin üç yüzünün ismini verir) İ.Malik, Medine'ye gelen bir çok alimle görüş alışverişinde bulunmuş, hatta Leys b. Sa'd gibi fakihlerle karşılıklı yazışmalar yapmış, meclisine üç yıl devam eden İ.Muhammed de Muvatta' nın önemli râvîlerinden olmuştur. (Bu sayede İmam Mâlik de O'ndan, Irak fıkhını öğrenmiştir). Hayatının ilk yıllarını Emevî, sonraki yıllarını Abbâsî iktidarında geçiren, her kesime eşit mesafede irşat yürüten, düzenli, titiz, kendisine, yiyeceğine, eşyasına, etrafına özen gösteren, vakarlı, sakin, güler yüzlü biri olan, Hz. Peygamber'i anarken yüzünün sararan, Peygamberin kabrinin olduğu yerde bineğe binmeyen İ.Malik, h.147'lerde halife Mansur'un soruşturma ve kırbaçlatmasına maruz kalmıştır. Daha sonra halife özür dileyerek, bütün şehirlerde tatbik için bir hadis kitabı yazmasını istemişmişse de O, sahâbenin dağılıması sonucu oralarada farklı geleneklerin oluştuğunu, halkı zorlamanın doğru olmadığını söylemiş, Mehdî ve Harun Reşid'in benzer isteğini de geri çevirmiştir.(sonradan yazdığı Muvatta'ın da yaptırım amaçlı kullanılmasına rıza göstermemiştir) O, Muvatta'ı yüz bin hadis içinden büyük bir kitap olarak yazdığı halde, sonra tekrar tekrar inceleyerek azaltmış ve değişik zamanlarda okuyanlar farklı sayılarla karşlaşmış lardır.(Ebhurî, 613'ü mevkuf, 285'i maktu' toplam 1720 hadis vardır demiştir). Muvatta'da senedi verilmeyen (belâğ tarîkli/ بلغنىile başlayan/doğrudan Hz. Peygamber'e atfolunan) hadisler de mevcut olup, ancak tüm hadislerinin senetleri ve sahih oldukları tespit edilmiş ve Kur'ân'dan sonra en sahih kitap sayılmış, hatta Sahîhân'dan sonra da devam etmiştir. (bazıları Sahîhân'dan üstün görümeye devam etmişlerdir) İbn Hacer, Muvatta'dan öncekilerin belli konuya ait olduğunu, Muvatta'ın ise tasnif edilmiş hadisleri, sahâbe ve tâbiûn görüşlerini ilk toplayan kitaplardan (hem hadis, hem fıkıh kitabı gibi) olduğunu belirtir ki sonrakiler de büyük ölçüde yararlanmış olup Buharî de 300 hadisini Sahih'ine almıştır.

3)Abdürrezzâk b. Hemmâm ve Musannef'i

Büyük hadis hâfızı, Şeyhu'l-İslâm Abdürrezzâk 126 (743) da San'a'da doğmuş, ilk tahsilini orada yapıp yirmi yaşında ilim yolculuğuna çıkmış Ma'mer b. Râşid, Süfyân es-Sevrî, Süfyân b. Uyeyne, Mâlik b. Enes gibi ilk hadis tasnifçilerinden ve Evzâî, Ebû Hanîfe gibi büyük fakihlerden ders almış, Ahmed b. Hanbel ve birçok önemli muhaddis O'ndan rivayette bulunmuştur. (Buharî 110, Müslim 409 hadis) (Ömrünün sonuna doğru gözlerini kaybetesinden sonraki bazı rivayetlerin kitabında bulunmadığı görülünce, bu tarihten sonraki ondan yapılan rivayetler makbul sayılmamıştır) Ezberinde 17 bin hadis olduğu halde rivayetlerini yazılı kaynaklardan yapmayı tercih eden Abdürrezzak, Musannef 'ın sonuna hocası Ma'mer'in Câmi'ini de eklemiştir. (İkisi İstanbul'da bulunan dört nüshası karşılaştırılarak 1972'de Beyrut'ta 11 cilt olarak basılan Musannef'ta, dört bin kadarı merfû gerisi mevkûf ve maktû' olmak üzere'toplam 21.033 hadis bulunmakta olup yaklaşık on altı bini, Ma'mer, İbn Cüreyc ve İki Süfyândan aldığı rivayetlerdir ve eser Fıkhî konulara göre sınıflandırılmıştır)

4)İbnu Ebû Şeybe ve Musannef'i

Aslen Belh'li olup (Dedesi, babası, kardeşleri Osman ve Hasan, yeğeni Muhammed b. Osman ve oğlu

İbrahim gibi) çok sayıda tanınmış muhaddis çıkaran bir âileye mensup olan Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed b. Ebû Şeybe el-Absî el-Kûfî 159/776'da Kûfe'de doğmuş 235/849'da Bağdatta vefat etmiştir. Erken yaşlarda ilim tahsiline başlayıp önemli ilim merkezlerine yolculukları yapan, Abdullah b. Mübarek, Süfyan b. Uyeyne, Vekî' b. el-Cerrah gibi ilk hadis tasnifçilerinden hadis okuyan, Buharî, Müslim, Ebû Dâvud, İbn Mâce, İbn Sa'd, Bakî' b. Mahled, Ebû Zür'a er-Râzî gibi çok meşhur muhaddislerin hadis aldığı İbn Ebû Şeybe, mihneyi kaldıran Halife Mütevekkil'in teklifi üzerine maaşlı olarak, Bağdat'ta uzun süre kalabalıklara Mu'tezile ve Cehmiye'nin görüşlerini çürüten hadisleri anlatmıştır. Onun el-Musannef fi'l-hadîs ve'l-âsâr'ı, hadisler yanında sahâbe ve tâbiûn sözlerini de içeren çok hacimli bir hadis mecmuası olup, Kâtip Çelebi ona isnat edilen müsnedin bu Musannef olabileceğini söylerken(Ona nisbet edilen bazı müstakil kitapların da Musannef'in bölümleri olduğu tespit edilmiştir), İbn Kesir için, "Kimsenin benzerini yazamayacağı bir eser" demiştir. olup, kitapta bazıları tekrar 38 bin rivayet mevcut olup O'ndan Buharî, 30, Müslim 1540 hadis nakletmiştir. Değişik baskıları yapılan Musannef' te farklı olarak "Kitâbü'r-redd alâ Ebî Hanîfe" başlığı altında Ebû Hanife'nin 124 meselede (485 rivayeti sıralayarak) Hz. Peygamber'den gelen hadislere muhalefet ettiğini savunmuş tur. (Buna üç Hanefî âlim t reddiye kitaplar yazmışlardır.)

5)Ahmed b. Hanbel ve Müsned'i

Hanbelî Mezhebinin kurucusu, Merv'den göç etmiş bir ailenin çocuğu olarak 164/780 yılında Bağdat'ta doğan, dedesi Hanbel b. Hilâl Emevîlerin Serahs valiliği yapmış fakat Abbasilerin idareyi ele geçirmesinde de önemli görevler üstlenen, babası da Abbasî ordusunda görev yapan A.b. Hanbel, küçük yaşta babasını kaybettiğinden annesinin himayesinde büyümüştür. O 15 yaşlarında hadis öğrenmeye başlayıp birçok ilim merkezine yolculuklar yapmış, aralarında Süfyân b. Uyeyne, Abdürrezzak, Vekî' b. Cerrah ve İmam Şafiî gibi çok sayıda meşhur âlim bulunan 280 hocadan hadis almış, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesaî, Alî el-Medînî, Ebû Zür'a, oğulları Salih ve Abdullah dahil bir çok muhaddis de ondan hadis rivayet etmişlerdir. Kırk yaşından sonra hadis okutmaya başlayıp,yazdığı bütün hadisleri ezberlemeye çalışan, babasından kalan dokuma tezgâhını kiraya vererek geçinen A. b. Hanbel, parasız kalınca ücretle kitap yazar veya kemer örerer, karısının dokuduğu kumaşları satardı. Evinde eski bir hasır ve birkaç çanak çömlekten başka eşyası bulunmayıp gelenlere özür dileyerek kuru ekmek ikram eden A.b.Hanbel, hayatını tamamen hadislere/Peygamberimizin sünnetine uygun geçirmeye çalışmış, hiç hediye kabul etmemiş, ailesine maaş bağlanmasını kabul eden oğullarına gücenip, oğlu Salih'in kadı olmasından sonra yemeğini yememişti. (Arkadaşları Rey'e hadis okumaya giderken çok istediği halde elli dirhemi olmadığından katılamamış, Abdurrezzak'tan hadis okumak için h.198 de katıldığı uzun yolculukta deve bakıcılığı yapmış, Abdurrezzak'ın yardım teklifini de reddetmişti,) Halife Me'mun'un başlattığı mihneyi kabul etmediği için iki yıl dört ay hapis, işkence ve kırbaç cezalarına çarptırılan A.b. Hanbel sonraki halife Vâsık tarafından da beş yıl ev hapsinde tutulmuş ve 241/855'de Bağdat'ta vefat etmiştir. Onun sahâbeleri İslam'a giriş sırasına ve fazilet derecelerine göre, sonra memleketlerine göre düzenlediği sonda da kadın sahâbîler yer verdiği Müsned i 904 sahâbînin 28 bin civarında hadisi ile en geniş müsned olup (son dönemlerinde yakınları dışında kimse ile görüşemediğinden) oğlu Abdullah ve talebesi Katîî'nin düzenlemesiyle ulaşmıştır. (Bunlar da on bin kadar hadis ilave etmişler fakat, titiz davranmadıklarından Müsnedin tenkidine sebep olmuşlarken, Müsned'de, İbn Cevzî'nin 38 uydurma hadis olduğu iddiasını ise, İbn Hacer, el-Kavlü'l-müsedded inde reddetmiştir) Müsned'de "Haddesenâ Abdullah haddesenâ ebî" şeklinde başlayanlar Ahmed b. Hanbel'in yazdıklarını; "haddesenâ Abdullah haddesenâ fülân" şeklinde başlayanlar oğlu Abdullah'ın; "haddesenâ Ebû Bekir el-Katîî" diye başlayanlar da Katîî'nin ilavelerini gösterir. Ayrıca yazdığı yirmiden fazla konulu hadis kitabının çoğu yayınlanmışken, mesâil kitaplarında toplanan fıkıhî sorulara verdiği cevapları ise Hanbelî mezhebinin kaynağını oluşturmuştur.

6)Dârimî ve Sünen'i

181/798'de Semerkant'ta doğan Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahmân ed-Dârimî' Hicaz, Irak, Kûfe, Şam, Horasan, Mısır'daki hadisçilerden hadis okumuş, Buharî, Müslim, Ebu Dâvud, Tirmizî, Nesaî, Ebû Zür'a, Ebu Hâtim, Bakî' b. Mahled gibi meşhur muhaddisler de ondan çok sayıda hadis nakletmişlerdir. Yumuşak huylu ve kanaatkâr olan, zekiliği, geniş bilgisi ve titizliği dolayısıyla râvî ve hadis tenkitçiliğine saygı duyulan ve cerh ve ta'dilde Tirmizî'nin de yararlandığı Darimî, Hadis ilminin Semerkant'ta yayılıp gelişmesinde önemli rol oynamıştır. A.b. Hanbel'in, "Ona servetler sunuldu fakat itibar etmedi" dediği, Tefsir ve Fıkıh alanında da otorite olan bu büyük muhaddis 255/869'da Merv'de vefat etmiştir. Onun el-Müsned ve el-Câmiu's-sahîh diye de anılan Sünen'inde, yer yer değerlendirmelerde bulunup bilgiler verdiği üç bin beş yüz kadar hadis mevcut olup, güvenilirliği dolayısıyla Kütüb-i Sitte'de İbn Mâce'nin Sünen'i yerine koyanlar da olmuştur.

7) Kütüb-i Sitte

Tasnif çalışmalarının erken dönemlerinde yazılan önemli eserlerden biri Ebu Muhammed Abdullah b. Vehb'in (ö.197/813) Câmi'i olup sadece günümüze ulaşan bazı bölümleri basılmış fakat bu dönemden günümüze ulaşan Ma'mer b. Râşid'in Câmi'i ve İ.Mâlik b. Enes'in Muvatta'ı, ulaşamayan erken dönem eserleri hakkında çok önemli belgeler olup mesela, yazıldığı dönemde 156/776 yüksek bir şöhret kazanan Muvatta için İ.Şâfiî, Allah'ın Kitabı'ndan sonra en sahih ve güvenilir kitap' demiştir. H.4. asır başlarında ise İbnü's-Seken tavsiye olarak (ö.353/964) Buhârî ve Müslim'in Câmi'leri ile Ebû Dâvûd ve Nesaî'nin Sünen'lerini gösterirken, bunlara Tirmizî'nin Câmi'i de eklenerek el-Usûlü'l- Hamse denilmiştir. (Başta Endülüslü ve Kuzey Afrikalı âlimler olmak üzere bazı âlimler ise Muvatta'ı da ekleyerek el-Kütübü's-Sitte demişlerdir. Mecdüddin İbnu'l-Esîr (ö.606/1209-10) Câmi'u'l-usûl li-ehâdîsi'r-Resûl'ünde Muvatta'ın dâhil olduğu altı kitabı bir araya getirmiştir) Şurûtu'l eimmeti's- sitte ve Etrâfü'l-kütübi's-sitte de altı imam ve eserden bahseden İbnu'l-Kayserânî (ö.507/1113) bu beşine İbn Mâce'nin Sünen'ini de ekleyerek el- Kütübü's-Sitte derken, altıncıya İbn Mâce'nin Sünen'ini sayan Cemmâilî/Ebû Muhammed Abdulğanî b. Abdulhamîd (ö.600/1203) ise el-Kemâl fî esmâi'r-ricâl inde bu altısının râvilerini tanıtmıştır. (İbnü's-Salâh (ö.643/1245), Alâî (ö.761/1359) ve İbn Hacer el-Askalânî (ö.852/1448) ise İbn Mâce'nin Sünen'inde çok sayıda zayıf hadis olduğu gerekçesiyle el-Kütübü's-Sitte'nin altıncı kitabı olarak daha sağlam gördükleri Dârimî'nin Sünen'ini saymaktadırlar. Muvatta'ı altıncı olarak görmeyenler ise, hadislerinin diğer beşinde yer aldığını söylemektedirler.) H.4.ve 5. asırlarda şöhret kazanmaya başalyan el-Usûlü'l-Hamse sonraki alimlerin de neredeyse tamamınca önde gelen kitaplardan sayılmışlardır. (bu konuda bkz. Musa Bağcı "el-Kütübü's- Sitte Kavramının Tarihsel Gelişimi ve Otoritesini Oluşturan Faktörler", İslâmî ilimler Dergisi, 2007, Cilt: II, Sayı:2, s.123-160) (Kütüb'i Sitte'ye, Wensinck'in Concordance'a Muvatta', Süne-i Dârimî ve Müsned-i A.b. Hanbel'i eklemesine istinaden Kütüb-i tis'a da denilmektedir. Tasnif dönemi hadis kitapları ve yazarları için bkz.Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi'nin Abbâsîler, Ahmed b. Hanbel, Buharî Muhammed b. İsmail, Câmi', Ebû Dâvûd es-Sicistânî, Etrâf, İbn Ebû Şeybe, İbn Hişam, İbn İshak, İbn Mâce, İbn Vehb, Kütüb-i Sitte, Mâlik b. Enes, Ma'mer b. Râşid, Mihne, Mu'cem, Musannef, Muvatta', Müsned, Müstahrec, Müstedrek, Müslim b. Haccâc, Nesaî, Mizzî Yusuf b. Abdurrahman, Saîd b. Mansûr, Siyer ve Meğâzî, Sünen maddeleri)

a) Buhârî ve el-Câmiu's-Sahîh'i

194/810'da Buhâra'da doğan fakat henüz çocukken babası vefat eden, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Buhârî, Abdullah b. el-Mübârek ve İmam Mâlik gibi muhaddislerden hadis okumuş olan babasından da, bazı hadis kitapları kalmış olarak on yaşında Buhâra'lı muhaddislerden hadis okumaya başlamış, on bir yaşındayken hocası Dahîlî'nin bazı hatalarını bulmasıyla dikkatleri çekmeye başlamıştı. On altı yaşında İbnü'l-Mübârek ve Vekî' b. el-Cerrâh'ın kitaplarını ezberleyen Buhari, Mekke, Medine, Bağdat, Basra, Kûfe, Mısır'daki büyük muhaddislerden uzun süreler hadis okumuştu. Kendisi bin seksen hocadan hadis okuduğunu söylerken, İbn Mende bunların 309'unun bir kitapta tanıtmış, öğrencisi Firebrî de Sahîh'ini kendisinden doksan bin kişinin öğrendiğini söylemiştir. Seyahatlerinde hem hadis alıp hem okutan Buhari gittiği yerlerdeki tüm sınamalarda da otoritesini ispatlamıştır. Buhârî, büyük hadis âlimi olarak memleketi Buhârâ'ya dönünce herkes onun meclisine katılmaya başlamış, hatta Müslim, Zühlî'den yazdığı hadisleri geri göndermiştir. Bunu çekemeyen başta hocası Muhammed b. Yahyâ ez- Zühlî olmak üzere meslektaşları ve idareciler, hadis geleneğine aykırı görüşleri savunduğunu iddiasıyla halkı kışkırtıp Buhâra'dan ayrılmaya zorlamışlar, hatta vali, Zühlî'nin kışkırtması üzerine, gelmeyeceğini bildiği halde, sarayına gelip hadis okutmasını istemiş, o da reddedince, ehli sünnete aykırı görüşler savunduğunu söyleyip memleketi terk etmesini istemiş, üzüntüsünden hastalanan Buhari Semerkant'a giderken, Hartenk kasabasındaki akrabalarını ziyaret esnasında 256/870'de orada vefat etmiştir. Dünya malına, yiyip içmeye değer vermeyen, sade yaşayan, mütevazı, cömert, az konuşan, ince ruhlu, nâzik ve kibar bir şahsiyete sahip olup râvî tenkidinde bile çok yumuşak ve nezih ifadeler kullanan, olağan üstü hâfızası, hadis ezberleme kabiliyeti, ezberindeki hadis sayısı ve hadisler hakkındaki derin bilgisiyle herkesi hayrete düşüren emiru'l-mü'minîn fi'l-hadîs Buhârî, fıkıh ilminde de derin ve geniş bilgi sahibiydi ve döneminin âlimleri onun bir benzerini görmediklerini söylemişlerdi. (el-Fellâs:"Onun bilme diği hadis, hadis değildir." derken, İbn Huzeyme:"Gök kubbe altında ondan daha iyi hadis bilen yoktur" demiştir) O, sahih hadisleri konularına göre bir araya getiren ilk muhaddis olup (hocası İshak b. Râhûye'nin böyle bir hadis kitabına ihtiyaç olduğunu söylediği sıralardaki gördüğü bir rüya üzerine başlamıştır) İbnü'l-Kayserânî'nin dediğine göre, elindeki bütün hadisleri konularına göre tasnif ettiği Mebsût daki en sağlam rivayetleri seçerek Sahîh'i oluşturmuş, döneminin A.b. Hanbel, Yahyâ b. Maîn ve Ali el-Medînî gibi büyük hadisçilerine de kontrol ettirip onaylarını almıştı. Sonraki yıllarda Sahîh'in bazı hadisleri tenkit edilmişse de, İbn Hacer Hedyü's-sârî 'sinde bunların haksız olduğunu savunmuştur. Her bir hadisi yazmadan iki rekât namaz kılan Buhârî, kitabını vefatından yirmi küsür yıl önce bitirmiş olup bu kitaba 289 hocadan (muallâk ve tekrarlar dâhil) 7275 hadis almıştır.(Tekrarlar çıkarılınca dört bin hadis kalmaktadır) Birden çok konuyu ilgilendiren hadisleri her konuda tekrarlayan Buhârî, bu tekrarları genelde hadisin farklı senetleriyle verir(tamamen birbirinin aynısı değildir). Birçok râvîsi olmakla birlikte Firebrî rivayetiyle gelen Sahîh'in en önemli özelliği uzun bâb/konu başlıkları atıp buralarda hadislerin değerlendirmesini yapmasıdır ki bu yüzden "Buhârî'nin fıkhı bab başlıklarındadır" denilmiştir. O bab başlıklarında gönderme yaptığı bazı hadisleri konuyu uzatmamak için isnadsız/muallâk vermiş olup, İbn Hacer sayısı 1341 olan bu hadislerin senedini Tağliku't-Ta'lîk ında göstermiştir. (bkz: Sandıkçı, Kemal, Sahîh-i Buhârî Üzerine Yapılan çalışmalar. 1991. Ankara.)

2)Müslim ve el-Câmi'u's-Sahîh'i

206/821'de Nişabur'da doğan Ebu'l-Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî' 12 yaşında Nişabur'da Muvatta'ı okuyarak hadis öğrenmeye başlamış, daha sonra Mekke, Medine, Bağdat, Basra, Kûfe, Rey ve Mısır'da İshak b. Râhuye, Ka'nebî, Ahmed b. Hanbel, Ebû Zür'a er-Râzî gibi büyük muhaddislerden hadis okumuş, Tirmizî, İbn Huzeyme, Ebû Hâtim er-Râzî gibi çok sayıda meşhur hadisçi de ondan hadis öğrenmiştir. Hocası Bündâr "Bu devirde en büyük hadis hafızları dört kişidir: Bunlar Ebû Zür'a er-Râzî, Müslim, Buhârî ve Dârimî'dir" demiştir. Kumaş ticaretiyle uğraştığından Bezzâz lakabıyla anılan ve zengin olan, cömertliği dolayısıyla "Nişabur'un cömerdi" denilen Müslim, 261/875'de orada vefat etmiştir. Müslim, 30 yaşlarında başlayıp, on beş senede tamamladığı, tekrarlarıyla 12 bin tekrarsız dört bin civarında hadis bulunan Sahîh'inde, önce en makbul ve sağlam isnadları, sonra aşağıya doğru blanları sıralayıp değerlendirerek bir hadisin bütün farklı kanallarını (aynı metinleri tekrarlamadan) bir arada vermiştir. Bazılar o'nun Sahîh'ini (Senetlerinin her halkasında en az iki kişinin bulunması, hocaları hayatta iken yazmış olması, sadece 17 muallâk hadis bulnması, sadece Hz. Peygamber'in hadislerine yer vermesi dolayısıyla) Buhârî'ninkin den üstün görmektedirler. Müslim'in Sahîh'i üzerinde başta şerhler olmak üzere bir çok çalışma yapılmıştır.

c) Tirmizî ve Sünen'i

209/824'de Tirmiz'de doğan Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre et-Tirmizî, önemli hadis merkezlerindeki tanınmış hocalardan hadis okumu, önde gelen muhaddislere hocalık yapmış, ömrünün sonlarına doğru gözlerin kaybetmiş 279/892'de Tirmiz'de vefat etti. O, Sünen'ini (Câmi'ini) yazdıktan sonra Hicaz, Irak ve Horasan'daki önde gelen âlimlere sundu ve beğenilerini almış, hadislerin sağlamlığını belirtmek için "Kimin evinde bu kitap bulunursa orada konuşan bir peygamber vardır" demiş, iki hadis dışında tamamının ma'mûlün bih (uygulamada delil olmaya uygun) olduğunu söylemiştir. Tekrarsız dört bin civarında hadis bulunan, her hadisin sonunda hadisin sıhhat durumu, diğer kanalları, o konudaki fakîhlerin ve âlimlerin görüşlerinin verildiği Câmi', altı râvî kanalıyla gelmiş olup Kütübi-Sitte'nin 3.kitabı kabul edilir. Altı şerhi yapılan eserde, İbnü'l-Cevzî 23 uydurma hadis olduğunu söylemişse de, Suyûtî el-Kavlü'l-hasen'inde bunu çürütmüştür. O'nun göndermede bulunduğu bazı hadislerin kaynaklarda bulunamaması ise günümüze ulaşamayan kaynaklara da vakıf olduğunu göstermektedir.

d) Ebû Dâvud ve Sünen'i

202/817'de İran–Afganistan sınırı bölgesinde doğan Ebû Dâvud Süleyman b. Eş'as b. İshak es-Sicistâ nî'nin büyük dedesi İmrân, Sıffîn harbinde Hz. Ali tarafında savaşırken vefat etmişti. Zengin bir âileden gelen Ebû Dâvud, 18 yaşında çıkıp uzun yıllar devam ettiği ilim yolculuğunda önemli ilim merkezlerinde uzun süreler kalıp çoğu Buhârî ve Müslim'in de hocaları olan 300 civarında büyük muhaddisden hadis okumuştur. (Bu süreçte İbn Ebû Dâvud diye büyük bir muhaddis olacak olan oğlu Abdullah'ı da yanında götürüp yetiştirmiştir) Çevresindekilerin hadis için yaratıldığını söyledikleri, çok titiz ve katı bir hadis tenkitçisi olmasının yanında, Fıkıh bilgisinde de otorite olan Ebu Dâvud, dünya malına değer vermez, sünnete titizlikle uymaya çalışır, son derece zahidâne yaşar, idarecilere karşı ilmin izzetini korumaya çok dikkat ederdi. (Emîr el-Muvaffak'ın çocuklarına özel Sünen' okutması teklifini kabul etmeyip kendi meclisinde okutmuştur) 275/889'da Basra'da vefat edip Süfyân es-Sevrî'nin yanına defnedilen Ebu Dâvud: İyi bir Müslüman olmak için; ''Ameller niyetlere göredir; Kişinin kendini ilgilendirmeyen yararsız şeylerden uzak durması iyi Müslüman olduğunu gösterir;Kişi kendi için sevdiğini kardeşi için de sevmedikçe iyi Müslüman olamaz;Helâl, haram belli olup aralarındaki şüpheli şeylerden uzak durun'' hadisleri yeter'' demiştir. O,çok sayıda hadis arasından 4800 hadisi seçerek oluşturduğu, A. b. Hanbel'e sunup takdirini kazandığı Sünen'inde, (Mekkeli âlimlere yazdığı tanıtım mektubundan/Risâle ilâ ehl-i Mekke'den analışdığına göre) ahkâm hadislerini toplamayı amaçlamıştır. Konu başlıklarında mümkün olduğunca az, fakat en temel hadislerden/konulardan bahseden, kitabına (akıl ve kıyastan önce gördüğü) zayıf (fakat ittifakla terkedilmemiş veya fakihlerin kullandıkları) hadisleri de aldığını (başka delil yoksa amel edilebileceğini) söyleyen Ebu Dâvud, yer yer hadislerin sıhhat durumu, farklı kanalları ve yorumu ile ilgili bilgiler vermiştir. Günümüze yedi râvî vasıtasıyla ulaşan kitabının çeşitli şerhleri yapılmıştır.

e) Nesaî ve Sünen'i

215/830'da Horasan bölgesindeki Nesâ'da doğan Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb b. Ali en-Nesâî' on beş yaşından itibaren hadis öğrenmeye başlayıp, Horasan, Irak veSuriye'deki ilim merkezlerinde A.b. Hanbel, İbn Ebû Şeybe, Ebu Hâtim, Bündâr, Fellâs, Devrakî, Ebû Ya'lâ, Bezzâr dahil 450 hocadan hadis ve ilim alırken, oğlu Abdulkerim, Ebu Avâne el-İsferâyînî, Tahavî, İbn Hıbbân, Taberânî, İbn Adî, Ukaylî gibi çoğu tanınmış hadis müellifi de ondan hadis öğrenmişti. Mısır ve Humus'ta kadılık yapan Nesaî, 302'de Mısırdan ayrıldıktan sonra 303/915'de Filistin/Remle'de vefat edip Kudüs'e defnedilmiştir (Mekke'de vefat edip oraya defnedildiği de söylenir). İbadete düşkün, güzel giyinen ve devlet adamlarına mesafeli duran Nesâî'nin Sünen'i, daha önce yazdığı 11.770 hadis içeren es-Sünenü'l-kübrâ'sından seçtiği 5758 sahih hadisten oluşmakta olup (bunun için el-Müctenâ(seçilmiş/derlenmiş) ismini vermiş, fakat el-Müctebâ diye meşhur olmuştur) her iki Sünen'i de basılmıştır. O'nun yirmi civarında diğer eserleri de genellikle büyük Sünen'in bazı bölümlerinin kitaplaştırılmış şekilleridir. Küçük Sünen en az zayıf râvî bulunduran ve tenkide uğrayan hadis kitaplarından olup, Dârekutnî, Nesaî'nin, çağındaki en üstün muhaddis olduğunu, Zencânî, Zehebî ve Takıyyüddîn es- Sübkî onun râvî şartlarının Buhârî ve Müslim'in kinden ağır olduğunu söylemişlerdir ki, bu yüzden bazıları onu Sahîhândan sonra üçüncü sıraya koyarlar. Kitabına sadece sağlam hadisleri aldığını düşünen Nesaî bir hadisin rivayetindeki farkları detaylarıyla verir fakat hadislerin sonunda ayrı ayrı değerlendirmeye gitmez. Günümümze İbnü's-Sünnî rivayetiyle ulaşan Sünen'in telifinden altı asır sonra ilk ve tek şerhi Zehru'r-rubâ adıyla Suyûtî tarafından yapılmıştır.

f) İbnü Mâce ve Sünen'i

209/824'de Kazvin'de doğan İbn Mace/Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, 15-20 yaşlarında Kazvinde, daha sonra da Kûfe, Basra, Vâsıt, Suriye, Bağdat, Mekke, Medine, Horasan ve Mısır'daki (Osman b. Ebû Şeybe, Bündâr, Züheyr b. Harb dahil) büyük hadisçilerden hadis okumuş ve 273/877'de vefat etmiştir. Sünen'indeki 4341 hadisin bin kadarı zayıftır.

Kaynaklar: A'zamî, M. M.(1992) "Buhârî Muhammed b. İsmâîl", DİA (Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi) , İstanbul, VI, 368-372. Çakan, İ. L. (1993) "el-Câmiu's-Sahîh: Tirmizî", DİA, İstanbul, VII,129-132. Çakan, İ. L. (1985) Hadis Edebiyatı, İstanbul. Efendioğlu, M. (2006) "Musannef: İbn Ebû Şeybe" , DİA, İstanbul, XXXI, 237-8. Hatiboğlu, İ. (2003) "Ma'mer b. Râşid", DİA, İstanbul, XXVII, 552-3. Hatiboğlu, İ. (2005) "Mu'cem" DİA, İstanbul, XXX, 345-6. Hatiboğlu, İ. (2006) "Müsned" DİA, İstanbul, XXXII, 99-101. Kandemir, Y. (1989) "Ahmed b. Hanbel", DİA, İstanbul, II, 75-80. Kandemir, Y. (1993) "el-Câmiu's-Sahîh: Buharî, el-Câmiu's-Sahîh: Müslim", DİA, İstanbul, VII, 114-129. Kandemir, Y. (1994) "Ebû Dâvûd es-Sicistânî", DİA, İstanbul, X, 119-121. Kandemir, Y. (1995) "Etrâf", DİA, İstanbul, XI, 498-9. Kandemir, Y. (1999) "İbn Mâce" DİA, İstanbul, XX, 161-2. Kandemir, Y. (2003) "Kütüb-i Sitte" DİA, İstanbul, XXVII, 6-8. Kandemir, Y. (2006) "Muvatta" DİA, İstanbul, XXXI, 416-8. Kandemir, Y. (2006) "Müslim b. Haccâc", DİA, İstanbul, XXXII, 93-4. Kandemir, Y. (2006) "Müsned:Ahmed b. Hanbel", DİA, İstanbul, XXXII, 104-5. Kandemir, Y. (2006) "Nesâî", DİA, İstanbul, XXXII, 563-5. Koçyiğit, T. (1977) Hadis Tarihi, Ankara. Özel, A. (2003) "Mâlik b. Enes", DİA, İstanbul, XXVII, 506-513. Özpınar, Ö. (2005) Hadis Edebiyatının Oluşumu, Ankara. Polat, S.- Nazlıgül, H.- Doğanay, S. (2008). Hadis Araştırma ve Tenkit Kılavuzu, İstanbul. Tokpınar, M. (2006) "Musannef: Abdurrezzâk" DİA, İstanbul, XXXI,236-7. Yardım, A. (1999) "İbn Ebû Şeybe Ebû Bekr", DİA, İstanbul, XIX, 442-3. Yardım, A. (1984). Hadis I-II, İzmir.

D) TEMEL HADİS KAYNAKLARI ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR

Temel hadis kaynaklarının telifinden/hadis rivâyetinin sona ermesinden (H. 2.ve 3. asırlardan) sonra artık bunları esas alan çalışmalar yapılmaya başlanmış, mesela, sahih hadisleri ilk toplayan(3.yy) el-Câmiu's-sahîh'lerde olmayan sahih hadislerin (Buhari ve Müslim bunu açıkça ifade etmişlerdir) toplanması (müstedrekler), ilk dönem eserlerindeki hadislerin farklı isnadlarla (en az râvi zinciriyle/âlî isnad) desteklenmesi(müstahrecler), (5.yy dan itibaren) tüm hadisleri görüp değerlendirmek için temel kaynakların toplanması (Kütüb-i sitte), temel kaynaklarda olmayan hadislerin toplanması (zevâidler), temel kaynaklardaki hadis ve yorumların daha iyi anlaşılması için açıklanması (şerhler), aranan hadise daha kolay ulaşılması için tanzim edilmesi (etraf kitapları), akaid, fıkıh vb kitaplarındaki hadislerin kaynağının gösterilmesi (tahric kitapları), haberleri sıhhat açısından ayırdedemeyenler için sadece sahih hadislerin toplanması (Riyâzü's-salihîn vb), hadis diye yayılmış bazı sözlerin sıhhatinin belirlenmesi yollarına gidilmiştir. Ana kaynaklardan el-Câmiu'ssahîh'ler Sahîhayn, Sünen'ler Kütüb-i erbaa, el- Câmiu's-sahîh'ler ile, Ebû Dâvûd, Tirmizî, ve Nesâî'nin Sünen'leri Kütüb-i/Usûl-i hamse; İbn Mâce'nin Sünen'iyle Kütüb-i sitte olarak anılmaktaydı. İbn Mende (ö. 395/1004) rivâyet ettiği bazı hadislerin Buhârî ve Müslim'in eserlerinde de bulunduğunu belirtirken, Sahih'lerin şöhretinden ilk bahseden Hâkim en-Nîsâbûrî (ö. 405/1014) olmuş, İbnü'l-Kayserânî (ö. 507/1113) Şurûtü'l-eimmeti's-sitte, Hâzimî de (ö. 584/1188) Şurûtü'l-eimmeti'l-hamse ile Kütüb-i sitte'nin kazandığı güvene işaret etmişlerdir. (İbnü'l-Kayse rânî'nin Kütüb-i sitte müelliflerinin hadis alma şartlarını açıklayan bu risâlesiyle birlikte Sahih'ler ilk iki sıradaki yerlerini pekiştirirken, Sünenler'in de otorite süreci hızlanmıştır). İbnü's-Salah'tan (ö. 643/1245) sonra (h.7.asır) altıncı kitap olarak İbn Mâce veya Dârimî'nin Sünen'ini tercihte ihtilaf bulunsa da, altı hadis kitabının (el-Kütübü's-sitte) üstünlüğü anlayışı yerleşmiş olup, nitekim bir asır sonra Mizzî (ö. 741/1341)"Kütüb-i sitte'nin her birinin bir üstünlüğü bulunmakta olup meşhur olmuşlar ve yayılmışlardır" derken, İbn Haldun'un (ö. 808/1405) "El Ümmehâtu'l- hamse" tabiri bu kitapların h.8. asırdan itibaren otoritesini kabul ettirdiğini göstermekte, Şah Veliyyullah ed-Dihlevî (ö.1176/1762) de otorite kazanmala rında sıhhat ve şöhretin belirleyici olduğuna dikkat çekip ilk sıraya el-Muvatta ile Sahîhayn'ı koymakta dır. Kütüb-i sitte'ye zamanla "es-Sıhâhu's-sitte" diyenler de olmuştur. Nitekim Sıddîk Hasan Han (ö. 1307/1980) Kütüb-i sitte hakkındaki eserine el-Hıtta fî zikri's- Sıhâhi's-sitte adını vermiştir. H. 4. ve 5. asırlarda bazıları Sahîhayn'ın râvileri hakkında eser yazarken, Sahih'ler Dârekutnî, İbn Hazm (ö. 456/1063) gibi âlimlerce eleştirilmişti ki bu da onların ön plana çıktıklarını göstermekteydi. Ayrıca bu dönemde zühd ve ahlâk, fedâil, terğib ve terhîb hadislerinini yanında, mevzû hadislerle ilgili de eserler yazılmıştı.

1) Tamamlayıcı Eserler

a) Müstedrekeler

Müstedrekler, önceki dönemdeki bir müellifin şartlarına uyduğu halde yazmadığı hadisleri toplayan kitaplar olup, esas aldıkları esere göre (konu esaslı) tasnif edilirler. (Ancak ilgili âlimler şart belirtmedikle ri, bu da müstedrek müellifince yapıldığından, ilgili eser bütünüyle tamamlanmamaktadır.) Bu türün en tanınmış eseri, Hâkim en-Nîsâbûrî'nin (ö. 405/1014) (Sahîhayn'ın her ikisi ya da birinin şartlarına uyan veya kendisinin sahih gördüğü( صحيح الاسناد ) ya da görmediği hadisleri yazdığı) el-Müstedrek ale's-Sahîhayn'i olup, Kitâbü'l-îmân" ile başlayıp "Kitâbü'l-ehvâl" ile sona eren 52 kitaptan, sahâbe ve tâbiîn görüşleri dahil 8803 rivâyetten oluşmaktadır. (Zehebî (ö.748/1347) Telhîsü'l-Müstedrek'inde, el-Müsted rek'teki hadislerin yarısı sahih, gerisi zayıf, münker ve mevzû der) Yine, Dârekutnî'nin (ö. 385/995) el-İlzâmât ale's-Sahîhayn'i de Sahîhayn'da olmayan 70 hadisi içeren bir diğer müstedrektir.

b) Müstahrecler

H.4-5. yüzyıllarda yazılmaya başlanan müstahrecler, bir hadis kitabındaki hadislerin, teker teker başka senedlerle rivâyet edildiği kitaplar olup, iki eser hadisleri arasında lafız ve mana farklılığı olabilmektedir ve mutlak uyum da şart değildir. Ebû Avâne el-İsferâyînî'nin (ö. 316/929) el-Müsnedü'l-muhrec alâ kitâbi Müslim b. Haccâc'ı ile Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin (ö. 430/1039) el-Müsnedü'l müstahrec alâ Sahîhi'l-İmâm Müslim'i en tanınmış müstahreclerdir. Müstahrecler, bir hadis kitabındaki hadisleri farklı isnadlarla kuvvetlendirdiği gibi, farklı lafızlarla rivâyet sayesinde asıldaki rivâyet eksikliği ve hataları, metin ve sened ilavelerini (müdrec veya güvenilir râvi ilavelerini) ortaya çıkarır, kusurlu hadisleri illetden kurtarır.

2) Derlemeler (Cem'ler/Câmi'ler)

a) Sahîhayn Cem'leri

Sahîhayn hadislerini senedsiz ve alfabetik veya müsned tertibinde tasnif eden bu tür eserlerin ilk örneği Cevzakî'nin (ö. 388/998) el- Cem' beyne's-Sahîhayn'i olup, Berkânî'nin (ö. 425/1034) el-Müsned'i ile Humeydî'nin (ö. 488/1095) el-Cem' beyne's-Sahîhayn'ı ise diğer önemli cem'lerdir. Sayıları on kadar olan bu cem'lerden Humeydî'ninki sahâbî ravilerin faziletine göre, diğerleri ise konu esaslı telif edilmiştir.

b) Kütüb-i Sitte ve Bazı Kitapların Cem'leri

el-Cem' beyne'l-usûli's-sitte Kütüb-i sitte'nin ilk cem'i olan Rezîn b. Muaviye'nin(ö. 535/1140) bu eserinde İbn Mâce'nin Sünen'i yerine el-Muvatta'ı konulmuştur.

Câmiu'l-usûl li ehâdîsi'r-Resûl Mecdüddin İbnü'l-Esîr'in (ö. 606/1209) sahâbî râvi dışındaki senedleri kaldırıp metinlerin başına müellife/esere delâlet eden Sahîhayn, Muvatta, Tirmizî, Ebû Dâvûd ve Nesâî gibi kısaltmalar koyduğu bu kitabında, metinleri daha çok Buhârî ve Müslim'den verilmişse de diğerlerin deki önemli farklılıklar da belirtilmiştir. Hadislerin çoğunluğu merfu' ve mevkuf olan eserde, Tâbiûn ve sonrakilerin görüşleri nâdiren verilirken, metinlerdeki garîb kelimeler açıklanmış, hadisler konularına göre yerleştirilip tekrardan kaçınılmış, bölümler/kitaplar alfabetik olarak sıralanmıştır. Abdulkâdir el-Arnaût neşrinde 9523 hadis yer alan eseri, İbnü'd-Deyba' (ö. 944/1537) Teysîru'l-vusûl ilâ Câmiu'l-usûl adıyla ihtisar etmiştir (Câmiu'l-usûl, Kemal Sandıkçı, Teysîru'l-vusûl da İ. Canan tarafın dan Kütüb-i sitte/Ha dis Ansiklopedisi adıyla Türkçe'ye çevirip şerh etmiştir)

Mesâbîhu's-sünne Kütüb-i sitte ve diğer ana kaynakların (Sünen-i Dârimî, Muvatta, Müsned-i Şâfiî, Sünen-i Dârekutnî ve Beyhakî'nin Şuabü'l-îmân'ı) ilk derlemesi olan Beğavî/Hüseyin b. Mes'ûd'un (ö. 516/1122) bu eserinde sadece sahâbî, nadiren de tâbiî zikredilmiş (isnad ilk defa terkedilmiş) ve bu sonraki derlemelerde de uygulanmıştır. Begavî'nin, el-Câmiu's-sahîh'lerdeki hadislere sahih, E.Dâvûd, Tirmizî ve diğerlerindekilere hasen deyip az sayıda zayıf hadise işaret etmesi, sünenlerde sahih ve zayıf hadisler de bulunduğu gerekçesiyle tenkit edilmiştir. Sahîhayn'dan 2434, diğerlerinden 2050 hadis bulunan esere kırktan fazla şerh yazılmış olup Hatîb et-Tebrizî/Muhammed b. Abdillah'ın (ö. 737/1336) Mişkâtü'l- Mesâbîh'i en tanınmışıdır. (O Begavî'nin sahih ve hasen ayırımını yeniden düzenleyerek; sıhah hadisler/ Buhârî ve Müslim'in birlikte veya ayrı ayrı aldığı hadisler; hısan /hasen hadisler ve Begavî'nin Mesâbîh'e almadığı konuyla ilgili ilâveler olmak üzere üçe ayırdığı eserinde, Mesâbîh'deki kapalı yerleri açıklamış ve râvileri de vermiştir. Mesabih'tekilere 1511 hadis daha ilave edilen Mişkât üzerinde yapılan en önemli çalışma Ali el-Kârî'nin Mirkâtü'l-mefâtîh'i olup o ise, tekrarları çıkarıp senedleri ve muhtasar rivâyetle rin tamamını zikretmiş, hadislerin merfû veya mevkûf olduklarını belirtmiş, Tebrizî'nin garîb veya zayıf dediklerini tekrar değerlendirmiştir. (Mesâbîh, Mişkât ve Mirkât'ın farklı baskıları mevcuttur.)

Cem'u'l-cevâmi' ve el-Câmiu's-sağîr Süyûtî'nin (ö. 911/1505) bütün (Kütüb-i sitte ve diğer 71 hadis kitabındaki) hadisleri toplamak üzere kaleme aldığı fakat tamamlayamadan vefat ettiği Cem'u'l-cevâmi'/Câmiu'l-Kebîr'in 1. bölümünde kavlî hadisler alfabetik olarak sıralanırken, 2.bölümde filî veya kavlî-fiilî hadisler bulunmaktadır (alfabetik olarak Aşere-i mübeşşereden başlamak üzere hadisten sonra rivayet eden sahâbî verilmektedir.) Günümüze ulaşamayan kaynakların da mirası olan, zayıf ve mevzu rivâyet de içerdiği belirtilen eserin, Mecmau'l-buhûsi'l-İslâmiyye (Ezher) tarafından neşrine başlanmış IV. Cildi 1992'de yayımlanmıştır. el-Câmiu's-sağîr min hadîsi'l-beşîri'n-nezîr ise Cem'ul-cevâmi' deki kısa hadislerden müteşekkil (muhtasar) olup genellikle kelimenin ilk harfine göre alfabetik olarak sıralanırken hadislerin isnadı zikredilmemiştir. Bir veya birkaç cümlelik hadislerden oluşan eserde çok az ahkâm hadisi bulunurken, hadislerin ravileri ve kaynakları sonlarındaki rumuzlarla belirtilmiş olup sahih, hasen ve zayıf olduğuna da rumuzlarla işaret edilmiştir. el-Câmiu's-sağîr'de ki hadisler Süyûtî'ye göre genelde sahîh ve hasen ise de zayıfları, hatta bazılarına göre mevzû rivâyetler de vardır. Son araştırmalara göre 10.010 hadis bulunan eserde 6469 rivayetin çok zayıf ve mevzu olduğu tespit edilmiştir. Süyûtî daha sonra 4440 hadis ilâve (zeyl) ile Ziyâdetü'l-Câmi'i yazmıştır.

Kenzü'l-ummâl fî süneni'l-akvâl ve'l-ef'âl. Ali el-Müttakî el-Hindî'nin (ö. 975/1567) Cem'u'l-cevâmi', el-Câmiu's-sağîr ve Ziyâdetü'l-Câmi'deki rivâyetleri fıkıh konularına göre alfabetik olarak ve hadislerin kaynağını rumuzlarla belirttiği, isnadda sadece sahâbîye yer verdiği eserde, 46.624 hadis bulunmakta olup ayrıca Süyûtî'nin değerlendirmeleri ve sıhhat ile ilgili bilgileri verilmiştir. Müellif daha sonra eserin kullanımını kolaylaştırmak ve tekrardan arındırmak için Müntehabü Kenzi'l-ummâl fî süneni'l-akvâl ve'l-ef'âl'i yazmış olup her ikisinin de farklı baskıları bulunmaktadır.

Cem'ul-fevâid min Câmi'i'l-usûl ve Mecma'i'z-zevâid Rûdânî/Muhammed b. Muhammed el-Mağri bî'nin (ö. 1094/1683), İbnü'l-Esîr'in Câmiu'l-usûl'ü, Heysemî'nin Mecma'u'z-zevâid' İbn Mâce ve Dârimî' nin es-Sünen'leri dahil 14 temel hadis kitabını bir araya getirdiği, 10.131 rivâyet bulunan bu eserde isnadlar kaldırılıp, tekrarlar ayıklanmış, Mecma'i'z-zevâid'deki zayıf ve uydurma rivâyetler yazılmamıştır. Eser Naim Erdoğan tarafından Büyük Hadis Külliyâtı adıyla Türkçe'ye tercüme edilmiştir.

3) Mukayeseli Çalışmalar (Zevâidler)

Bir hadis kitabının bir başka hadis kitabı/kitapları ile karşılaştırılıp birincisinin ikincisinden fazla olarak içerdiği hadisleri (konularına göre) toplayan zevâidler, hadis aranması zor olan kitaplar için hazırlamıştır (müsned ve mu'cemler gibi). Esas alınan eserlerdeki rivâyetler ayırıma tâbi tutulmayıp, merfû, mevkuf ve maktû', sahih, hasen, zayıf, mevzû olmak üzere her türlü hadis ve rivâyet yer almakta, zayıf ve mevzû rivâyetler hakkında bilgi verilmektedir. Esas alındığı eserlerin tamamı senedli olan zevâidlerin tespitinde genellikle Kütüb-i sitte esas alınmıştır. (zevâidini yaptıkları kitapların Kütübi sitte'de olmayan hadisleri toplanmıştır) VIII. (XIV.) asrın ortalarından başlayarak IX. (XV.) yüzyılın sonuna kadar yazılan zevâid lerin ilkleri Moğoltay b. Kılıç (ö. 762/1361) ve İbnü'l- Mülakkın (ö. 804/1401)ait olup en tanınmışları ise Heysemî, Bûsîrî ve İbn Hacer'in eserleridir. Zevâidler 1. Kütüb-i sitte ve diğer önemli hadis kitaplarında bulunmayan ve günümüze ulaşmayan birçok hadisi ihtiva eder. 2.Farklı kaynaklardaki hadisleri bir araya toplayarak tekrarlarını önler. 3. Müsned ve mu'cem türü eserlerdeki hadislerin konularına göre tasnifini yaparak istifadelerini artırır. 4.Müsned ve mu'cemlerdeki hadislerin sıhhat durumları hakkında bilgi verir. 5.Ferd, ğarîb ve zayıf olarak bilinen birçok hadisin kuvvet kazanmasını sağlar 6. Zevâidlerde birbirini açıklayıcı ve tamamlayıcı ayrıntılar muhafaza edilerek bazı hadislerdeki kapalılığın giderilmesini sağlanır. (Zevâidler hakkında detaylı bilgi için bkz Abdullah Karahan Hadis Edebiyatında Zevâid Kitapları)

a) Mecma'u'z- zevâid ve menba'u'l-fevâid

Heysemî /Ali b. Ebî Bekr'in (ö. 807/1404) bu eserinde, A. b. Hanbel, Ebû Ya'lâ el-Mevsılî ve Bezzâr'ın Müsned'leri ile Taberânî Mu'cemleri'inin Kütüb-i sitte'de olmayan hadislerini toplamış olup, rivâyetlerin kaynağına da işaret edilerek sadece sahâbî râvilerin verildiği, 44 kitab, 3642 bab ve merfû, mevkuf ve maktû' olmak üzere 18.776 hadis bulunan eserde (bazen bir hadisin bir kısmı verilirken, bazen bir hadis birkaç yerde zikredilmiş olup), sahih-zayıf ayırımı yapılmamışsa da, sahâbî dışındaki râviler cerh ve ta'dile tabi tutulmuştur. Heysemî'nin ayrıca, İbn Mâce'nin es-Sünen'i, Hâris b. Ebî Üsâme'nin (ö. 282/896) Müsned'i, Taberânî'nin iki Mu'cem'inde bulunup Kütüb-i sitte'de olmayan hadislerini topladığı üç zevâidi ile İbn Hibbân'ın Sahih'inde bulunup Sahîhayn'da olmayan 2647 hadisi içeren Mevâridü'z-zam'ân ilâ zevâidi İbn Hibbân adlı eseri de vardır.

b) İthâfü'l-hıyere bi zevâidi'l-mesânîdi'l-aşere

Mısırlı muhaddis Bûsîrî/Ahmed b. Ebî Bekir (ö.840/1436) İthâfü's-sâdeti'l-mehere diye de bilinen bu kitabında, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Müsedded, Humeydî, İbn Ebî Ömer, İshak b. Râhûye, Ahmed b. Meni', İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Hâris b. Ebî Üsâme ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'lerinde olup Kütüb-i sitte'de olmayan hadisleri toplarken, Sünen-i İbn Mâce'de olup Kütüb-i hamse'de olmayan hadisleri Misbâhu'z-zücâce fî zevâidi İbn Mâce'de, Beyhakî'nin es-Sünenü'l-kübrâ'sında olup Kütübi sitte'de olmayan hadisleri de Fevâidü'l-müntekî li-zevâidi'l- Beyhakî'de toplamıştır.

c) el-Metâlibü'l-'âliye bi- zevâid'il mesânîdi's-semâniye

İbn Hacer el-Askalânî' (ö. 852/1449) bu eserin de Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, Müsedded, Humeydî, İbn Ebî Ömer, İshak b. Râhûye, Ahmed b. Meni', İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Hâris b. Ebî Üsâme ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'lerinde bulunup Kütüb-i sitte ve A.b. Hanbel'in Müsned'inde olmayan 4702 hadisi konularına göre tasnif edip, sıhhat durumları ve senedleri hakkında da bilgiler vermiştir.

4) Etrâf Çalışmaları

Bir çeşit müsned sayılan, hadislerin başından bir kısmı (bütün senedleri/kitaplardaki yerleri verilerek) sahâbe adına veya hadis metinlerine göre alfabetik olarak (bir sahâbînin bütün rivâyetleri ve bunların bütün senedleri) verilen (Sahîhayn ve Kütüb-i sitte merkezli) bu kitapların, ilk örnekleri (Buhârî ve Müslim'in Sahih'leriyle ilgili olan) Halef el-Vâsıtî (ö. 401/1010) ve Ebû Mes'ûd ed-Dımaşkî'nin (ö. 401/1010) Etrâfü's-Sahîhayn' ları, İbnü'l-Kayserânî'nin (ö. 507/1113) Etrâfü'l-Kütübi's-sitte 'si ise Kütüb-i sitte' hadislerinin farklı isnadlarını toplarken, en tanınmışları ise, Mizzî/Yusuf b. Abdurrahman'ın (ö. 742/1341), Kütüb-i sitte, Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'i, Tirmizî'nin Şemâilü'n-nebî'si ve Nesâî'nin 'Amelü'l-yevm ve'l-leyle'sini ihtiva edip, sahâbe, tâbiîn ve tebeü't-tâbiîn'e ait 1391 müsnedde 19.626 hadis bulunan Tuhfetü'l-eşrâf bi ma'rifeti'l-etrâf i, Abdülğanî en-Nablusî'nin (ö.1143/1730) Kütüb-i sitte ve el-Muvatta'ı ihtiva edip sahâbî adına göre yedi bölümde 12.302 hadis bulunan Zehâirü'l-mevârîs fi'd-delâleti 'alâ mevâzı'i'lhadîs'i, Muhammed Şerif Tokadî'nin (ö. 1312/1897) Sahihayn'daki kavlî hadisleri alfabetik olarak (Buhârî'nin, İbn Hacer, Aynî ve Kastallânî şerhlerinin, Müslim'in de Nevevî şerhinin cild ve sayfa numaralarını vererek) tasnif ettiği Miftâhu's-Sahîhayn'ı olup üçü de yayımlanmıştır. Ayrıca hadislerin senedsiz olarak baş tarafından birkaç kelimesini alfabetik olarak sıralayan eserlerle, hadislerin tamamını veren Süyûtî'nin Cem'u'l-cevâmi' ve el-Câmiu's-sagîr'i, Kudâî'nin (ö. 454/1062) Müsnedü'ş-şihâb'ı, Sehâvî'nin (ö. 902/1497) el-Makâsıdü'l-hasene'si de bu türden sayılırken, bu tür kitaplar bir hadisin hangi hadis kitabının neresinde olduğunun bilinmesini, tüm senedleri toplanarak kuvvet kazanmasını, "Süfyân" vb şekilde ayırıcı vasıf bulunmayan râvilerin durumunun diğer senedlerle tespitini de sağlamıaktadır.

5)Tahric Çalışmaları

Tahric, rivâyet döneminde(ilk dört asırda), "bir hadisin, ilk(sözlü veya yazılı) kaynaklarından alıp senediyle kaydedilmesini", sonraki dönemlerde ise (IX./XV. asırdan sonra) "fıkıh, akaid, tasavvuf gibi kaynaklardaki yerleri tespit edilerek incelemeye alınmasını" ifade eder. En tanınmış tahric çalışmaları ise, Cemâleddin ez-Zeylaî'nin (ö. 762/1360), Burhâneddin el-Merginânî'nin (ö. 593/1197) el-Hidâye'sine (onun tertibince ve hadislerin kaynaklarını ve sıhhat durumlarını belirtip, kaynağı bulunamayanları da ay rıca vererek) yazdığı Nasbu'r-râye fî ehâdîsi'l-Hidâye'si, Zeynüddin el-Irâkî'nin (ö. 806/1404) İ.Gazzâlî'nin İhyâ'sına, zayıf ve uydurma rivayet bulunduğunu gerekçesiyle yaptığı çalışmalardan (büyük, orta ve küçük) en küçüğü olan el-Muğnî an hamli'l-esfâr fi'l-esfâr fî tahrîci mâ fi'l-ihyâ'i mine'lahbâr'ı (Tahric ettiği hadisin başından bir bölümü, rivâyet eden sahâbîyle zikredip, geçtiği kaynakları ve sıhhat durumunu belirten Irâkî, İhyâ da 271 isnadsız (mevzû) rivâyet bulunduğunu söylemiştir), Nevevî'nin el-Ezkâr'ı, Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ı gibi bir çok esere tahric yapan İbn Hacer el-Askalânî'nin (ö. 852/1449), Abdülkerim b. Muhammed er-Râfiî'nin (İ.Gazzâlî'nin el-Vecîz'inin şerhi olan) eşŞerhu'l- kebîr'indeki hadisleri tahrici ettiği Telhîsu'l-habîr fî tahrîci ehâdîsi'r- Râfiiyyi'l-kebîr'i. Ayrıca, Ahmet YıldırIm'ın Tasavvufun Temel Öğretilerinin Hadislerdeki Dayanakları (2000 Ankara) ve Muhittin Uysal'ın Tasavvuf Kültüürnde Hadis (2001 Konya), Mahmûd et-Tahhân'ın Usûlü't-tahrîc ve dirâseti'l-esânîd'i (1403/1983 Riyad), Muhammed Mahmud Bekkâr'ın İlmu tahrîci'l-hadîs'i (1417/1996 Riyad) ve Abdulmevcûd Muhammed Abdullatif'in Keşfu'l-lisâm an esrâri tahrîci hadîsi seyyidi'l-enâm'ı (1984 Kahire) da bazı son dönem müstakil tahric çalışmalarıdır. (Tahric yöntemi için bkz Selahaddin POLAT,Habil NAZLIGÜL,Süleyman DOĞANAY, Hadis Araştırma ve Tenkit Klavuzu, İstanbul-2008)

6) Belirli Konularla İlgili Çalışmalar

İlk dönemlerde başlayan "kitâbü'l-îmân", "kitâbü'l-ilm", "kitâbü'z-zühd ve'r-rekâik" gibi, konulu hadis kitabı yazma geleneği, V. ve VI. asırlardan sonra da temel hadis kaynaklarını esas alarak devam ettiril miş olup, Münzirî'nin (ö. 656/1258) et-Terğîb ve't-terhîb'i ve Nevevî'nin Riyâzü's-sâlihîn'i bu konudaki önemli çalışmalardır.

a) et-Terğîb ve't-terhîb

Münzirî'nin, terğîb/teşvik ve terhîb/uyarı hadislerini önce terğîb sonra terhîp olmak üzere iki grupta topladığı bu eseri, Muvatta, A.b. Hanbel'in Müsned'i, Kütüb-i sitte, Taberânî'nin üç Mu'cem'i, Ebû Ya'lâ'nın Müsned'i, Bezzâr'ın Müsned'i, İbn Huzeyme'nin Sahîh'i, İbn Ebi'd-Dünya'nın kitapları, İbn Hibbân'ın Sahîh'i, Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müstedrek'i, Beyhakî'nin Şuabu'l-imân'ı ve Kitâbü'z-zühd'ü ve Ebu'l-Kâsım el-Isbahânî'nin et-Terğîb ve't-terhîb'inden derlenmiştir. Müellif, hadislerden sonra sahâbî râvisini ve temel hadis kaynaklarındaki yerlerini müellifi ile birlikte verdiği eserinde, sahih, hasen ve güvenilir zayıflıktaki rivâyetleri "an" harfiyle göstermiş, hadislerin (sahih hadisleri toplayan kaynaklar dan alınanlar hariç) sağlamlık derecesini belirtmiştir. ("ruviye" denilip açıklama da yapılmayan zayıf, çok zayıf veya mevzûdur) mükerrerleriyle birlikte 5472 hadis içeren eser Ahmet Muhtar Büyükçınar, Ahmet Arpa, Durak Pusmaz ve Abdullah Yücel tarafından Türkçe'ye tercüme edilmiştir.

b) Riyâzü's-sâlihîn min hadîsi seyyidi'l-mürselîn

Nevevî'nin âyet ve hadisleri esas alarak fert, aile ve toplum prensiplerini ortaya koymayı amaçladığı eserdeki 1900 civarında olan hadislerin büyük çoğunluğu Kütüb-i sitte'den, gerisi Mâlik'in Muvatta'ı, Humeydî'nin el-Cem' beyne's-Sahîhayn'ı, A. b. Hanbel'in Müsned'i, Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müsted rek'i, Dârimî ile Dârekutnî'nin Sünen'lerinden alınmıştır. Hadis metinlerinin kaynaklardaki şekliyle sonunda kaynağının adı ile verildiği kitap, M. Yaşar Kandemir, İ.Lütfi Çakan ve Raşit Küçük tarafından tercüme ve şerh edilmiştir

7) Halk Arasında Yaygın Olan Hadisleri Toplayan Çalışmalar

İsâm tarihi boyunca, halk arasında hadis olarak dolaşan, bazıları hadis olmayan, hadis olanlarının da sıhhat durumları farklı olan, nereden alındığı bilinmeyen, yalan ve iftira olasılığı bulunan sözleri incelemek için birçok kitap yazılmış olup Sehâvî'nin (ö. 902/1496) el-Mekâsıdü'l-hasene'si ve Aclûnî'nin (ö. 1162/1749) Keşfu'lhafâ'sı en tanınmışlarıdır.

a) el-Makâsıdü'l-hasene fî beyâni kesîrin mine'l-ehâdîsi'l-müştehire ale'l-elsine

Sahih, zayıf, hatta mevzû olmak üzere meşhur olan her türlü haberden derlenen eserde 1356 söz alfabetik olarak verilmiş olup her rivâyet, baş taraftaki sıra rakamını takip eden "hadis" kelimesiyle başlamış, rivâyetin başından kısa bir bölüm alınmaışa, metnin peşinden senedine veya aslına ulaşılmışsa kaynakları, sıhhat durumu ve yorumlara verilmiş, ulaşılmamışsaله اصل لا" yazılmıştır. Alfabetik olarak sıralanan yaygın rivayetler, açıklama yapılmaksızın eserin sonunda konularına göre de sınıflandırılmıştır. el-Mekâsıd'ı Sehâvî'nin talebesi İbnü'd- Deyba' (ö. 944/1537) Temyîzü't-tayyib mine'l-habîs fimâ yedûru alâ elsineti'n-nâs mine'l-hadîs'inde özetlemiştir.

b) Keşfu'l-hafâ muzîlu'l-ilbâs amme'ş-tehere mine'lehâdîs alâ elsineti'n-nâs

Halk arasında hadis diye dolaşan sözlerle ilgili çalışmaların en hacimlisi olan Aclûnî'nin bu eserinde ilgili haber, sıra sayısından sonra parantez içinde alfabetik olarak sadece sahâbî ravisi ve geçtiği kitabın müellifi de belirtilerek verilip, eserin sonunda konulu bir fihristi eklenmiş, adı verilmek üzere önceki kaynaklardan ilâveler ve sözlerin sıhhatiyle ilgili görüşler zikrdilip değerlendirmeler yapılmıştır. 3281 rivayet kaydedip, bunların da hadis olmayanlarını, " بحديث ليس /hadis değildir'', "Sahâbî sözüdür", "âlim sözüdür" "hikmetli sözdür" diye belirten Aclûnî, eserinde mevzû rivâyetleri savunduğu gerekçesiyle eieştirilmiştir.

8) Şerh Çalışmaları

İlk üç asırda, (semâ, kıraat ve müzakere meclislerinde, bab başlıklarında ve ihtilâfü'l-hadis ve garîbü'l-hadis eserlerinde) yoğun açıklamalar yapılmakla birlikte, hadisle karışır endişesiyle isnad dışında başka şey yazılmamış, râvi veya konularına göre yazımın başladığı üçüncü asırdan sonra ise kitap esaslı şerhler yapılmaya başlanmıştır. Hadis şerhlerinde, önce şerh edilen eser ve müellifi tanıtılıp, şerh yapılırken de sened ve metin tahlili yapılır, râviler tanıtılıp cerh ve ta'dil sonuçları aktarılır. Hadisin farklı isnadları verilip, senedlerinde kopukluk olup olmadığı, râvilerin yaptığı değişiklikler hataları belirtilir, kaynaklardaki durumu incelenir, farklı lafızlarla rivâyetleri bir araya getirilir, garîb kelimeleri açıklanır, edebî ve bilimsel tahlili yapılır. Birbirine zıt gibi görünen hadisler hakkında açıklayıcı bilgiler verilip uzlaştırma veya tercihler yapılır, söylendiği bağlam (sebeb-i vurûd) ve hükümleri tesbite çalışılır. (Kısaca hadisler, garîbü'l-hadîs, ihtilâfü'l-hadîs, müşkilü'l-hadîs, fıkhu'l-hadîs açılarından incelenir.) Ayrıca esas kaynağa ilâveten, konularla ile ilgili birçok hadis de zikredilir. Kitap esaslı ilk şerh çalışması h.4.asırda Hattâbî (ö. 388/998) tarafından Buhârî'nin Sahih'i üzerine yapılmış, h.6.asırdan itibaren de Kütüb-i sitte merkezli devam etmiş ve Buhârî'nin el-Câmiu's-sahîh'iyle ilgili 197 şerh çalışması yapılmıştır.

a) Muvatta Şerhleri

Hicrî beşinci asırdan günümüze ulaşan İbn Abdilberr'in (ö. 463/1071) et-Temhîd limâ fi'l- Muvat ta mine'l-meânî ve'l-esânîd, et-Takassî li-hadîsi'l-Muvatta ve Şuyûhi'l İmâm Mâlik ve el-İstiz kâr' adllı eserleri ile Ebu'l-Velîd el-Bâcî'nin (474/1081) el-İstifâ'sını ihtisar ederek fıkhî mesele lerin Muvatta'daki delillerine işaret etiği Malikî mezhebi esaslı el-Müntekâ'sı, Süyûtî'nin (ö.911/1505) hadisleri önceki Mâlikî âlimlerin görüşlerini zikrederek açıklayıp sonuna da Muvat ta râvilerini tanıtan İs'afu'l-mubatta' bi ricâli'l- Muvatta'ı eklediği Tenvîrü'l-hevâlik'i ve Zürkâ nî'nin (ö. 1222/1710) hadislerin rivâyet fakları ve mezheplerin hadislerle ilgili görüşlerine işaret ettiği Mâlikî mezhebi esaslı Şerhu'l-Muvatta'sı yaygın Muvatta şerhlerindendir.

b) Buhârî Şerhleri

Hattâbî'nin A'lâmü'l-hadîs fî şerhi Sahîhi'l-Buhârî 'si, Buhârî'nin el-Câmiu's-sahîh'inin ilk şerhi olup, en tanınmış olanları ise şunlardır: 1. İbn Hacer el-Askalânî'nin (ö. 852/1449) Fethu'l- Bârî bi şerhi Sahîhi'l-Buhârî'si. Kitaba, Buhari'nin eserini yazma nedeni, hadisleri takti' ve ihtisarı, muallak hadis ve nakli, mühmel isimlerin belirlenmesi, eleştirilen râvilerin incelenmesi, Buhârî'ye yöneltilen eleştirilere verilen cevaplar ve hadislerin sayısı gibi konuları işlediği Hedyü's-sârî mukaddimetü Fethi'l-Bârî adlı hacimli bir mukaddime yazan müellif, eserde bâb başlığı ile hadis münâsebetini, sened ve metinle ilgili hususları, müşkil lafızları, hadislerdeki fıkhî hükümleri ve ahlakî öğütleri açıklayıp, hadis usûlü kaidelerine işaret etmiş, Buhârî'nin kaynaklarını tanıtmış, önceki eserlerden yararlanmıştır. 2. Bedrüddin Aynî'nin (ö. 855/1451) Umdetü'l-kârî fî şerhi Sahîhi'l-Buhârî'si. Hanefî mezhebine göre yazılan, en geniş yorum ve en fazla görüş içeren, hadislerin her yönüyle açıklanıp alt başlıklar (bâb başlığıyla ilgisi, diğer kaynak ve rivâyetleri, râvilerinin bilgileri, senedle ilgili hususlar, sebeb-i vurûd hakkında bilgi, hadislerdeki gramer ve belâğatla ilgili açıklamalar, hadisle ilgili muhtemel sorular ve cevapları, hadislerden çıkarılan hüküm ler) konulan eserinde, İbn Hacer'in talebesi Burhan b. Hıdır'dan Fethu'l-bârî'nakilleri yapıp yer yer İbn Hacer'i eleştirmiştir. 3.Kastallânî'nin (ö. 923/1517) İrşâdü's-sârî li-şerhi Sahîhi'l-Buhârî'si Hedyü's-sârî'i özetlenip önceki kaynaklardan da faydalanılarak, hadis tarihi, usulü ve ehl-i hadisin fazileti hakkında bilgiler verilen, hadislerin rivâyet farklılıkları, hadislerde geçen kelimelerin okunuşları belirtilip, açıklamaların gerektiğinde tekrar edildiği eser, Sahîh'in nüsha ve rivayet farklılıkları gösteren Yûnînî (ö. 701/1302) nüshasını esas alması dolayısıyla diğer şerhlerden üstün sayılmıştır.

c) Müslim Şerhleri

Müslim'in el-Câmiu's-sahîh'inin ilk şerhi, Mâzerî'nin (ö. 536/1141) el-Mu'lim bi fevâidi Müslim isimli eseri, Kâdî İyâz'ın (ö. 544/1149) İkmâlü'l-Mu'lim bi fevâidi Müslim'i, Nevevî'nin el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. Haccâc'ı, Muhammed b. Hilfe b. Ömer el-Übbî'nin (ö. 827/1424) İkmâlü İkmâli'l-Mu'lim'i en tanınmış olanları, bunların en muteberi de bir Şafiî olan Nevevî'nin, Mâlikî Kâdî İyâz'ın İkmâlü'l-Mu'lim'inden yararlandığı, katılmadığı yerlerde kendi mezhep görüşünü verdiği el-Minhâc'ıdır. (O, eserinde, râvileri tanıtıp garîb kelimeleri ve zıt görünen hadisleri açıklamış, el-Câmiu's-sahîh'e bab başlıkları koymuştur.)

d) Ebû Dâvûd Şerhleri

İlk hadis şerhi de sayılan Hattâbî'nin Sünen-i Ebû Dâvûd üzerine yazdığı Meâlimü's-Sünen, hadisleri kısaca ele alıp gerekli açıklamayı da bâblarda veren, mezhep esaslı olmayan ve kısa, fakat sonrakiler için önemli bir kaynak olup, es-Sünen' hadislerini isnad ve metin açısından inceleyip hükümlerini açıklayan Hindistan'lı Azimâbâdî'nin (ö. 1857/1911) Avnü'l-ma'bûd'u ve Sehârenfûrî'nin (ö. 1346/1927) Bezlü'l-mechûd fî halli Ebî Dâvûd'u ise diğer önemli Ebû Dâvûd Şerhleridir.

e)Tirmizî Şerhleri

Tirmizî'nin el-Câmiu's-sahih'inin en tanınmış şerhleri Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin (ö. 543/1148) Ârizatü'l-ahvezî'si ve Mübârekfûrî'nin (ö.1934) Tuhfetü'l-ahvezî bi-şerhi Câmi'i't-Tirmizî'si olup bu eserlerde Tirmizi'nin râvileri tanıtılmış, sened ve metinle ilgili gerekli açıklamalar yapılmıştır.

f) Nesâî ve İbn Mâce Şerhleri

Nesâî'nin ilk şerhi Ali b. Abdillah b. Halef el-Ensârî'ye (ö. 567/1171) ait olup en tanınmış şerhi Süyûtî'nin Zehru'r-rubâ ale'l-Müctebâ'sı, İbn Mâce'nin ilk şerhi h.8. asır âlimlerinden Moğoltay b. Kılıç'a (ö.762/1361) ait olup en tanınmış şerhi ise Süyûtî'nin Misbâhu'z-zücâce alâ Sünen'i İbn Mâce' sidir.

9) Râvî Çalışmaları

Râvi çalışmaları büyük ölçüde Kütüb-i sitte merkezli olup, bunlardaki hemen tüm râvileri ihtiva eden ilk çalışma da Cemmâilî/Abdülganî b. Abdilvâhid el-Makdisî'nin (ö. 600/1203) el-Kemâl fî esmâi'r-ricâl'i olup, Mizzî'nin (ö. 742/1341) Tehzîbü'l-Kemâl fî esmâi'r-ricâl'i onun üzerine yapılan çalışmaların en geniş ve önemlisi, İbn Hacer el-Askalânî'nin (ö. 852/1448) Tehzîbü't-Tehzîb'i de onun üzerine yapılan önemli bir çalışma olup, ayrıca zayıf râvileri tanıtan, Zehebî'nin Mîzânü'li'tidâl'i ve onun muhtasarı ve tamamlayıcısı olan İbn Hacer'in Lisânü'l-Mîzân'ı gibi çalışmaşlar da yapılmıştır.

Kaynaklar Aydınlı, A. (2009). Hadis Istılahları Sözlüğü, İstanbul.Canan, İ. (2002). "Kenzü'l-ummâl", DİA, XXV, 262-263, İstanbul.Çakan,İ.L.(2003). Hadis Edebiyatı, İstanbul.Çakan, İ.L. (1993). "Cem'ul-cevâmi'", DİA, VII, 344-345, İstanbul. Hatiboğlu, İ. (2006). "el-Müstedrek", DİA, XXXII, 134-135, İstanbul.Hatiboğlu İ. (2004). "Mesâbîhu's-sünne", DİA, XXIX, 258-260, İstanbul.Kandemir, M. Y. (1995). "Etrâf", DİA, XI, 498-499, İstanbul.Kandemir, M. Y. (2002). "el-Kemâl", DİA, XXV, 223-224, İstanbul.Kandemir, M. Y. (2003). "Kütüb-i sitte", DİA, XXVII, 6-8, İstanbul.Kandemir, M. Y. (1997), Mevzû Hadisler, İstanbul.Karahan, A. (2005). Hadis Edebiyatında Zevâid Kitapları, İstanbul. Karahan, A. (2003). "Mecmau'z-zevâid", DİA, XXVIII, 263-264, İstanbul. Özşenel, M. "Bir Kemâlin Hikâyesi: el-Makdisî'nin el-Kemâl fî esmâi'rricâl'inin Dört Asırlık Serüveni", Dîvân Dergisi, sayı: 11, 2001/2, s. 156-161.Polat, S.Nazlıgül, H. Doğanay, S. (2008). Hadis Araştırma ve Tenkit Klavuzu, İstanbul.Sandıkçı, K. (2006). "Müstahrec", DİA, XXXII, 111-112. Uğur, M. (1993). "el-Câmiu's-sagîr", DİA, VII, 113-114. Yücel, A. (2008). "Rûdânî", DİA, XXXV, 185.

TARİHSEL SÜREÇTE HADİS EĞİTİMİ ve ÖĞRETİMİ

Kur'an ve sünnet'in ilk sırada yer aldığı İslâm eğitim-öğretim geleneğininde, vahiyle birlikte oluşmaya başlayan sünnet, ilim ile hadis'in aynı anlamda kullanılımı ve talebü'l-ilm, kitâbetü'l-ilm, takyîdü'l-ilm, tahammülü'l-ilm, beyânü'lilm vb. terkiplerde de görüldüğü üzere, Kur'an'ın nebevî tefsiri olarak daima ön planda tutulmuştur. Çünkü Hz. Peygamber tebliğ ettiği vahyi beyân ve tezkiye/terbiye (örnek yaşamı/üsve-i hasene) ile de mükellef kılındığından sünnet/hadis öğrenim ve öğretimi de risaletle birlikte başlamıştır. Ancak bu, "Bir âyet de olsa benden (naklen) tebliğ edin" ve "Allah, benim sözümü işitip kavrayan, sonra da işittiği gibi başkalarına aktaran kimsenin yüzünü ak etsin. Kendisine sözlerim ulaştırılan niceleri vardır ki, sözlerimi dinleyenlerden daha kavrayışlıdırlar. Yine niceleri vardır ki, derin bilgili ve anlayış sahibi olmadıkları halde kendilerinden daha derin anlayışlı olanlara bilgi taşırlar"hadislerinde buyurduğu üzere, sahâbenin şahsında bütün müslümanların da sorumluluğunda olup,"Kasıtlı olarak bana yalan isnad eden cehennemdeki yerine hazırlansın" (Buhârî, İlim, 38) hadisi de yapılacak faaliyetin meşruiyet çerçevesini çizmektedir. Hz. Peygamber'in vefatının ardından "Âlimler peygamberlerin vârisleridir" (Buhârî, İlim, 10) hadisi uyarınca sahâbe ve onlardan sonra gelenler ve sonraki nesiller, sünnet bilgisini başkalarına öğretme konusunda büyük bir sorumluluk ve gayret içinde olmuş, neticede Hz. Peygamber'in risâletiyle ve rehberliğinde başlayan hadis/sünnet öğrenim ve öğretimi, zaman içindeki gelişme ve değişmeler dahilinde sistemleşip kurumsallaşmıştır.

I. İLK DÖNEMDE HADİS ÖĞRENİM VE ÖĞRETİMİ

A) Hz. Peygamber Döneminde Hadis Öğretimi

Yüce Allah, Peygamber'ine yüklediği tebliğ ve beyan görevini yerine getirebilmesi için rabbani terbiyeden geçirip (hakikatı öğrenme ve öğretme eğitimi verip) "Kitabı ve hikmeti öğreten bir resûl" (Bakara, 151; Cum'a, 2) diye takdim ederken, O da "Ben ancak bir muallim olarak gönderildim" (İbn Mâce, Mukaddime, 17) demiş ve bunu yürüttüğü eğitim-öğretim faaliyetleriyle göstermiştir. Buna ilave ten,"Allah'a karşı ancak âlim kulları gerçek anlamda saygı duyar" (35Fâtır, 28) ve "De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" (39Zümer, 9) âyetleriyle ilmin önemi vurgulanırken, Hz. Peygamber de, "Allah, kime hayır dilerse, onu dinde fakîh yapar"(Buhârî, İlim, 14) "Her kim ilim öğren mek üzere yola koyulursa, Allah ona cennete giden yolu kolaylaştırır" (Buhârî, İlim, 10) "Şu üç zümre kıyamet gününde şefaat eder: Peygamberler, âlimler ve şehitler" (İbn Mâce, Zühd, 38) "Şu iki kimseden başkasına gıpta edilmez: Allah'ın mal verip hak yolda harcamayı nasip ettiği kimse ve hikmet verip onunla hükmetmeye ve onu öğretmeye muvaffak kıldığı kimse" (Buhârî, İlim, 15) buyurarak ilim öğrenmeyi ve öğretmeyi teşvik etmiştir.

İlim Meclisleri

Hz. Peygamber, İslâmın ilk yıllarında(Mekke'de) az sayıda müslümanla gizlilice Dâru'l-erkam'da buluşup, inen âyetleri tebliğ eder, gerekli bilgileri verir, onlar da müzakere ederlerdi. İlerleyen yıllarda ise Hz. Peygamber'in evi, eğitim öğretiminin merkezi haline gelmişti. Fakat,bunlar henüz siyasi ve idari kurumlar oluşturalamadığı için kişisel çabalarla sürdürülen yaygın eğitim-öğretim faaliyeti düzeyinde idi. Hz. Peygamber'in, Medîne'ye hicretten sonra ilk olarak, başta ibadet olmak üzere eğitim-öğretim, idarî, hukukî ve askerî işler dahil İslâm ve müslümanlarla ilgili her türlü meselenin konuşulup tartışılıp karara bağlandığı bir külliye (İslâm'ın ilk idare binası ve ilk örgün eğitim kurumu) olan Mescid-i Nebevî'yi inşaa etmişti. Hz. Peygamber ashâbı ile, sık sık, özellikle sabah namazlarından, halkalar halinde ilim ve sohbet meclisleri oluşturup, çeşitli konularda bilgilendirmelerde bulunur , birlikte Kur'an okur, dinin ahkamını öğrenmeye çalışırlardı. Essaen Hz. Peygamber'in dini öğretme faaliyetleri belli mekânlar ve zamanlarla sınırlı olmayıp evde, çarşıda, pazarda, mescidde, savaşta, barışta, gecegündüz, her zaman ve yerde ashâbını eğitip öğretmekten geri durmazdı. Ancak ashabını bıktırmamak için de, söz konusu ilim meclislerini haftanın çeşitli günlerine yayardı.

Hz Peygamber'in Hadis Öğretim Metodu

Dine ve hayata dair söylediği ve yaptığı her şey, hadis/sünnet kapsamında olan Hz. Peygamber, muhatap larının bilgi ve anlayış seviyelerini dikkate alıp, (Siyahi çocuğunun nesebinden şüphelenen kişiyi, farklı renklerdeki develerini örnek göstererek bunun irsî bir durum olduğuna ikna etmesi, cenâzeye katılanın alacağı sevabın büyüklüğünü Uhud dağına benzetmesi gibi) soyut şeyleri somutlaştırarak algı ve öğrenme kolaylığı sağlamıştır. O, Konuşurken dinleyenlerin rahatça anlayıp gerekirse yazabilecekleri şekilde açık, net, tane tane ve yavaş konuşur, gerektiğinde sözünü tekrar eder, anlattığı konuyu soru sorma ya gerek bırakmadan izah etmesi, muhataplarına sorduğu sorularla öğreneni aktif hale getirmeye çalışırdı.

Sahâbenin Hadis Öğrenme Arzusu ve Yöntemleri

İslâm'ın yerleşip kökleşmesinde Hz. Peygamber'e canları ve malları pahasına kayıtsız şartsız bağlılık gösteren Sahâbiler, ilim öğrenme ve öğretme konusunda da büyük bir duyarlılık göstermişlerdi. İmkanı olanlar, Hz. Peygamber'in yakınında bulunup söz ve davranışlarını takip etmeye çalışmış, Medîne'ye veya Mescid-i Nebevî'ye uzakta oturanlar, veya çarşı pazar ve bağ-bahçe ile uğraşanlarsa bulunanlardan öğrenmeye gayret etmişler, daha uzaktan gelenlerse, Hz. Peygamber'in suffesinde bir müddet kalarak gerekli bilgileri öğrenirlerdi. Berâ b. Âzib er ki, "Biz, bütün hadisleri bizzat Hz. Peygamber'den işitmiş değildik. Onların birçoğunu bize arkadaşlarımız haber verirdi. Biz deve güderdik. Ashâb, bizzat Resûlül lah'tan dinleme fırsatını kaçırdıkları şeyleri arkadaşlarından ve hafızası kendilerinden daha kuvvetli olanlardan dinlerlerdi." "…Fakat o devirde insanlar yalan konuşmazdı; huzurda bulunanlar, bulunma yanlara iletirdi." Enes b. Mâlik de naklettiği hadisi bizzat Resûlüllah'dan işitip işitmediği sorusuna kızar ve "Vallahi biz, yalan konuşmaz, yalanın ne olduğunu dahi bilmezdik." derdi. Hz. Ömer şöyle demiş ir: "Resûlüllah'ın meclislerini komşumla nöbetleşe takip ederdik. Bir gün o giderdi, bir gün de ben. Ben gittiğim zaman o günün vahiy ve diğer konularla ilgili haberlerini ona getirirdim; o da gittiğinde bana getirirdi." (Buhârî, İlim, 27) Sahâbeden Mâlik b. Huveyris şöyle der: "Biz, samimi bir grup genç idik. Resûlüllah'a geldik ve geceli gündüzlü yirmi gün yanında kaldık. Bir müddet sonra bizim çoluk çocuğumuzu özlediğimizi hissetti ve yerimize kimi bıraktığımızı sordu, biz de söyledik. Bunun üzerine 'Artık ailelerinize dönün ve yanlarında kalın. Burada öğrendiklerinizi onlara da öğretin...' buyurdu" (Buhârî, I, 155) Sahâbenin hadis öğrenme metodlarından biri de Enes b. Mâlik'in söylediğine göre Hz. Peygamber'in huzurunda öğrendiklerini ayrıldıktan sonra iyice belleyinceye kadar müzakere etmeleridir. Ayrıca sahabenin farklı zaman ve mekânlarda Hz. Peygamber'den duyduklarını şahit oldukları olayları aktarmaları da farklı bir hadis öğrenme ve öğretme yöntemidir

Sahabenin Hz. Peygamber'e ve Sünnete Bağlılıkları

Hz. Peygamber'e mutlak ittiba halinde olan sahâbîlerin amacı, sünnetin öğrenilmesi ve sonraki nesillere sağlam bir şekilde öğretilmesiydi ve bir hatıra dahi olsa örnek alıyorlardı. Mesela, Hz. Ebû Bekir, halife seçildiğinde ilk iş olarak Hz. Peygamber'in Şam'a göndermek üzere hazırladığı Üsâme komutasındaki orduyu, "Peygamber'in bağladığı bir sancağı çözmek bana yakışmaz" deyip göndermiş, Hz. Ömer, Kâbeyi tavaf ederken Haceru'l-esved'in karşısına geçip, "İyi biliyorum ki, sen bir taşsın; senden ne zarar gelir, ne de fayda. Şayet Resûlüllah'ın seni öpüp selâmladığını görmüş olmasaydım, seni ne öper ne de selâmlardım." demiş, Hz. Osman, Mescid-i Nebevî'de otururken getirilen yemeği yiyip namaz kıldıktan sonra, "Aynen Resûlüllah'ın oturduğu yerde oturdum, yediği yemeği yedim ve kıldığı namazı kıldım." demiş, Hz. Ali de, ayakta su içmesine pek anlam veremeyenlere., "Ayakta su içmişsem, Resûlüllah'ın da ayakta su içtiğini gördüğüm içindir. Oturarak su içmişsem yine Resûlüllah'ın otururken su içtiğini gördüğüm içindir." demişti.

B) Sahâbe Döneminde Hadis Öğrenim Öğretimi ve Rivâyet Tarzları

İlk dört halife başta olmak üzere, Hz. Peygamber'in şahsına karşı duydukları eşsiz sevgi, saygı ve bağlılı ğın bir yansıması olarak, sünnetine karşı da büyük bir ilgi, ciddiyet ve hassasiyet gösteren, sahâbe-i kiram, her biri bir sünnet olan hadisleri, "Kasıtlı olarak bana yalan isnad eden cehennemdeki yerine hazırlansın" uyarısı doğrultusunda, dikkatli, temkinli ve bilinçli bir şekilde öğrenip öğretmeye çalışmışlardı. Örneğin, ilk Hz. Ebû Bekir, ninenin torunundan alacağı miras miktarı hadisi için Muğîre b. Şu'be'den; Hz. Ömer bir evin kapısının üç defa çalınıp (isti'zân) cevap verilmediğinde göre dönülmesi gerektiği rivâyeti için EbuMûsa el-Eş'arî'den şahit istemişler, Hz. Osman abdest aldıktan sonra, "Hz. Peygamber de böyle abdest alırdı arkadaşlar, değil mi?" diyerek oradakilerin onayına başvurmuş, Hz. Ali ise, Resûlüllah'tan bizzat duymadığı hadisleri nakledene yemin ettirmişti. (Fakat bunlar, eğitim ve örnek olma, kurallara dayalı sağlam ve köklü bir rivâyet geleneği oluşturma amaçlı uygulamalardır)

Genel olarak hadisler, Hz. Peygamber'in sözleri, filleri veya takrirleri olup (takrirler de fiilî sünnet sayılabilir) fiilî sünnet hadislerinin ifadeleri ise sahâbeye aittir. Shabiler hadisleri Hz. Peygamber'den işittikleri ve gördükleri gibi nakletmeye büyük özen göstermişlerse de bu her zaman mümkün olmamıştır. Nitekim işittiklerini hâfızalarında tutamadıklarını söyleyenlere "Mânâda isabet ettiğiniz, haramı helâl, helâli haram kılmadığınız sürece mânâ ile rivâyet etmenizde bir sakınca yoktur." buyurmuş, buna dayanarak da A. b. Mes'ûd, Enes b. Mâlik, Ebu'd-Derdâ, Hz. Âişe gibi bazı sahâbîler, zaruret halinde manasıyla rivâyete ruhsat vermişler, hatta İbn Mes'ûd ve bazıları, anlam kaymalarına karşı, eksik veya fazla olma vebalini hafifletmek için hadisin sonuna, "ev kemâ kâle", "ev nahve hâzâ" veya "ev karîben min hâzâ" gibi ifadeler eklemişlerdir. (Tâbiûn döneminin sonları olan hicrî ikinci asrın ikinci yarısından itibaren daha önce tedvin edilmiş hadisler tasnif edilerek kitaplaştırılmaya başlandığından lâfız değişikliği ihtimali kalmamıştı) Sahâbe dönemi hadis eğitiminin karakteristik özelliği şifâhî usulle/ez berlenip müzâkere edilerek hâfızada tutulmasıydı ki A. b. Amr gibi izin verilenler de bu maksatla yazıyor lardı. (Yine sahabenin, rivâyet konusundaki birbirlerini eleştirmeleri de, zabt kusurlarına yönelikti)

C)Tâbiûn ve Etbâu't-tâbiûn Dönemi

Hz. Peygamber'in vefatıyla başlayıp hicrî 220 yılı civarına kadar devam eden süreçte sahâbe ile tâbiûn,

tâbiûn ile de etbâu't-tâbiîn iç içe yaşamış olup tâbiûn sahâbenin öğrencileri, etbâu't-tâbiûnun hocaları olduklarından hadis eğitimi hususunda sahâbeyi örnek almışlardır. Bu konuda Süfyân es-Sevrî, "Hadis kadar sorumluluğundan korkulacak başka bir şey yoktur." derken; akranı Şu'be b. Haccâc, "Hadis kadar cehenneme girmeme sebep olmasından korktuğum başka bir şey yoktur." diyerek hadis rivayetinin önemini ifade etmişlerdi. Sahâbe döneminde büyük ölçüde şifâhî, kısmen de yazılı olarak korunan hadislerin öğrenim ve öğretimi adabı hadislerin tedvin edildiği bu dönemde de sürdürülmeye çalışılıyorken, ortaya çıkan itikâdî, siyasî, sosyal ve kültürel değişme ve gelişmeler, râvîlerin cerh-ta'dîli, rivâyetlerin illetlerini tesbit gibi yeni kurallar konulmasını gerekli kılmış ve hadisler de buna sınıflandırıla rak hükümlendirilmişti. (Tedvîndeki gibi bu kuralları belirleyen ve ilk uygulayan da İbn Şihâb ez-Zührî olmuştu). Hicrî 150'li yıllardan itibaren, ilki Ma'mer b. Râşid'in el-Câmi'i olan, konularına göre tasnife başlanmasıyla şifâhî rivâyetten yazılı rivâyete geçilip ezber ikinci plana düşmüş, dönemin sonlarına doğru ise konu ve râvî esasına göre kapsamlı hadis kitapları yazılırken, ortaya çıkan fıkhî ekoller de kendi bakışlarına göre, ilk örnekleri İ.Mâlik'in el-Muvatta'ı, İ. Muhammed'in el-Âsâr'ı ve İ.Şâfiî'nin el-Ümm'ü olan fıkhu'lhadîs türü eserler ortaya koymuşlardır.

II. İLİM YOLCULUKLARI RIHLELER

İlk dönemde genellikle kendi bölgesindeki hadis âlimlerinin rivâyetlerini öğrendikten sonra, farklı ülkelere dağılan sahâbîlerdeki (Yapanlara rahhâle, cevvâle, tavvâfü'l-ekâlîm denir) Hz. Peygamber zamanında başlayan rihleler, tâbiûn döneminde yoğunlaşıp, hicrî II., III.ve IV. asırlarda en bereketli dönemini yaşamıştır. Fetihlerle birlikte, Hicaz'dan (özellikle Dâru's-sünne'den/Medîne'den) ayrılıp asker, idareci veya ilim ehli olarak İslâm coğrafyasına dağılan sahâbiler, hadis öğrenmek (hadisleri âlî isnadla/ilk kaynağından almak) için uzun ve meşakkatli yolculuklarla(er-rihle fî talebi'l-hadîs) meclisle rine gelenlere Hz Peygamber'den işittikleri ve gördüklerini aktararak gittikleri yerleri birer ilim merkezi haline getirmişlerdi ki neticede hadisler kaybolmaktan kurtulmuş, râvi sayısı azalınca yanılma ihtimali de azalmış, zabt kusurundan dolayı zayıf sayılan bir çok hadis başka senedleriyle takviye edilmişti. Yine, rihleler sayesinde değişik âlimlerle tanışılmış, râviler ve özellikle hoca-talebe ilişkileri hakkında önemli bilgiler edinilmiş, nesiller arasında güçlü bir iletişim kurulmuş ve hadislerin sonraki nesillere olayca aktarılması sağlanmıştı.

H.V. asrın tarihçi muhaddisi Hatîb el-Bağdâdî'nin (ö. 463/1071) er-Rihle fî talebi'l-hadîs adlı eserinde anlattığına göre, Şam'a yerleşen Abdullah b. Üneys'teki zulüm konusundaki bir hadis için bir ay yol giden Sahâbe'den Cerîr b. Abdullah, kısas ile ilgili tek hadis için de bir deve satın alıpMısır'a gitmiş, yine Ebû Eyyûb el-Ensârî, "kim dünyada bir müminin ayıbın örterse, kıyamet günü Allah da onun ayıbını örter" hadisini Ukbe b. Âmir'le mukayese için Mısır'a gitmişti. Tâbiûn döneminde de artarak devam eden rihleler muteber muhaddis olmanın da gereği sayılmışt, hatta, kitaplara geçen hadislerin müellifinden rivâyet icâzeti alma amaçlı rihleler de yapılmaya başlanmıştı. Hadis merkezlerinin büyük ölçüde belirginleştiği tâbiûn döneminde bir çok rıhleler yapılmış olup, Saîd b. el-Müseyyeb, "Gerektiğinde tek bir hadis için bile günlerce yolculuk yapardım." derken, , bunca ilmi nereden ve nasıl öğrendiğini soranlara, "İtimadı bırakıp, diyar diyar dolaşıp, taş gibi sabredip karga gibi erken yol alarak" diyen Şabî ise, hocası Mesrûk için, "İnsanlar arasında ilim uğruna islâm dünyasının dört bir tarafını dolaşan Mesrûk gibisini görmedim." demiştir. İbn Mende'nin (ö. 395/1005) son temsilcisi olduğu, sahâbe ile başlayıp tâbiûn ile gelişen(yoğun olarak II-IV. (VIII-X.) yüzyıllarda gerçekleşen)rihleler, hadis yazımının kurallara bağlanıp yazım yöntemlerinin gelişmesi, kitaptan rivâyete icâzet verilip icâzetle kitap rivâyetinin yaygınlaşması ve kitaba güvenin sağlandığı h.IV.asrın ortalarından itibaren medreselerin, VI. asrın ortalarından sonra da dârulhadîslerin kurulmasıyla (VI ./V. XI./XII.) yy) büyük oranda sona ererken sınırlı olarak (kitap icâzeti için) yapılmaya devam elmiştir. (Bu konuda bkz Abdülfettâh Ebû Gudde'nin İlim Uğruna (çev. Faruk Beşer, İstanbul 1985)

III. HADİS ÖĞRENİM ve ÖĞRETİM MERKEZLERİ

Hz. Peygamber'in vefatından yarım asır geçmeden sınırlar genişlemiş, ahyin ve sünnetin şâhidi olan saha biler halîfeler tarafından, fethedilen bölgelere görevlendirilmiş, onların meclislerine gelenler de nebevî mirastan nasiplerini almaya çalışmışlardı.

Medine Hz. Peygamber'in hicretiyle yeniden imar ve inşa edilerek bir medeniyet merkezi'ne dönüşen Medîne/Yesrib, İslam'ın ilk merkezi, Mescid-i Nebevî de bitişiğindeki Suffe ile birlikte ilk eğitim-öğretim müessesesi olmuştu. Suffe, yoksul ve yolcu sahâbîlerin kalabilmesi için yapılmışsa da, zamanla yatılı bir eğitim kurumuna dönüşmüştür. Kur'an'ın inişi dâhil Hz Peygamberle ilgili pek çok olaya şahit olan Suffe mensupları, sordukları sorularla birçok konunun aydınlatılmasına vesile olurken, hususi olarak da ders almışlar, dinledikleri hadisleri diğer sahâbîlere naklederek yayılmasına önemli katkı sağlamışlardır. (Ebû Hureyre, diğer sahâbîlerin neden kendisi kadar hadis rivâyet etmediklerini soranlara, (muhâcirler çarşıda pazarda, ensar da malları ve mülkleriyle meşgulken) kendisinin Resûlüllah'ın yanından ayrılmadığını, onların duymadığı hadisleri de öğrendiği söylemiştir.) Tâbiûn dan Fukahâ-i seb'a (Saîd b. El-Müseyyeb, Kâsım b. Muhammed, Hârice b. Zeyd, Urve b. Ez-Zübeyr, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe, Ebû Bekir b. Abdurrahman ve Süleyman b. Yesâr'), ilk hadsi müdevvini ve usûlcüsü İbnü'ş-Şihâb ez-Zühri, Etbâ'dan İ.Mâlik gibi pek çok âlim, burada yetişmişlerdi. (Bu konuda bkz Mustafa Battır'ın "İslam'da İlk Eğitim Müessesesi Ashab-ı Suffa" (İstanbul- 1990) ve Diyânet İslâm Ansiklopedisi'nin "Suffe" maddesi (XXXVII, 469-470).)

Mekke Fetihten sonra için Mekke'ye gönderilen Muaz b. Cebel, ilmi ve kültürel faaliyetleri organize etmiş, İbn Abbas, Hz. Ali'nin şehadetinden sonra buraya yerleşip kalan ömrünü öğrenci yetiştirerek geçirdi. Abdullah b. Sâib, Hâlid b. Esîd, İkrime b. Ebû Cehîl, el-Hakem b. el-'Âs, Osman b. Talha gibi birçok râvî sahâbî Mekkeli olup, Mücâhid b. Cebr, Atâ b. Ebû Rabâh, Amr b. Dînâr ve İbrahim b. Meysere gibi alimler sahâbîlerin yetiştirdiği önde gelen Mekkeli tâbiîlerdendi. Yine,"bir kere haccettim; ama asıl maksadım hadis dinlemekti" diyen İbnü'l-Medînî' gibi Hicaz'a/Mekke ve Medîne'ye sırf hadis dinlemek için gelen ilim meraklıları, sahâbî veya tâbiîlerden hadis öğrenip dönmüşlerdi.

Şam Dımaşk Hz. Peygamber zamanında hazırlıkları yapılan Şam'ın fethi, Hz. Ebû Bekir döneminde gerçekleşmiş ve, ordudaki ashabın büyük bir kısmı buraya yerleşirken, daha sonra Hz. Ömer de, Muâz b. Cebel, Ubâde b. Sâmit, Ebu'd-Derdâ ve Abdurrahman b. Ğanem gibi birçok ünlü sahâbîyi öğretmen veya farklı görevler için göndermişti. İslâm tarihinde önemli olaylara sahne olan Şâm bölgesi, Tâbiûn dönemi ve sonrasında da pek çok muhaddis, fakîh ve kurrânın yetiştiği bir ilim merkezi idi. Dımaşk kâdısı Sâlim b. Abdullah el-Muhârebî, Yezîd b. Muâviye ve oğlu Yezîd, Ebû İdrîs el-Havlânî, Ömer b. Abdülazîz, Umeyr b. Hânî el-Ansî bu merkezde yetişen önemli âlimlerdir. Ancak Şâm denilince akla hiç şüphesiz İmâmu Ehl-i Şâm el-Evzâî/Abdurrahman b. Amr gelirken, Mekhûl ve Recâ b. Hayve de bu yörenin âlimlerindendir.

Kûfe Hz. Ömer döneminde fethedilmesiyle Hz. Ali, Saîd b. El-Vakkâs, A. b. Mes'ûd, Abdullah b. Ebû Evfâ, Ammâr b. Yâsir, Selman el-Fârisî, Huzeyfe b. el- Yemân, Ebû Mûsa el-Eş'arî, Berâ b. 'Âzib, Semüre b. Cündeb gibi birçok meşhur sahâbînin yerleştiği Kûfe, Hz. Ali döneminde hilâfet merkezi yapılmasıyla ilim ve kültür merkezine dönüşmüştü. Özellikle Hz. Ali ve İbn Mes'ûd'un gayretleri ile şöhret bulan, Alkame, İbrahim en-Nehaî ve Hammâd b. Ebû Süleyman'a onlardan da genç tâbii İ. A'zam E.Hanî fe'ye ulaşan Küfelilerin ilmi ve rivayetleri Hanefî mezhebinin şekillenmesinde de önemli yer tutmuştur.

Basra Hilâfet merkezinin Kûfe'ye nakledilmesiyle bölgenin ikinci ana merkezi haline gelen Basra, önemli bir ilim şehri olarak da ün yapmıştır. Yedi müksirûn sahabinin üçüncü sırasındaki Enes b. Mâlik buraya yerleşip yüz üç yıllık ömrünün son büyük kısmını burada geçirmiş, Ebû Mûsa el-Eş'arî ve İbn Abbâs görev icabı olmak üzere, Utbe b. Gazvân, İmrân b. Husayn, Ma'kıl b. Yesâr, Ebû Berze el-Eslemî, Abdurrahman b. Semüre ve Ebû Zeyd el-Ensârî gibi sahâbîler Basra'da bulunmuşlar, Hasan el-Basrî, Muhammed b. Sîrîn ve Katâde gibi muhaddis tâbiîler de Basra mektebinde yetişmişlerdi.

Bağdâd Sahâbe neslinin tamamen sona erdikten sonra Abbâsîler'in hilâfeti ele geçirmelerinden sonra halife Mansur tarafından kurulan ve devletin idare merkezi yapılan Bağdât'a herhangi bir sahâbenin gidip yerleştiği bilinmemektedir. Moğol istilasına kadar merkez özelliğini ve ihtişamını sürdüren Bağdât, tâbiûn döneminden itibaren islâmî ilimlerin okutulduğu önemli bir ilim merkezi olmuş, ilerleyen asırlarda kurulan Nizâmiye medreselerinin ilki ve en gelişmişi de burada açılmıştı.

Cezîre Cizre Günümüz Anadolu topraklarında kalan Cizre, Hz. Ömer zamanında fethedilmiştir. Sahâbeden 'Adiy b. 'Umeyre'nin burada, Vâbisa b. Ma'bed'in ise buranın bir beldesi olan Rakka'da vefat ettiği rivâyet edilir. Hz. Osman'ın anabir kardeşi olan Velid b. Ukbe de, Hz. Osman'ın şehid edilmesinden sonra buraya yerleşmiş ve Rakka'da vefat etmiştir. Tâbiûn'dan 'Adî b. 'Adî ve Meymûn b. Mihrân gibi pek çok âlim yetiştiren Cezîre, Cezerî nisbesi taşıyan birçok İslâm âlime vatan olmuştur.

Yemen Hz. Peygamber'in Muâz b. Cebel ve Ebû Mûsa el-Eş'arî'yi vali olarak gönderdiği Yemen'e başka sahâbîlerin de gelip ilmî faaliyetlerde bulunduğu düşünülmektedir. Öte yandan, Ebû Hureyre'nin önde gelen talebelerinden es-Sahîfetü's-sahîha sahibi Hemmam b. Münebbih, kardeşi Vehb b. Münebbih, Tâvûs b. Keysân ve Abdullah b. Tâvûs gibi meşhur Tâbiûn muhaddisleri Yemeli asıllı olup, ilk hadis musannifi Ma'mer b. Râşid ve öğrencisi Musannef sahibi Abdürrezzâk b. Hemmâm da Yemende yetişen önemli alimlerdendir

Mısır Hz. Ömer zamanında Amr b. el-'Âs komutasında fethedilen Mısıra, Zübeyr b. Avvâm, Ubâde b. es-Sâmit, Mesleme b. Muhalled ve Mikdâd b. Esved gibi seçkin sahâbîler de gelmiş, fetihten sonra dönmeyip birçok tâbiûna hadis okutarak hadislerin Mısır'da yayılmasına öncülük eden ve Mısır mektebinin sembolü haline gelen Abdullah b. Amr, İ. Şâfiî'nin de hadis altyapısının dayanağı olmuştur. Yine Ukbe b. Âmir, Muâviye b. Hudeyc, Hârice b. Huzâfe, Abdullah b. Sa'd, Muâz b. Enes ve Ziyâd b. Hâris gibi sahabiler de Mısır'a yerleşmişlerdi

Mağrib ve Endülüs Hz. Ömer zamanında, Amr b. el-'Âs komutasında başlayan Kuzey Afrika fetihleri, Hz. Osman döneminde Ukbe b. Nâfi ile Mağrib-i Aksâ'ya/Atlas Okyanusu'nun en uç kıyısına (Fas) kadar ulaşmış, bu süreçte de, Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Amr, Abdullah b. Ca'fer, Abdullah b. Zübeyr, Hz. Hasan ve Hz. Ali, Ukbe b. Nâfi', Muâviye b. Hadîc, Mes'ûd b. Esved, Misver b. Mahrame, Bilâl b. Hâris ve Seleme b. Ekva' gibi bir kısmı ordu mensubu olarak, büyük bir kısmı da İslâm'ı öğretip gerekli müesseseleri kurmak üzere görevlendirilen sahabi gelmişti. Hicrî I. asrın sonlarına doğru Cebel-i Târık boğazı aşılarak Endülüs'e geçilindiğinde ise, Tunus'ta Kayrevan, Endülüste Kurtuba, İşbiliye, Gırnata, Şâtıbiye ve Belensiye birer ilim ve kültür merkezi haline gelmiş, ilk dönemde Saîd b. Muhammed el-Haddâd, Sahnûn b. Saîd, Yahya b. Yahya, İbn Habîb ve Bakî b. Mahled, sonrasında İbn Hazm, İbn Abdilberr, Muhyiddîn İbnü'l-'Arabî, İbn Rüşd, Kâdî İyâd gibi pek çok âlim yetişmişti.

Horasan ve Mâverâünnehir Türkler'in İslâm'a girmesine vesile olan fetihlerle birlikte çok hareketli ve bereketli bir dönem geçiren, Büreyde el-Eslemî, Ebû Berze el-Eslemî, Abdullah b. Hâzim el-Eslemî, Hakem b. Amr el-Ğifârî ve Kusem b. Abbâs gibi sahâbîler gelip İslâm mesajını yaydıkları, Tâbiûndan itibaren ünlü muhaddislerin yetiştiği bu bölgede fetihle birlikte Buhârâ, Semerkand, Belh, Herât, İsfahan, Merv, Nişâpûr, Rey, Serahs, Sicistan, Tirmiz gibi çok sayıda ilim ve kültür merkezi kurulmuş, başta Kütüb-i sitte müellifleri olmak üzere, Dârimî, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Hâkim gibi bir çok da muhaddis ve âlim yetişmiştir.

IV. MEDRESELER ve DÂRULHADÎSLER

İlk dönemlerde, genellikle mescidlerde veya açık alanlarda oluşturulan meclislerde yapılan hadis öğrenim

ve öğretimi, sonraki dönemlerde ise, ilkini Ebû Bekir b. Ahmed es-Sıbğî'nin (ö. 342/954) Nîşâbur'da açtığı Dârussünne gibi özel hadis öğretim merkezlerinde, ardından Selçuklu veziri Nizâmlümülk'ün (ö.485/1092) Bağdat, Nîşâbur ve birçok merkezde yaptırdığı, çok proğramlı Nizâmiye medreselerinde yürütülmeye başlanmıştır. H. VI. asrın ikinci yarısına gelince, ilki, Dâru'l-hadîsi'n-Nûriyye' adıyla Selçuklu Atabeyi Nûreddin Mahmud Zengî (ö. 569/1173) tarafından ünlü hadisçi ve tarihçi İbn Asâkir idaresinde Dımaşk'ta, ikincisi Dâru'l-hadîsi'l-Kâmiliyye adıyla Eyyûbî sultanı el-Melikü'l-Kâmil Nâsiruddîn Muhammed tarafından Ebu'l-Hattâb b. Dihye idaresinde 621/1124'te Kahire'de kurulan Dârulhadîsler/Hadis ihtisas merkezleri açılmış, Eyyûbî sultanlarından el-Melikü'l-Eşref Mûsâ b. Âdil de Dımaşk'ta, İbnü's-Salâh'ın şeyhliğini İbn Rezîn, Nevevî, İbn Hallikân, Ebû Şâme el-Makdisî ve İbn Hacer'in hocalığını yaptığı Eşrefiyye Dârulhadîsi' (626/1129) dahil birkaç dârulhadîs yaptırmıştır. Evliyâ Çelebi, Seyahatnâme'sinde, sadece Kahire'de 860, Mekke'de 40, Suriye ve Filistin'de 24, Bağdat'da 70 kadar dârulhadis bulunduğunu söyler. Bazıları medrese veya mescid bünyesinde ve bağımsız veya Dâru'l-Kur'an'la ortak program yürütülen dârulhladislerde, özellikle Dımaşk'ta, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin Sünen'leri ile Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i, fıkıh, tefsir ve kıraat, Osmanlı'da ise Sahîhayn, Mesâbîhu's-sünne ve Meşâriku'l-envâr okutulmuştur.

Selçuklu Dârulhadîsleri

Klasik kitaplar üzerine çalışmaların başladığı ve birçok dârulhadîsin inşa edildiği Selçuklu döneminde (H.431-707/M.1040-1308), en fazla dârulhadîs VII/XIII. asırda, I. Alâddin Keykubad ile II. Gıyâseddîn Keyhüsrev dönemlerinde kurulmuştur. Anadolu'da ise ilk kurulan dârulhadîs, Çankırı Dârulhadîsi/Taşmes cid, ikincisi Sivas'ta Sâhibiye/Gökmedrese veya Çifte Minareli Medrese Dârulhadîsi olup ardından Vezir Sâhib Atâ Konya'da İnce Minâre Dârulhadîsi yaptırırken, kırk yıl sonra da İlhanlılar Erzurum'da, Ahmediye Medresesi'ni yaptırmış ve 714/1314 tarihli kitabesi de günümüze ulşmıştır. (Selçuklu dönemi muhaddisleri ve çalışmaları için bkz Nuri Topaloğlunun "Selçuklu Devri Muhaddisleri" Ankara,1988)

Osmanlı Dârulhadisleri

Osmanlı döneminde ilk dârulhadîs, I. Murat devrinde (1360-1389) Çandarlı Hayrettin Paşa tarafından İznik'te yapılmıştır. İlk dönemin en meşhur Darulhadisi ise II. Murad'ın 828/1425'te Edirne'de yaptırtığı Dârulhadîs Medresesi ise olup bundan sonra Fatih Sultan Mehmet döneminde Bursa'da kurulan Lütfullah Çelebi Dârulhadîsi ile İstanbul Vefa'da Molla Gürânî Dârulhadîsi Medresesi Ayrıca Tokat Kadı Hasan Dârulhadîsi ile Mevlânâzâde Dârulhadîsi, II. Bâyezîd devrinde Amasya'da kurulan Abdullah Paşa Dârulhadîsi ilk devirin önemli Dârulhadîsleridir. Kanûnî devrine gelindiğinde, Amasya'da Osman Çelebi, İstanbul Eyüp'te Defterdar Mehmed Çelebi, Beyazıt'ta Papasoğlu, Vilâyet Konağı civarında Sofu Mehmed Paşa, Demirkapı'da Mehmed Ağa, Vefa'da Hüsrev Kethüdâ Darul hadisleri, Süleymaniye Külliyesi bünyesinde (en yüksek eğitim kurumu olan) Süleymaniye Dârulhadîsi, II. Selim döneminde Birgi'de Atâullah Efendi Dârulhadîsi, Kasımpaşa'da Piyale Mehmed Paşa Dârulhadîsi, Üsküdar'da bugün kütüphane olan Şemsi Paşa Dârulhadîsi, Edirne'de Selimiye Dârulhadîsi kurulurken, III. Murad, oğlu III. Mehmed ve özellikle IV. Mehmed ve III. Ahmed döneminde de dârulhadisler inşa edilmiş, Balkanlarda ise, Evliya Çelebi, Yunanistan'da 16; Bulgaristanda 2; Arnavutluk'ta 3 Yugoslavya topraklarında 23 dârulhadis bulunduğunu söyler. (Bu konuda geniş bilgi için bkz, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi' "Medre se" (XXVIII, 323-327) ve "Dârulhadîs" (527-532) maddeleri)

V.YAKIN DÖNEM HADİS ÇALIŞMALARI

Hadis ve sünneti koruma, anlama ve aktarma faaliyetleri tarih boyunca olduğu gibi yakın dönemde de olan (son iki asırda) sürmüş ve bu konuda da Hint Alt Kıtası (Hindistan'ın Müslüman bölgeleri ile Pakistan) başı çekmiştir. Bu dönemde oryantalist eleştirilerin de etkisiyle yeniden başlayan (hicrî ilk iki asırdaki) hadis ve sünnet muhalefeti karşısında, modern sosyal bilimlerden de yararlanarak yapılan yeni ve farklı çalışmalar, bilhassa yazma eserlerin tenkitli neşirleri istifadeye sunulmuştur.

A) OSMANLI'DA

Osmanlı Devleti'nin kuruluş sürecinde (8./XIV.yy) Mısır ve Suriye'de büyük muhaddisler Birzâlî (ö. 739/1338), Mizzî (ö. 742/1341) ve öğrencisi Zehebî (ö. 748/1347) eserlerini vermekte iken, bir asır sonra (İbn Hacer el-Askalânî(ö. 852/1448) döneminde) Anadolu'da kurulmaya başlayan (ilkini I. Murad devrinde İznik'te Çandarlı Hayreddin Paşa'nın (ö. 789/1387) yaptırdığı) dârulhadîsler, ilerleyen dönemde Arap Yarımadası, Irak, Suriye, Mısır, Yunanistan ve Bosna-Hersek'e kadar yayılmış olup dönemin önde gelen ismi ise Osmanlı medreselerinde en çok okunan Sâgânî'nin Meşâriku'l-envâr'ını Mebâriku'l-ezhâr adıyla şerh eden Tire müderrisi İbn Melek/İzzeddin Abdüllatif'tir. (ö.797/1394) Osmanlı dârulhadîslerinin en önemlilerinden birisi, II. Murad'ın yaptırdığı(1435) ve İslam dünyasından pek çok âlimin geldiği Edirne Dârulhadîsi olup, ayrıca, Kahire'de iken İbn Hacer, Zerkeşî ve daha başka hadisçilerden kitaplar okuyan el-Kevseru'l-cârî ilâ riyâzi'l-Buhârî adlı Buhârî şerhini yazarı, Fatih'in hocası ve Şeyhülislâmı Molla Gürânî' (ö. 893/1487) de İstanbul'da kendi adına bir dârulhadîs yaptırmıştır. II. Bayezid döneminde Amasya'da yaptırılan(1485) Abdullah Paşa Dârulhadîsi ile Kânûnî devrinde yapılan (1557) Süleymaniye Dârulhadîsi önemli kurumlar olup, (Edirne ve Süleymaniye Dârulhadîsleri üst düzey yöneticilerin yetiştiği ve idareci oldukları kurumlardır) yine bu asırda Seydî Çelebi ( ö. 932/1525) siyaset içerikli olan Mustah rec mine'l-Buhârî'yi, Molla Lütfi de (ö. 901/1495) Ta'lîka ale'l-Câm'i'ssahîh 'ı yazmıştır. (Dârulhadîs lerde, Buhârî, Müslim, Mesâbîhu's-sünne ve Meşâriku'l-envâr gibi eserler okutuluyorsa da, eğitim sisteminin fıkıh-kelâm merkezli olması, mezunların idareciliğe yönelmesi, hadis geleneğinin Anadolu'ya geç gelmesi (ilk hocaların hadis uzmanı olmaması veya şerh, hâşiye ve ta'lîk'lerle yetinmesi), Hanefî baskınlığının farklı eser yazımını etkilemesi, Osmanlı'nın ilmi ve kültürel doygunluğu yaşıyor olması gibi sebeplerle çok çeşitli hadis eseri verememişlerdir.)

Mısır'ın Osmanlı'ya katılması sonucu İstanbul'a gelen hadisçiler, Anadolu hadisçiliğinde önemli bir dönüşüm başlatmışlardır. Osmanlı Mısırında ilk akla gelen hadisçi Münavî' (ö. 1031/1621) iken, Kuzey Afrika'lı Rudânî (ö. 1094/1682) 1669'da İstanbulda Köprülü Ahmed Paşa himayesinde, Aclûnî de (ö. 1161/1748) Sultan III. Ahmed zamanında 1707 de bir yıl kalmışlardır. Osmanlı Mısır'ının önemli simalarından Genç yaşta Kahire'ye yerleşen Hindistanlı Murtezâ ez- Zebîdî'ye (ö. 1206/1791) 1777 de maaş bağlanırken, Tâcu'larûs'undan Osmanlı Sultanı da b sipariş etmiş, hadis kitapları için Sultan I. Abdülhamid de icazet istemiştir. Yine Kanûnî döneminin seçkin âlimi İbn Kemâl'in hadis alanında birçok eseri bulunurken, II. Selim devrinde padişahın hocası Atâullah Efendi tarafından Birgivî Mehmed Efendi (ö. 981/1573) adına Birgi'de yaptırılan Atâullah Efendi Dârulhadîsi de Osmanlı medrese sisteminde önemli bir statüye sahipti. 18.19.20. asır Anadolusunun en önemli hadisçileri, elliden fazla eseri, büyük bir Buhâri şerhi ile yarım kalan bir Müslim şerhi bulunan Amasya'lı Yusuf Efendizâde (ö. 1167/1754), Trablusşam müftülüğü de yapan ve Ayasofya'da hadis okutan Seyyid Ervâdî (ö. 1275/1858) ve öğrencisi/müridi, tekke kültürüne hadis ve sünnet ağırlıklı rengi veren, müritlerini bu çerçevede yetiştiren, kaldığı Mısır vb yerlerde hadis okutan Gümüşhaneli Ahmed Ziyâeddin (ö. 1311/1893), Osmanlı son döneminde yetişip Arapça eserleriyle bütün İslâm dünyasında ünlenen, titiz bir hadis muhakkiki olan Muhammed Zâhid el- Kevserî'dir (ö. 1952)

Gümüşhânevî

1228/1813'de Gümüşhane'de doğup ilk tahsilini ailesiyle taşındıkları Trabzonda yaptıktan sonra 1831'de amcasıyla ticaret amaçlı gittiği İstanbul'da Beyazıt Medresesi'nde başlayıp burada müderrisliğe kadar yükselen Gümüşhânevî bir dönem sonra Hâlidî şeyhi Ahmed el-Ervâdî'ye intisap edip, sülükunu tamamlayınca da irşada başlamış ve İslâm dünyasının pek çok yerinde bağlıları ve dergâhları olmuştu. Dergâh mensupları arasında ve oluşturduğu borç veyardımlaşma sandığı/fonu ile âtıl servetleri toplayıp muhtaçlara yardım eden ve matbaa kurup basılan eserleri ücretsiz dağıtan, İstanbul, Bayburt, Rize ve Of'ta birer kütüphane kuran, müritleriyle Doksan üç harbine katılan, zamanın padişahlarının da derslerine katıldığı Gümüşhânevî 1311/1893'de vafat etmişti. Müritlerini Tasavvuf'un yanında dînî ilimleri öğrenme ve sünnete uymaları konusunda titiz davranan ve hadis okutmaya ağırlık veren, tekkesi (Gümüşhâneli Dergâhı) dârulhadîse dönüşen Gümüşhânevî'nin eseri Râmûzü'l-ehâdîs son dönemin en çok okunan hadis kitaplarından birisi olup içerdiği 7103 hadisin 6402'si kavlî ve fiilî merfû, 701'i hilye ve şemâile dairdir. Genellikle kısa ve veciz hadisleri aldığı ve başında hadis tarihi ve usulünü özetlediği kitabın birinci bölümü alfabetik olarak "elif" ile başlayan hadislerinden sonra Harf-i tarif ile başlayan hadisler, ikinci bölümde ise "kâne" ile başlayan ve şemâili konu alan hadisler verilmiştir. Yaklaşık 125 kaynaktan ve özellikle Suyûtî'nin el-Câmi'leri'nden derlenen hadislerin en çok kullanılanları remizlerle mukaddime de belirtilmiş, her hadisin sonunda sahâbî râvîsinin ismi verilmiştir. Gümüşhânevî, zühd eğitiminde hadisi esas alıp tasavvufî düşünceyi Ku'rân ve Sünnet çizgisine getirmeyi, tasavvuf ve hadis ehlini yakınlaştır mayı amaçladığı Râmûzü'l-ehâdîs'i, Levâmi'u'l-ukûl adıyla kısa olarak şerh etmiş ve beş cilt halinde basılmış olup, ayrıca 800 kadar hadisi içeren Garâibü'l-ehâdîs'ini de Letâifü'l-hikem adıyla şerhederken, yine onun Hadîs-i Erbaîn'i de mevcuttur.

Kevserî

1296/1878'de Düzce'nin Hacı Hasan Efendi köyünde doğup ilk tahsilini orada yaptıktan sonra İstanbulda Kadıasker Hasan Efendi Dârulhadîs'inde, daha sonra Fatih Camii'nde Eğinli İbrahim Hakkı, Alasonyalı Ali Zeynelâbidin gibi hocalardan ders alan ve 1325/1907'de icazet alıp orada öğretimle meşgul olan Muhammed Zâhid el-Kevserî, bu süreçte dinde reform iddiasında bulunan ittihatçılarla mücadele etmiştir. Bir okul açması için tayin edildiği Kastamonu'da üç yıl kalıp İstanbul'a dönüşünde Dârüşşafaka'ya tayini yapılmışsa da o 1341/1922'de Mısır'a gitmiş ve orada 1371/1952'de vefat etmişti. Büyük bir hadisçi ve Hanefi mezhebinin güçlü bir savunucusu olup Hatîb el-Bağdâdî'nin Târîhu Bağdât' taki Ebû Hanîfe eleştirilerine Te'nîbü'l-Hatîb'i ve İbn Ebû Şeybe'nin el-Musannef''deki Ebû Hanîfe eleştirilerine en-Nüketü'ttarîfe'yi yazan, birçok eserin ilmi neşirlerini yapan Kevserî'nin, hadisle ilgili olanları dahil bütün makaleleri Makâlâtu'l-Kevserî de toplanmıştır. "Mezhebsizlik" cereyanlarına, Ehl-i sünnet dışı hareketlere, ilimsiz, dayanaksız ve batı taklidi görüşlere karşı da mücadele veren, İ.Şâfiî'nin en zor iş dediği fakih-muhaddis sıfatına erişen Kevserî, sırf nakilcilikle yetinmeyip, hadisin fıkhına ve ruhuna da nüfuz etmiş, rivayetleri incelerken, seneddeki râvîlerin kişisel ve mezhebî konumlarına, psikolojik yönle rine, hatta dönemin önemli hadiselerine kadar dikkat etmiş, kelâmî meselelerde hadis ilminin en hassas yönlerine değinmiş, bir hadisi itikadî ve fıkhî yönden de incelemiştir.

Osmanlı Son Dönemi 1910 yılında yürürlüğe konan programla 12 yıla çıkarılan 8. sınıftan son sınıfa kadar Hadis ve Hadis Usûlü dersleri okutulmaya başlanan, 1914'te Şeyhulislâm Mustafa Hayri Efendi zamanındaki yapılandırmada ismi Dâru'l-Hilâfeti'l-Aliyye Merdeseleri olarak değiştirilen medreselerin Medresetü'l-mütehassı sîn kısmında ve Enderûn Mektebi, Medrestü'l-vâizîn, Merdesetü'l- irşâd gibi meslekî eğitim kurumlarında (Anadolu'da da açılan şubelerinde) hadis dersleri verilmekteydi. Cumhuriyet dönemine gelindiğinde ise Dâru'l-Hilâfe Medreseleri yanında, diğer medreselerin yeniden yapılandırılmasıyla oluşturulan Medâris-i İlmiyye'lerde hadis okutulmaya devam edilirken, 1924 yılında medreselerin yerine kurulan Dârulfünûn İlâhiyat Fakültesi'nin ders programında hadis dersi yer almışsa da bu fakültenin 1933'de kapatılmasıyla hadis dersi okutma imkânı kalmamıştır. Ancak 1949 Ankara'da açılan ilâhiyat fakültesi, 1951'da açılan İmam-Hatip Okulları, ilki 1959'da İstanbul'da açılan Yüksek İslâm Enstitüleri ve 1982'de bunların dönüştürüldüğü İlâhiyat fakülteleri'nde hadis dersleri okutulmakta, hadis tezleri ve makaleler yazılıp akademik çalışmalar yapılmaktadır

B) TÜRKİYE CUMHURİYETİNDE

Cumhuriyetten sonra hadis dahil İslâmî ilimlerle ilgili çalışmalarda 1920'den1950'lere kadar bir fetret(duraklama ve gerileme) yaşanmış olsa da, , D.İ.B önce Murtezâ ez-Zebîdî'nin Sahîh-i Buhârî Muhasarı'nı Babanzâde Ahmed Naim (hadis usûlü ile ilgili mukaddime ve ilk üç cild) ve Kâmil Miras'a tercüme ve şerh ettirip bastırmış (1928–1949/12 cilt), ardından Riyâzü's-sâlihîn (1949–1965) ve Ahmed Naim'in Kırk Hadis'ini (1925) veya Münir Selâmi Yurdatap'ın Binbir Hadis Tercümesi ve Tefsiri'(1941) gibi, 40, 101 veya 1001 hadis tercüme ve şerhhleriyle (1950'li yıllara kadar) devam edilmiştir. Yine Ahmet Hamdi Akseki'nin önsözünde hadisi müdafaa ettiği Peygamberimizin Vecizeleri (1945), ve Zâkir Kadiri Ugan'ın "Dinî ve Gayrî Dinî Rivayetler" (1926) adlı makaleleri de önmeli çalışmalardır. Hadis çalışmaları1950 sonrası toparlanmaya ardından da olgunlaşmaya başlamış olup mesela Ahmed Davudoğlu'nun Bülûğu'l- Merâm Terceme ve Şerhi (1966–1967) ve Mehmet Sofuoğlu'nun Sahîh-i Müslim ve Tercümesi (1967–1970) önemli çalışmalar olup daha sonra Sahîh-Müslim Ahmed Davudoğlu tarafından genişçe şerh ve tercüme edilirken (1977-1983/11cilt) İ.mam Malik'in Muvatta'ının, Darimî'nin Sünen'i de Türkçeye çevrilmiştir.

Türkiye'de 1967 sonrası başlanan temel kaynakların tercümesi, 1980 sonrası hemen hemen tamamlanmış ve ilerleyen süreçte ise tarih, usûl vb. çevrileri yapılmaya başlanmıştır.Mesela, Talat Koçyiğit'in Hadis Istılahları Hakkında Nuhbetü'l-Fiker Şerhi, Ankara 1971; M. Yaşar Kandemir'in Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları, Ankara 1971) adlı tercümeleri, Talat Koçyiğit'in Hadis Istılahları (Ankara 1985), Abdullah Aydınlı'nın Hadis Istılahları Sözlüğü (İstanbul 1987, 2006, 2009) Mücteba Uğur'un Hadis Terimleri Sözlüğü adlı eserleri sayılabilir. Yine bu alanda D. İ.B. resmî ya da özel kuruluşlarca bastırılan kitap ve risaleler.Mesela Tayyib Okiç'in Bazı Hadis Meseleleri Üzerinde Tetkikler (1959), Hadis Ders Notları (1965), Hayrettin Karaman'ın Hadis Usûlü (1965), Ali Özek'in Hadis Ricali (1967) adlı çalışmaları örnek olarak zikredilebilir. Bunları da her branşla alakalı müstakil çalışmalar takip etmiştir. Mesela Talat Koçyiğit'in Hadis Tarihi (1981), İ. Lütfi Çakan'ın Hadis Edebiyatı (1985, 2008) adlı eserlerini zikredebiliriz. (Türkiye'de hadis çalışmaları için bkz 1876'dan 2000'li yıllara kadar, İsmail Lütfi Çakan'ın Hadis Edebiyatı; 2000 yılından günümüze kadar Hadis Tetkikleri Dergisi) Yüksek öğretim kurumlarının açılmasıyla birlikte, buralarda görev yapacak kişilerin, Takdim Tezi vs hazırlamaları ve akademik makale yazmaları zorunlu hale getirilmesiyle Türkiye'deki hadis çalışmalarında önemli ilerleme ve iyileşme yaşanmıştır. (Bu alandaki çalışmalar için bkz www.yok.gov.tr./Ulusal Tez Merkezi; www.isam.org.tr)

Türkiye'de akademik hadisçiliği, uzun yıllar Ankara İlâhiyat Fakülte'si ve Erzurum İslâmî İlimler Fakültesi'nde dersler veren Bosnalı M. Tayyip Okiç başlatmış olup, ayrıca T. Koçyiğit, M. Said Hatiboğlu ve İbrahim Canan, Ahmet Demirci, M. Ali Sönmez, Ali Yardım, Selman Başaran Mücteba Uğur, M. Yaşar Kandemir, Ali Osman Koçkuzu, Cemal Sofuoğlu ve Sadık Cihan, Raşit Küçük, İ.Lütfi Çakan, Nebi Bozkurt, Kemal Sandıkçı, Salahattin Polat, Ali Toksarı, Abdullah Aydınlı, Talat Sakallı,M. Hayri Kırbaşoğlu, İ.Hakkı Ünal, Bilal Saklan, Zekeriya Güler ve Ali Osman Ateş de bu alandaki önemli isimlerdendir. Burada, Türkiye'de ilk akademik hadis çalışması olan ve oryantalistlerin de referans aldığı Buhârî'nin Kaynakları Hakkında Araştırmalar (İstanbul 1956) adlı doktora tezinin (İ.Ü) sahibi, Fuat Sezgin de hatırlatılabilir.

III. HİND ALT KITASINDA

Hicri 10.asırdan itibaren hadis dahil İslâmî ilimlerin yükünü Hindistan Müslümanları omuzlamış olup,

bunda (Hz. Peygamber hayattayken gidilip gidilmediği bilinmese de), h.15. yılda Hz. Ömer'in Bahreyn ve Uman valisi Osman b. Ebi'l-Âs es-Sekafî'nin kardeşleri, el-Hakem ve el-Muğîre öncülüğünde Hind sahilindeki Sind bölgesine yapılan sefere katıldıkları düşünülen sahâbîlerin de payı olmalıdır. Burası daha sonra Emevî Halifesi Velid b. Abdilmelik zamanında h.93'de (Tâif'li) Muhammed b. el-Kasım es-Sekafî tarafından fethedilmiş ve etbâuttâbiînden ve Emevî-Abbâsî zulmünden kaçan Ehl-i Beyt'den bir çoğu Sind'e yerleşmişti. Hasan el- Basrî'nin (ö. 110/728) talebesi İsmail b. Mûsa'ya Hind'e çok gidip geldiği için "Nezîlu Hind" denilirken, Halife Mehdî'nin h. 159'da gönderdiği orduda meşhur hadisçi Rebî' b. Sabîh (ö. 160/776) de yer almış, h.2. asır ilk meğâzî ve siyer hadisçilerinden Ebû Musa Necîh es-Sindî ve diğer büyük bir hadisçi Recâ es-Sindî de yine buralı idiler. Neticede, Hind bölgesine dört asır boyunca rihleler yapılmış, hadis öğrenilip öğretilmişti. Bu dönemdeki bir başka Hind'li muhaddis de Hz. Peygam ber'in mektuplarını ilk toplayan Ebu Cafer ed-Deybülî olup H.322'de Mekke'de vefat etmiştir. Hind'e hicrî 5. asır başlarında Hayber Geçiti'nden girenler fıkıh, kelâm, felsefe ve şiire ağırlık vermişlerse de Şeyh İsmail (ö. 448/1056) ve Meşârık müellifi Radıyyuddîn Hasan b. Muhammed es-Sağânî (ö. 650/1252) gibi âlimler hadis için çaba sarfetmişler, Dekken Behmenîleri hadise ilgi göstermiş, Sultan M. el-Behmenî (saltanatı: 780-799) hadisçilere aylık bağlamış, Gucerat sultanları deniz ulaşımını kolaylaştırarak, Hicâz'a gidip ilim ve hadis öğrenme imkânı sağlamışlar, İran'daki Safevî/Şiî baskısı altındaki, aralarında Seyyid Şerîf Cürcânî'nin talebesi ve Sahîh-i Buhârî'nin âli senedine sahip olan Şeyh Nureddin Ahmed eş-Şîrâzî de bulunduğu Sünnî âlimler Hind'e göçmüşlerdi.

Hadis ilminin Hind diyarında hicrî 9. asır sonu ile 10. asır başlarında, önce Gucerat, ardından Agra'da olmak üzere hızlanan yayılma sürecine, Hicazda ilim öğrenip dönerek öncülük edenler arasında, Vecîhuddin el-Mâlikî (ö. 929/1522), Seyyid Refîuddin es-Safevî eş-Şîrâzî (ö. 954/1547), 885/1480 Dekken/Burhanpûr doğumlu, genç yaşta Multân'a gidip Şeyh Husâmuddin el-Muttakî'den, 67 yaşından (953/1546) sonra daHicaz'a giderek yıllarca ilim öğrenip birçok talebe yetiştiren ve 975/1567'de orada vefat eden Kenzü'l-ummâl sahibi (957-971) Şeyh Ali el-Muttakî, onun önmeli talebesi Ahmediyye/Meh diyye mensubu iken Mekke'ye gidip Ali el-Muttakî'den ilim ve feyiz alıp dönerek bir çok talebe yetiştiren ve fırkasını ıslaha çalışırken şehid edilen Tezkiretü'l-mevzu'ât ve Mecme'u bihâri'l envâr (hadis lügatı) yazarı Şeyh Muhammed Tahir el-Fettenî (ö. 986/1578), belki de hadis ilminini Hind'de ilk yayan 958/1551 Delhi'de doğup, babasından ilim öğrendikten sonra Mekke'ye giderek Ali el-Muttakî'nin öğrencisi Şeyh Abdülvehhâb el-Muttakî'den Kütüb-i sitteyi okuyup dönen, (el-Leme'ât şerhu'l-Mişkât (Farsça telifi Eşu'atü'l-lemeât) gibi 100'den fazla özgün ve araştırma eser yazıp, oğlu Nûrulhak (ö. 1073/1662) ve Molla Haydar el-Keşmîrî gibi bir çok talebe yetiştiren Şeyh Abdülhak b. Seyfuddin el-Buhârî ed-Dehlevî (ö. 1052/1642), (Nûrul hak, Sahîh-i Buhârî'iyi Teysîru'l-Buhârî adıyla şerhetmiş, o'nun oğlu Hafız Fahreddin, babasının Sahîh-i Müslim şerhini tamamlamış, o'nun oğlu Şeyhu'l-İslâm Sahîh-i Buhârî'ye Farsça bir şerh yazmış, o'nun oğlu Delhi'den Râmpûr'a geçip el-Muhaddisu'r-Râmpûrî diye meşhur olup,birçok eseri yazmış, Keşmîrî'nin talebesi Baba Dâvûd el Mişkâtî de Mişkât'ı ezberlemişti) bulunurken, burada Nakşibendiyye-Müceddidiyye önderi İmam Rabbanî/Ahmed b. Abdülahad es-Serhendî (ö. 1034/1624) ve oğlu, Mişkât şârihi Muhammed Saîd'in de önemli katkıları olmuştu. 12/ 18. asırdaki daha da yoğunluk kazanan hadis faaliyetlerine Hicazdan dönenler kadar, oraya yerleşen Kütüb-i sitte haşiyeleriyle meşhur Ebu'l-Hasen es-Sindi (ö. 1138/1725), Muhammed Hayât es-Sindi (ö. 1163/1749) hadis dahil bütün İslâmî ilimlerde eserler veren, önce Yemen/Zebidde ikamet edip, sonradan Kahire'ye yerleşerek orada vefat eden Muhammed Murtaza ez-Zebidi (1205/1790) gibi alimlerin yanında, en köklü ve etkiyi, hiç şüphesiz geri dönenlerlerden Şah Veliyyullah b. Abdirrahîm ed-Dehlevî (ö. 1176/1762) yapmıştı.

Şah Veliyyullah

Bidatlere karşı büyük mücadele verip nasslara yeni bir bakış açısı getiren Şah Veliyyullah ed-Dehlevî, (başta Hüccetullahi'lbâliğa, İzâletü'l-hafâ, Muvatta şerhleri olan el-Müsevvâ (Farsçası el-Musaffâ olmak üzere ) birçok eser ve (oğulları Abdülazîz, Abdülkadir, Refî'uddin ve onları izleyen torunları dahil) pek çok talebe bırakmıştı. Dehlevî'nin eserleri, eğitim-öğretim faaliyetleri ve oğulları vasıtasıyla oluşturduğu ilim mektebi, büyük âlimler yetiştirmiş ve tesirleri İslâm dünyasının her tarafına, hatta günümüze kadar ulaşmıştır. 19. asra gelindiğinde İslâmî idarenin zayıflaması ve İngiliz hâkimiyetinin yerleşmesinin de tesiriyle açılan medreselerde hadis ilminin temel kaynakları da okutulmuştur.(Şah Veliyyullah'ın neslinden doğrudan hadislerle amel edip içtihad yapmayı savunan Nezîr Hüseyin ed-Dehlevî Delhi'de Ehl-i Hadis Medresesi'ni, Hanefi anlayışlı hadis eğitimine ağırlık veren Muhammed Kasım Nanotevî ve Reşid Ahmed Gangohî ve bir grup, Kuzey Hindistan'daki Seharenpur/Diyobendde "Ezheru'l-Hind/Da ru'l-Ulûm Diyobend Medresesi'ni açmışlardır) Yüzyılın sonuna doğru hadis eğitim ve öğretimi büyük bir yaygınlık kazanmış, ve (Ehl-i Hadis'ten Azimâbâdî Avnu'l-ma'bûd şerhu Süneni Ebî Davud, Mübarekpûrî Tuhfetü'l-ahvezî şerhu Camii't-Tirmizî; Diyobend'den, Halil Ahmed Sehârenpûrî Bezlü'l-mechûd fi halli Ebî Davud, Keşmîrî Feyzu'l-bârî, Bennûrî'nin Me'ârifu's-Sünen/Sünen-i Tirmizi şerhi, Muhammed Zekeriya el-Kandehlevi Evcezü'l-mesâlik/ Muvatta şerhi gibi) önemli hadis şerhleri yapılmıştır. Ayrıca Ahmed Rıza Han'ın kurduğu Hanefi-tasavvufî ağırlıklı Birelviyye ekolü ile Şiblî Nu'mânî, Seyyid Süleyman Nedvî, Ebu'l-Hasen Nedvî gibi bir grup âlimin Leknev'de açtıkları , batı tarzı eğitim veren Hindistan modernizminin babası Sir Seyyid Ahmed Han'ın Aligarh Koleji ile Diyobend Medresesi'nin sentezi görünümündeki Nedvetü'l-ulemâ Medresesi de hadis ilmine önemli hizmetlerde bulunmuşlardır.

Muhammed Enver Şâh Keşmîrî

Muhaddis, müfessir, fakîh, usûlcü, mütekellim, sûfî, edib ve muhakkik bir âlim olan Keşmîrî, 1292/18 75' de Keşmîr/Vodvânda doğdu, beş yaşında Ku'rân-ı Kerîm, sonrasında babasından Farsça eserler okumaya, on yaşına gelmeden yazmaya başladı. Keşmîrdeki ilim tahsilinten sonra Hezâre'de mantık, felsefe, kozmografya vb. ilimler, Hindistan'ın Ezher'i denilen Diyobend Dâru'l-Ulûm Medresesi'ndeki Rabbânî âlimlerden, ilave olarak, sahih ilim, isabetli görüş, sünnete ittiba aşkı, ahlâk ve edeb güzelliği öğrenip, birçok hadis ve fıkıh kitabı okuyarak 1313/1896'da mezun olan, mezuniyetinden sonra Delhi'de hocalık yaparken el-Medresetu'l-Emîniyye'yi kuran, ardından Keşmîr'e dönüp okul açarak irşada başlayan 1323/1905'de hacca gidip karşılaştığı âlimlerden ve kütüphanelerden istifade eden Keşmîrî, döndükten sonra Diyobend'de uzun yıllar Kütüb-i sitte vb eserler okutup, pek çok talebe yetiştirmiş, Kadiyânîlik fitnesine karşı büyük mücadele vermiş, daha sonra Dâbil'e gidip, 5 yıl boyunca tedris, telif ve irşadla meşgul olmuş, hastalanınca Diyobend'e dönmüş ve 1352/1933'de vefat etmiştir. O'nun hakkında, Hakî mu'l-Ümme Eşref et-Tehânevî, "İslâm ümmeti içinde onun gibi birinin bulunması, İslâm dininin hak ve doğru olduğunun delilidir" derken, Kevserî, "Hadislerden nadir mânâlar çıkarmada İbnü'l-Hümâm'dan sonra onun gibisi gelmemiştir"demiş, M.İkbal de felsefi ehliyetini takdir edip ilminden faydalanmıştır. Keşmîrî'nin başta, Sahîh-i Buhârî'nin 30 kadar şerhini 13 defa okuyup 20'den fazla yıl okuttuğu ve talebelerinden Bedr-i Âlem Mir'âtî ve Muhammed Yusuf Bennûrînin takrirlerinden oluşan ve diğer Buhari şerhlerinde olmayan izah ve bilgiler içeren Feyzu'l-bârî'si ve yirmi civarında eseri bulunmaktadır. O, hadis okuturken, gerektiğinde râvîleri tanıtır, ihtilaflı konulara itina göstererek doyurucu izahlar yapar, öncekilerin az bilinen özgün görüşlerini nakledip tenkidini yapar, daha çok müşkil hususları halletmeye çalışır, geniş açıklama yerine daha fazla konuya (faydası dolaylı da olsa) temas eder, naklettiği/bahsi geçen konu veya eserin tenkidini yapar, ancak âlimler hakkında da edebli olmayı, aşırılığa kaçmamayı ve takdir etmeyi tavsiye ederdi.

Muhammed Abdülhayy Leknevî

1848'de Banda'da doğan Ebü'l-Hasenât Muhammed Abdülhayy el-Leknevî, otuzdan fazla eser yazmış önemli bir âlimin oğlu olarak küçük yaşta başladığı eğitimini on yedi yaşında tamamladıktan sonra gittiği Haydarâbâd'daki Medresetü'n-Nizâmiyye'de iki yıl ders vermiş, 1304/1886' da vefat etti. Delillerden hüküm çıkarma (usul ve füru) da oldukça mahir olan Leknevî, Hanefî olmakla birlikte açık delili mezhebin delili kapalı hükmüne tercih ederdi. Hadis ilimleri ve fıkıh yanında tefsir, tarih, ensâb (soy bilgisi), edebiyat, felsefe ve mantıkla da meşgul olmuştur. O'nun İngiliz işgali sırasındaki, temel kaynaklara dönüş çabası, halkın güvenini arttırmış, S. Ahmed Han öncülüğündeki İngiliz yanlısı çabaların etkisinin azalmıştır. 120'ye yakın çalışması bulunan, (tahkikli neşrettiği esere mukaddime yazıp, müellifini, şârihlerini ve o sahadaki diğer eserleri tanıttığı, gerektiğinde notlar da düşerek, eserin muhtelif nüshalarına dayalı bir nüshasını oluşturduğu yeni bir tenkitli kitap neşri geliştiren) Leknevî'nin Muvatta'ın M. b. Hasan eş-Şeybânî nüshasını şerhettiği et-Ta'lîku'l-mümecced 'alâ Muvatta'il-İmâm Muham med'i , belirli gün ve gece namazlarına dair müşkil rivayetleri incelediği er-Raf'u ve't-tekmîl fi'l-cerh ve'tta'dîl'i ve el-Âsâru'l-merfû'a fi'l-ahbâri'l-mevzû'a'sı ve Hadis meselelerine dair verdiği cevap lardan oluşan el- Ecvibetü'l-fâzıla'sı hadisle ilgili başlıca eserleridir.

Zafer Ahmed Tehânevî

1310/1892'de Diyobend'de dünyaya gelen Tehânevî, ilk tahsilini Dâru'l- Ulûm Diyobend'de tamamlayıp ardından Kanpur'daki Câmiu'l-Ulûm'u bitirip Mezâhiru'l-Ulûm'da Halil Ahmed Sehârenpûrî'den devre-i hadis okuyarak on sekiz yaşında mezun olmuştur. Vefatına kadar (1974) hadis öğretip ve birçok alanda eseri bulunan, çağdaş problemleri de ele alıp, Kâdiyânîliğe ve faizi helal kılma faaliyetlerine karşı çıkan Tehânevî'nin en meşhur eseri, Hanefîlerin, kıyası hadise tercih ettikleri iddialarına cevap olarak, onların dayandığı ahkâm hadislerini şerh ettiği, fıkıh başlık ve bablarına göre düzenlenmiş (Kitâbü't-tahâre ile başlayıp Kitâbü'l-edeb ve't-tasavvuf" la sona eren) kapsamlı bir hadis mecmuası olan İ'lâü's-sünen olup, baş tarafında Hanefîlerin hadis usulü prensiplerini açıkladığı mukaddime'yi Abdülfettah Ebû Gudde izahlarla Kavâid fî 'ulûmi'l-hadîs adıyla yayınlamış, İbrahim Canan tarafından Yeni Usûl-i Hadis adıyla Türkçeye çevrilmiştir.

Fazlurrahman

1919'da Pakistan/Hezâre'de doğan, İlköğrenimini medresede alıp Lahor'da yüksek öğrenimine başlayan 1940'da Pencap Üniversitesi Arapça bölümünden mezun olduktan sonra burada yüksek lisans yapıp burada başladığı doktora çalışmasını ise 1946'da gittiği İngiltere'deki Oxford Üniversitesi'nde tamamla yan Fazlurrahman, Kanada'da ve Amerika'da öğretim üyeliği yapmış ve Chicago Üniversitesinde İslâm düşüncesi profesörü olarak görev yapmakta iken 1988'de vefat etmiştir. Fazlurrahman, Amerika'ya yerleşmeden önce Pakistan'da 1962'den 1968'e kadar İslâmî Araştırmalar Enstitüsü genel müdürlüğü yapmış ve bu dönemde yirmiden fazla makale ve (Hadis, sünnet ve fıkıh alanındaki aykırı görüşleriyle tepki topladığı ve Amerika'ya yerleştiği, Islamic Methodology in History ve İslâm adlı) iki kitap yayınlamıştır. O hadisleri muhteva açısından; teknik hadis (fıkhî, sosyal, ekonomik, siyasi vb. konuları içerenler), tarihi/biyografik hadis (Hz. Peygamber'in hayatıyla ilgili siyer kitaplarındaki rivayetler) ve dînî hadis (namaz, oruç, hac, zekât gibi ibadetlerle ilgili hadisler) şeklinde sınıflandırırken, örnek davranış dediği ve fiilen değil de ahlâken bağlayıcı gördüğü sünneti, içerik açısından mutlak/ideal sünnet (bizzat Hz. Peygamber'in söz ve davranışları) ve yaşayan sünnet (İslâm toplumunun mutlak sünnet çerçevesinde uygulama alanına çıkardıkları) şeklinde ikiye ayrılır. Fazlurrahman'a göre, sünnetin muhtevası, önceki âlimlerin kastettiği manası ile her zaman ve yerde geçerli olamaz ve bu özel durumlarda Kur'ân için de geçerlidir. Sünnet, bölgelere göre değişiklik arzetse de, ilk dönem Müslüman larının, Allah Resûlü'nün örnekliğini, yeni malzeme ve ihtiyaçlar doğrultusunda yorumlayarak ulaşmaya çalıştıkları bir ideal,tedrîcî bir yorumdur. Hadis mecmualarındaki özellikle hukuk, ahlâk, siyaset ve iktisat gibi konulara dair birçok hadis lafzen Hz. Peygamber'e ait olmadığını söylerken, vahiy ve gelişi konusunda da oldukça farklı yaklaşıma sahiptir.

Muhammed Mustafa el-A'zamî

Özellikle hicri ilk asırlar üzerine yaptığı çalışmaları, oryantalistlerin tenkitlerine cevap nitelikli eserleri ve

hadisler çalışmalarında bilgisayar teknolojisinden yararlanmaya yönelik projeleriyle tanınmış bir âlimdir.

D) ARAP DÜNYASINDA

19. ve 20 asırlardaki modernizm hareketlerinin etkisiyle Hindistan'da Sir Seyyid Ahmed Han'ın başalattı ğı ve Ehl-i Kur'ân grubunun uç noktaya taşıdığı (orientalizm izleri de taşıyan) hadis tartışmaları, sonra da Mısır'da Muhammed Abduh, Tevfik Sıdkî, Reşid Rıza ile makale ve kitaplarda işlenmiş, Mahmud Ebû Reyye'nin (Sünnetin güvenilmez olduğu, sahih yollarla gelmediği gibi iddialar içeren ve Muhammedî Sünnetin Aydınlatılması adıyla Türkçeye çevrilen (1957), yine Türkçeye de çevrilen Prof. Dr. Mustafa Sibâî'nin (ö.,1964) es-Sünne ve mekânetuhâ fi't-teşrîi'l-İslâmî'si(1960) gibi birçok reddiye yazılan) Advâ ale's-Sünneti'l-Muhammediyye'siyle zirveye çıkmıştır. Buna karşılık, Mısır merkezli olmak üzere Fas'tan Endonezya'ya kadar birçok hadis ve ricâl kitabı tahkik edilip basılmıştır. Mesela M. Habibullah eş-Şinkîtî Sahih-i Buhârî ve Müslim'i yeniden düzenleyip ve şerhederken, M.M. Hattâb es-Sübkî Sünen-i Ebu Davud'u el-Menhelü'l-azbü'l-mevrûd adıyla şerhetmiş, M.F.Abdül bâki, Sahih-i Buhârî ve Müslim'e etrâf tarzı fihrist içeren indeksler eklemiş, Muvatta ve Sünen-i İbn Mâce hadislerini tahrîcleriyle neşredip müstakil fihristlerini hazırlamış, Şinkîtî'nin eksiklerini tamamlayıcı mahiyette Sahîh-i Buhârî ve Müslim' deki ortak rivayetlerden oluşan, el-Lü'lü'ü ve'l-mercân fîme'ttefaka 'aleyhi'ş-şeyhân'ı yazmış, 1892'de Kahire'de doğumlu ve Ezher Üniversitesi mezunu olup uzun süre kadılık yapan, hadis, fıkıh, tefsir ve edebiyat dallarında eserler veren A. M. Şâkir ise tahkike başladığı A. b. Hanbel'in Müsned'inin beşte ikisini (15 cilt), Tirmizî'nin Sünen'inin ilk iki cildini doksan sayfalık mukaddime ve geniş dipnotlarla neşretmiş, (ömrü yetmediği için başkaları tamamlamıştır) Hattâbî'nin Ebû Dâvud şerhi olan Me'âlimü's-sünen'i neşretmiş ve İbn Kesîr'in hadis usûlüne dair İhtisâru 'ulûmi'l-hadîs'ini el-Bâisü'l-hasîs adıyla şerhederek, İ. Şâfiî'nin er-Risâle'sini tahkik ve şerh ederek yayınlamıştır. Takip ettiği tevhid-akâid esaslı (Selefî ) düşüncede, el-Hadîs huccetün binefsih fi'l-akâid ve'l-ahkâm ve Vücûbü'l-ahz bi-hadîsi'l-âhâd fi'l-akâid 'iyle, âhâd hadislerin de itikâdi delil olabileceği anlayışını benimseten, 1914 Arnavutluk/İşkodra doğumlu Muhammed Nasıruddin.el-Elbânî, güvenilir bulduğu hadisleri Silsiletü'l-ehâdîsi's-sahîha; (7cilt) zayıf ve uydurma gördüğü hadisleri Silsiletü'l-ehâdîsi'z-za'îfe ve'l-mevzû'a (9cilt), Tirmizî, Nesâi, Ebû Dâvud ve İbn Mâce'nin Sünen'lerini de sahihleri ve zayıfları diye tasnif edip yayınlamış,ayrıca daha başka eserleri de tahkîk ve ihtisâr etmiştir.İmkânsızlığı ve şartlarının zorluğuna rağ men Arap ülkelerin den, Afrika'ya, Hint Alt Kıtasından Özbekistan'a, Türkiye'den Avrupa ve Amerika' ya kadar seyahatler yapıp, yazma eserleri inceleyen (bu nedenle er-Rihle fî talebi'l-hadîs'in çağdaş temsilcisi sayılan), telif yerine tahkik veya ta'lîki tercih edip (öyle ki bazı tahkikleri, kitabın birkaç katına, fihristleri üçte birine ulaşmıştır) kelime, ıstılah veya cümlelere doyurucu açıklamalar getirip, ele aldığı konuları ustaca sonuçlandıran, bazılarını yirmi yıl hazırlıktan sonra nekşrettiği eserlerin her baskısına tashih ve ilavelerde bulunup, hatta ilk baskısını matbaada kontrol eden, 1917 Halep doğumlu Abdulfettah Ebû Gudde, Tehânevî'nin Kavâid fî ulûmi'l-hadîs'i, Cürcânî'nin Zaferu'lemânî'si, İbn Kayyim el-Cevziyye' nin el-Menâru'l-münîf'i ve Hâris el- Muhâsibî'nin Risâletü'l-müsterşidîn'ini, telif kadar değerli tahkik ve ta'lîklerle, Ali el-Kârî'nin el-Masnû' fî ma'rifeti'l-hadîsi'l-mevzû, Keşmîrî'nin et-Tasrîh bimâ tevâtera fî nüzûli'l-mesîh ve Leknevî'nin er-Raf'u ve't-tekmîl ile el-Ecvibetü'l-fâzıla'sını da çok kıymetli ek bilgilerle neşretmiştir. Fas'lı M. b. Ca'fer el-Kettânî (1857-1927), temel hadis kitaplarını tanıtan en geniş çalışma olan er-Risâletü'l-müstetrafe'sinde, II-XIV. (VIII-XX.) yy arasındaki 600 kadar müellif ve bunlara ait 1400 eseri tanıtmış, (torunu Muhammed Muntasır, Hadis Literatürü adıyla Türkçeye çevrilen bu eseri, on çeşit fihristle zenginleştirip kullanımını kolaylaştırmış, varsa kitapların baskılarını, kütüphane numaraları nı, anıldıkları kaynakları dipnotlarda belirtmiş, bazı bilgileri tashih etmiş, kitapta geçmeyen birçok yazma ve basma eseri detanıtmıştır) mütevâtir hadislerle ilgili en- Nazmü'l-mütenâsir'i yazmıştır. Şam'lı C. Kâsımî (1866-1914) temel eserlerden derlediği, sistematiği ve özellikle fıkhu'lhadîs kısmıyla farklı bir hadis usulü eseri olan Kavâidü't-tahdîs'i hazırlamış, aslen Cezayirli olup Şam'da doğan Tâhir b. Sâlih el-Cezâi rî (1851-1920) dünyanın en zengin hadis eseri içeren Zâhiriyye Kütüphanesi'ni kurmuş, hadis usulüne dair Tevcîhü'n-nazar ilâ usûli'l-eser'i ve âlî isnadları konu alan el-Ukûdu'l-âlî fi'l-esânîdi'l-avâlî'yi yazmıştır

E) ORYANTALİSTLER ve HADİS

Batılıların (oryantalist/müsteşrik) Hıristiyanlığı yayma amaçlı başlattıkları oryantalizm/şarkiyatçılık,(Do ğu halklarını/İslâm dünyasını/İslâm dinini inceleme faaliyetleri) mîlâdî XII. ve XIII. asırlardan itibaren, sömürge amaçlı yürütülmeye başlarken (Mesela Fransa Avusturya'ya karşı, Osmanlı Hıristiyan larını himaye arzusuyla, Hollanda, sömürgesindeki Müslümanları, tanıyarak kontrol amacıyla inceliyordu) 1795'de Paris'te Sylvestre de Sacy'nin kurduğu Yaşayan Doğu Dilleri Yüksek Okulu'nun Avrupa'nın şarkiyatçı ihtiyacını karşılamaya başlamasıyla modern oryantalizme geçilmiş, sonrasında Almanya'nın birçok üniversitesinde şark dilleri okutulup, Berlin'de Saminar für Orientalische Sprachen (1887), İngiltere'de Cambridge'de doğu dilleri okutulup, Londra'da School of Oriental Studies (1906) kurulmuş, Rusya'da Kazan Üniversitesi'nde (1804) ve Petersburg Üniversitesi'nde (1854) Şark Fakültesi açılmıştı. Müsteşrikler, XVIII. asrın sonlarına kadar, misyonerlik, diplomasi ve ticaret amacıyla sadece doğu dillerini öğrenirken sonraki dönemde tarihleri, sosyal yapı ve sanatlarıyla da ilgilenmeye başlamışlardı.

Müslümanların temel hadis kaynaklarına ön kabul ile yaklaştıklarını söyleyen, cerh ve ta'dîl kriterlerini yeterli görmeyen, hadisleri hadis dışı kaynaklarla değerlendiren oryantalistler, Hz. Peygamber hadis yazmayı yasakladığına göre, eldeki rivayetlerin pek çoğunun II (VII) ve III. (IX). yüzyıllarda meselelere çözüm için fakihlerce üretildiğini, görüş farklılıkları dolayısıyla da metinlerin çeliştiği, hatta bir kısmının Tevrat, İncil ve eski hurafelerden derlendiğini söylemişlerdir. Oryantalist Herbert Berg, The Development of Exegesis in Early Islam adlı eserinde müsteşrikleri rivayet lere ve isnada bakışları açısından üçe ayırır: 1. İsnad, kurguya dayalı bir sistem olup tarihi olguları doğru yansıtamaz diyen şüpheciler, 2. İsnad sistemi yazılı ilmî geleneğin şahidi olarak tamamen doğru bilgiler sunar diyenler 3. İsnad ne tam güvenilir ne de güvenilmez diyenler. G. H. A. Juynboll, hadislerin çoğunun uydurma olduğunu Avusturyalı Aloys Spren ger'in ortaya attığını, (onun, Buhârî' hadislerinin yarısı sahih diyen Reinhart Dozy, Weil ve William Muir'den daha şüpheci olduğunu) söylerken, o'ndan etkilenen Goldziher, ilk grupların, kendi görüşlerini güçlendirme ve karşıt görüşlerle mücadele amaçlı hadis uydurup, itibar görebilmeleri için de isnad eklemişlerdir demiş, o'nun teorilerini ahkâm hadisleri çalışmasına taşıyan Joseph Schacht, en kusursuz isnad en şüpheli isnaddır (en muttasıl isnad, özenle kurgulanan isnaddır) demiş, o'nun takipçisi ve pek çok isnad çalışması yapan,''isnad, hadisin nerede, ne zaman ve kim tara fından uydurulduğunu tespit içindir'' diyen Juynboll ise, Schacht'ın müşterek râvî'(common link) sinin, isnadın merkezindeki (tarikle rin başladığı), kendisinden itibaren Peygamber'e doğru tek halkalı zincirde diğerlerinin varlığından ve metnin ilk söylenişinden sorumlu (hem hadisi hem de isimleri uyduran) kişi olduğunu söylemiş ve bunu da nasları ele alışları tepki çeken müsteşrikleri tasvip etmediğini söylediği için, tâbiînin meşhur hadisçileri ne yüklenerek yapmıştır. Ayrıca, Leone Caetani Annali dell'Islam adlı eserinde sık sık, isnadların h. II.asır sonlarında başlayıp III. asır boyunca uydurulduğunu söylerken (fakat somut delil gösteremediği gibi, istifade ettiği,(h.1.asrın ilk yarısında yazılan) İbn İshâk'ın es-Sîre'sinde 200'e yakın isnad kullanmış) Henri Lammens, Hz. Muhammed'in erken vefatının Kur'ân'ın boşluklarını doldurmasına engel olduğunu, sünnet oluşturup mevcut fikirleri yerleştirmek için, hadis metinlerinin yeniden üretildiğini (hadis ve sünnetin tamamen uydurulduğu, Kur'ân'ın da Hz. Peygamber tarafından yazıldığını) J. Wansbrough ve bazıları, Kur'ân'ın son şeklini hicrî II. asrın sonunda aldığını, David Samuel Margoliouth, Hz. Muham med'in dini bir hüküm/karar bırakmadığını, ilk İslâm toplumu uygulamalarının eski Arap örfü olduğunu, Renold Alleyne Nicholson, muhaddislerin birbirine zıt (muârız) birçok hadisi Hz. Peygamber'e isnad ettiklerini ve üstelik uzlaştıramadıklarını söylemiş(oysa bunların sayısı oldukça az olup, üstelik, çözüm için pek çok eser yazmış, şâz, münker, muztarib, mensuh gibi hadis ilim dalları geliştirmişlerdir), Alfred Guillaume İbn Şihâb ez-Zührî'yi tedvine yöneticilerin zorladığını, onların baskısıyla hadis uydurduğunu, Macdonald, hafızalarına güvenip yazıma karşı çıkanların tedvini II. (VIII.) yüzyılın ortalarına kadar geciktirdiğini ve bunun da hadislerin kaybolmasına yol açtığını söylemiştir.

Batı'da, Goldziher-Schacht-Juynboll ekolüne karşı, Josef Horovitz'in, Goldziher'in önyargılı şüphecili ğine itirazıyla başlayıp, Fück'ün, Goldziher'in kaynakları tek yönlü ve yanlı kullandığını, oysa İslâmî tenkit'in yabancı unsurları hadisten ayıkladığını/sünnetin sahih rivayetlere dayandığını, Sünnet ilk iki yüzyılın icadı/sonra kilerin Peygamber ve ashâbı hakkındaki düşünceleridir diyenlerin, Muhammed'in ashabı üzerindeki etkisini küçümsediklerini, onların her hukukî sünnete uydurma demelerinin sınırsız-nefsani şüpheciliği beslediğini söylemesiyle gelişen, Herald Motzki'in İslâm hukuku ile hadisin, Hz. Peygamber zamanından /vefatından itibaren yazılıp giderek sistemleştiğini, ilk dönem fakihlerinin eğitim-öğretim metotları ve rivayet kullanımlarının Kütüb-i sitte öncesi (Abdürrezzâk'ın Musannef'i gibi) eserlerden tesbit edilebileceğini söylemesiyle yaygınlaşan tepkisel akım, isnad sistemi nin güvenilirliğinin kabullenilmesini sağlamıştır. Ayrıca, A. J. Wensinck gibi, Kütüb-i sitte'dâhil 14 hadis ve tarih kitabının alfabetik konu fihristi olup, M.Fuâd Abdülbâki'nin, Miftâhu künûzi's-sünne ismiyle Arapçaya tercüme ettiği, A Handbook of Early Muhammedan Tradition ve kendi başkanlığındaki bir heyetçe hazırlanan 9 hadis kitabındaki hadislerin alfabetik kelime, özel isim, coğrafi isim, sûre ve ayet fihristlerini içeren Concordance (el-Mu'cemü'l-müfehres li-elfâzi'l-hadîsi'n-nebevî) adlı çalışması(8 cilt) ile ilim düntasının faydalandığı önemli eserler üreten müsteşrikler de olmuştur.

Oryantalistlerin, Arapça metinleri incelerken, sosyal bilimlerin kuralalarını veya Kitâb-ı Mukaddes'in tetkik usulünü(Biblical criticism) ya da tarih tenkidi metodunu (historical criticism) kullanmaları, Kur'ân'ı, hadis ve sünneti sıradan beşer metni gibi değerlendirip metafizik boyutunu göz ardı etmeleri, ulaştıkları sonuçların menfi olmasına neden olmuştur. Çoğunluğu Yahudi veya Hıristiyan din adamları olup içlerinde tarafsız görünen Gustave Le Bon ve birçok eseri de Türkçeye çevrilen Maxime Rodinson Marksistlerin de bulunduğu, daha çok Hollanda gibi, sömürgeci ülkelerden çıkan, birçoğu ülkelerinin hariciyesiyle çalışan müsteşriklerin, dinî ve siyasî amaçlı çalışanları ilmi ve iktisadi amaçlı çalışanlarına göre daha fazla olup, bazıları eserelerinde İslâmı, Kur'ân'ı ve Hz. Peygamber'i övseler de, Hz. Peygam ber'in peygamberliği ve Kur'ân'ın menşei hakkındaki sarsıcı ve yıkıcı fikirleri çok kolay anlaşılmaktadır (Başlıca oryantalistler ve fikirleri için bkz Oryantalizmi Yeniden Okumak: Batı'da İslâm Çalışmaları Sempozyumu)

Kaynaklar Açıkgenç, A. (1995), "Fazlurrahman", DİA, XXII, 280-286, İstanbul Aydınlı, A. (1992), "Bir Hadisçi Olarak Ahmed Ziyâuddîn Gümüşhanevî", Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhanevî: Sempozyum Bildirileri (haz. NecdetYılmaz), İstanbul, s. 61-72 Aydınlı, A. (2009), Hadis Tarihi Ders Notları, Sakarya Birışık, A.- Daudi, H. Z. (2002), "Keşmîrî", DİA, XXV, 327-329, İstanbul Çakan, İ. L. (2008), Hadis Edebiyatı, İstanbul Daudi, H.Z. (1995), Hindistan ve Pakistan'da Hadis Çalışmaları, İstanbul Gündüz, İ. (1996), "Gümüşhânevî, Ahmed Ziyâeddîn", DİA, XIV, 276-277, İstanbul Hatiboğlu, İ. (2003), "Leknevî", DİA, XXVII, 133-136, İstanbul Hatiboğlu, İ. (2010) Çağdaşlaşma ve Hadis Tartışmaları, İstanbul Hatiboğlu, İ. (2007), "Râmûzü'l-ehâdîs", DİA, XXXIV, 454-455, İstanbul Kandemir, M. Y. (1997), "Hadis", DİA, XV, 27-64, İstanbul. Koç, M. A. (2003), "Oryantalistlerin Rivâyet lerin Güvenilirliği Konusundaki Farklı Yaklaşımları" Oryantalizmi Yeniden Okumak, Batı'da İslâm Çalışmaları Sempozyumu, Ankara, s. 329-337 Özafşar, M. E. (1996), "Muhammed Zâhid el-Kevserî, Hadis Yönü", Muhammed Zâhid el-Kevserî, Hayatı-Eserleri-Tesirleri Sempozyum Bildirileri (9-10 Aralık 1995), İstanbul, s. 83-107 Özafşar, M. E. (1996), "Muhammed Zâhid el-Kevserî, Hayatı", Muhammed Zâhid el-Kevserî, Hayatı-Eserleri-Tesirleri Sempozyum Bildirileri (9- 10 Aralık 1995), İstanbul, s. 29-55 Özafşar, M. E. (2002), "Osmanlı Eğitim, Kültür ve Sanat Hayatında Hadis", Türkler, XI, 356-369. Özşenel, M. (1992), Pakistan'da Hadis Çalışmaları, MÜSBE, Basılmamış yüksek lisans tezi, İstanbul. Ünal, Y. (1997), "Cumhuriyet Türkiyesi Hadis Çalışmaları Üzerine" İslâmî Araştırmalar –Hadis Sünnet Özel Sayısı-, Cilt 10, sy. 3, Ankara, s. 174-177. Ünal, Y. (1997), Cumhuriyet Türkiyesi Hadis Çalışmaları (1920-1997), Samsun Ünal, Y. (2007), "Cumhuriyet Dönemindeki Hadis Çalışmalarının Serencamı" İslâmî İlimler Dergisi, Yıl: 2, Sy: 2, s. 229-248 Yıldırım, S. (1994), Osmanlı Dönemi Anadolu Muhaddisleri, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (MÜSBE) Basılmamış doktora tezi, İstanbul.

RAVİ

Râvî,bir hadisi usulüne göre alıp (tahammül) nakleden (eda/arz) kişi olup nâkil(nekale) ve racül(ricâl) de denir. Bir hadisin dinî/ahlâkî ve zihnî/ilmî şartları haiz râvîlerce kesintisiz senedle/isnadla (kimlerin nasıl bir ortamda, hangi metodla kimlerden öğrenip kimlere öğretiğini gösteren ravi zinciriyle) nakledilmesi şart olup, senedsiz söz/metin hadis sayılmamıştır. (sened hem dini bir sorgulama sistemi hem de hadisin omurgasıdır) Râvîlerin(ruvât), şahsî, dinî ve ilmî bilgileri önceleri rivâyetlerle birlikte nakledilir/kay dedi lirken, zamanla târih, tabakât, ricâl, ruvât, vefeyât eserlerine toplanmaya başlamıştır

I. RÂVÎ TABAKALARI

Râvîler arasında, farklı derecelerde bulunabilen, yaş ve öğrenim/isnad (veya sadece öğrenim) bakımından yakın, aynı veya yakın dönemlerde yaşayan veya aynı hocanın öğrencisi olup isim, künye lâkab ve nisbe benzerliği olan râvîlerin ayırt edilmesi için tabaka bilgisi oldukça önemlidir.(Tabaka kavramı için bkz Emin Âşıkkutlu, Tabaka Kavramı ve Muhaddislerin Tabaka Anlayışı, M. Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sy. 32, s. 5-18, 2007/1)

A) İlk Râvî Tabakaları

Râvî tabakaları, rivâyet asırları olan ve ilk dönem/mütekaddimûn dönemi de denilen ilk üç asırdaki beş önemli râvî tabakası olup bunların ilk üçü daha önemli, birincisi çok daha önemlidir.

1) Sahâbe

Hz. Peygamber'i, mü'min olarak görüp (ru'yet) karşılaşıp (lika) müslüman olarak ölen (erkek-kadın, hür-köle, âmâ-sağır) kimse olup Hz. Peygamber'in, ağzına hurma/tatlı koyarak (tahnîk) dua ettiği bebekler/ço cuklar da Hz. Peygamber tarafından görüldükleri için sahâbe, rivâyetleri sahâbîlere dayandığı için büyük tâbiîn sayılırlar. (Hz. Peygamber'i vefatından sonra defnedilmeden önce görenler, tercih edilen görüşe göre sahâbî sayılmazlar)

Sahâbîliği Tesbit Yolları

1.Tevâtür: Aşere-i mübeşşere dahil birçoğunun sahâbîliği tevâtür ile sabittir. 2. Şöhret: Dımâm b. Sa'lebe ve Ukkâşe b.Mihsan gibilerin sahâbiliği yaygın/meşhur bilgiye sabittir. 3.Meşhûr Bir Sahâbî'nin Şahitliği: Mesela Hamâme ed-Devsî'nin sahâbîliği Ebû Mûsa el- Eş'arî'nin şahitliği ile sabittir. 4. Âdil birinin sahâ bîliğini ikrar etmesi.(son sahabinin vefat ettiği h.110'da sonra geçersizdir) Sahâbe, Hz. Peygamber'e çağdaşlık açısısndan tek, yaş açısından (ileri, orta küçük gibi) ve İslâm'a giriş önceliği veya Hz. Peygamber'e yakınlığı açısından farklı tabakalara ayrılır.

Râvî ve Âlim Sahâbîler Hz. Peygamber vefat ettiğinde İslâm coğrafyasında 100 bini aşkın müslüman bulunurken, hadis rivâyet eden sahâbe sayısı oldukça azdır. Müsned müellifi Bakî b. Mahled (ö. 276/889), Kitâbü'l-a'dâd'ında 1013 sahâbînin adını verirken, bazıları 1300'e kadar çıkarmış ve bunların da 38'inin 100'ün üzerinde, onların da 7'sinin 1000'den fazla rivâyeti bulunduğu belirtilmiştir.

Müksirûn Sahâbîler Binden fazla hadis rivâyet etmiş sahâbîler yedi kişi olup (Bin'e ulaşmayanlara mukıllûn denir), Ebû Hureyre: 5374, A.b. Ömer: 2630, Enes b. Mâlik: 2286, Hz. Âişe: 2210, A. b. Abbâs: 1660, Câbir b. Abdullah: 1540, Ebû Saîd el-Hudrî: 1170 hadis rivayet ederken, Hz. Ömer, Hz. Ali, İbn Mes'ûd, İbn Ömer, İbn Abbâs, Zeyd b. Sâbit ve Hz. Âişe, ilmî ve fıkhî dirâyetleri ile, Hz. Peygamberden sonra uzun süre yaşayan Abdullah b. Abbâs, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Zübeyr ve Abdullah b. Amr (Abâdile/ Abdullahlar ) ise bilge kişilikleriyle meşhur olmuş sahabilerdir

İlk Müslüman Sahâbîler Hür erkeklerden Hz. Ebû Bekr, hür hanımlardan Hz. Hatice, çocuk ve gençler den Hz. Ali, âzadlı kölelerden Zeyd b. Hârise ve kölelerden Bilâl-i Habeşî ilk müslüman sahâbîler dir.

En Son Vefat Eden Sahâbîler Sahâbe genelinde 110/728'de Mekke'de Ebu't-Tufeyl Âmir b. Vâsile el-Leysî', şehir/bölge özelinde ise Câbir b. Abdullah (ö. 78/697) Medîne'de, Enes b. Mâlik (ö. 93/712) Basra'da, Abdullah b. Ebî Evfâ (ö. 86/705) Kûfe'de, Abdullah b. Büsrö.88/707) Şam'da, Ebû Übeyy Abdullah b. Harâm (ö. ?) Filistin'de, Ürs b. Amîra (ö. ?) Cezîre'de, Hirmâs b. Ziyâd' (ö.102/720) Yemâme'de ve Abdullah b. el- Hâris b. Cez (ö. 86/705) Mısır'da en son vefat eden sahâbîlerdir.

Sahâbe'nin Adâleti ve Fazîleti

Ehl-i sünnet uleması, "İşte böylece, insanlar üzerinde şâhitler olmanız, Resûl de sizin üzerinizde bir şâhit olması için sizi orta/âdil bir ümmet kıldık."(Bakara,143)"Siz, insanların iyiliği için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder, Allah'a iman edersiniz."(Âl-i İmrân, 111) "İslâm'ı ilk kabul eden muhâcirler ve ensâr ile onlara güzellikle tâbi olanlar var ya! İşte Allah onlardan râzı olmuştur, onlar da Allah'tan razı olmuşlardır. Allah, onlara içinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır. İşte bu, büyük kurtuluştur."(Tevbe,100) (Sahâbenin fazileti ve adâleti ile ilgili bkz: Enfâl, 64; Tevbe, 117; Fetih, 18; Hucurât, 29; Hadîd, 10, Haşr, 8,9, 102) ayetlerine ve "Ashabıma sövüp saymayın. Sizden biri, hayır yolunda Uhud dağı kadar altın harcasa, onlardan birinin bir avuç, hatta yarım avuç altın infakına bile yetişemez." (Buhârî, Fadâilü ashâbi'n-Nebî, 6) "Nesillerin en hayırlısı, benim de içinde bulunduğum nesildir. Sonra onları takip edenler, sonra onların ardından gelenlerdir." (Buhârî, Fadâilü ashâbi'n- Nebî, 1)"Yıldızlar, gökyüzü için bir güvence dir. Onlar kaydığı zaman semadakilerin başına kendilerine vadedilen gelir. Ben, ashabım için bir güvence yim. Ben göçünce onların başına kendilerine vadedilen gelir. Ashabım da ümmetim için bir güvencedir. Onlar gidince ümmetimin başına da kendilerine vadedilen başına gelir."(Müslim, Fadâilü's-sahâbe, 207) "İmanın belirtisi ensarı sevmek, nifakın belirtisi ona buğzetmektir."(Buhârî, İman, 10) hadislerine istinaden bütün sahâbeyi âdil kabul ederken, zabt konusunda Hz. Âişe'nin bazı sahâbîlere yönelik tenkidlerine.(bk. Bedruddîn ez-Zerkeşî, Hz. Âişe'nin Sahâbeye Yönelttiği Eleştirileri, Yay. Haz. Bünyamin Erul, Ankara 2000) istinaden farklı düşünürler (Sahâbe konusunda ayrıntılı bilgi için bk.Nevzat Âşık'ın Sahâbe ve Hadis Rivâyeti, İzmir 1981)

2) Tâbiûn

Tâbiûn (Tâbiî), mümin olarak bir veya daha fazla sahâbi ile karşılaşıp müslüman olarak ölen kimse (hadis rivayetinde sahabeden sonraki en önemli tabaka) olup "…öne geçen ilk muhâcirler ve ensâr ile onlara güzellikle tâbî olanlar..."(Tevbe, 100) âyeti ve "nesillerin en hayırlısı benim çağdaşlarım, sonra onların ardından gelenler/Tabiun, sonra da onları takip edenlerdir/Etbau-t Tabiun" (Müslim, Fadâilü'ssahâbe, 211-214) ve "Beni görüp bana iman edene ve bana iman edeni görene ne mutlu!" (A.b. Habel, III, 71, 155) hadisleri, sahâbeden sonraki en hayırlı/önemli neslin/tabakanın Tâbiûn olduğu ifade edilmektedir. Sahâbe gibi tâbiîn de büyük tâbiîler, orta yaşlı tâbiîler ve genç tâbiîler olarak üç tabakaya ayrılır. Tâbiûn'un öne çıkanları, ilim ve dindarlıklarıyla meşhur Medîneli Fukahâ-i seb'a (Saîd b. el-Müseyyeb, Kâsım b. Muhammed, Urve b. Zübeyr, Hârice b. Zeyd, Ebû Seleme b. Abdurrahman, Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe ve Süleyman b. Yesâr bunların en faziletlisi de Saîd b. el-Müseyyeb) olup ilk vefat eden Tâbiî Ma'mer b. Yezîd (ö. 30/650), son vefat eden ise Halef b. Halîfe'dir (ö.180/796).

Muhadramûn

Hz. Peygamber zamanında müslüman olduğu halde onu görememiş tâbiî olup, Hz. Peygam ber zamanında yaşadıkları için sahâbeye, sahâbeyi gördükleri için tâbiîne benzeyen, aralarında Üveys el-Karanî, Ebû Osman en-Nehdî ve Alkame b. Kays'ın da olduğu muhadramların sayılarıyla ilgili yirmiden yüzelli küsüre kadar rakam verilmektedir.

3) Etbâu't-tâbiîn

Hz. Peygamber'in en hayırlı nesiller sıralamasında üçüncü sıradaki (h.110'dan sonra) etbâu't-tâbiîn, mümin olarak tâbiînden bir veya birkaç kişiyle karşılaşıp (veya sahabe döneminde yaşadığı halde onları göremeyip) müslüman olarak ölen kimselerdir. Sünnetin korunması ve nakledilmesine bu neslin muhaddis leri, rivâyet kurallarını geliştirerek hadis ilminin temellerini atmışlar, hadislerin tasnifini başlatmışlardır.

II. RÂVÎLERİN CERH-TA'DÎLİ

Cerh-ta'dîl ilmi, râvîleri rivâyetlerinin kabulü veya reddi açısından tenkid edip hükümlendirme ilmi olup, cerh, münekkid/nukkâd bir muhaddisin kusurlu bir râvîyi mecruh/güvenilmez, ta'dîl/tezkiye ise kusursuz bir râviyi güvenilir/âdil/adl saymasıdır. Münekkidler, İbn Maîn ve İbn Ebî Hâtim er-Râzî gibi genelini, Şu'be ve İ.Mâlik gibi çoğunu, İbn Uyeyne ve Şâfiî gibi bazılarını tenkid edenler; Yahya b. Saîd el-Kattân, İbn Maîn ve Ebû Hâtim er-Râzî gibi katı/müteşeddid, Tirmizî ve Hâkim gibi esnek/mütesâhil, Ahmed b. Hanbel, Buhârî, Ebû Zür'a er-Râzî ve İbn Adî gibi ılımlı/mu'tedil davrananlar diye gruplara ayrılırlar.

A) Cerh-Ta'dîl Şartları

Cerh-ta'dîl, hem Allah, hem de kul hakkını ilgilendiren önemli bir işlem olup, İbn Dakîk el-Îd (ö. 702/1302), "Müslümanların ırzları, cehennem çukurlarından bir çukurdur; kenarında hadisçilerle hâkimler durur" demiştir. Buna göre, münekkidin kendisi cerhedilmiş olmamalı, doğru sözlü, ilim ve takva sahibi, iyi niyetli, tarafsız ve insaflı olmalı, cerh-ta'dîl sebepleri ve lâfızlarını iyi bilmeli, tenkid ettiği râvîlerin iyiliklerinden de bahsetmeli, gerektiğinde/gereği kadar cerhetmelidir.

1) Râvîde Aranan Özellikler

a) Adâlet

Doğruluk/dürüstlük/râvînin rivâyet ehliyetine sahip, rivâyetinin makbul ve geçerli (âdil/adl) olmasını ifade eden adâlet, râvînin kişisel ve toplumsal adaba uyması ve saygınlığını koruması ile gerçekleşmektedir.

aa) Adâletin Unsurları

1.İslâm. Alimler, fâsığın verdiği haber konusunda dikkatli olunmasını (Hucurât, 6), şâhitlerin âdil ve saygın kişiler olmasını(Bakara,282; Talâk,2) emreden, gayr-i müslimler için "Dirliğinizi bozmada kusur etmezler" (Âl-i İmrân, 118) buyurulan âyetlere dayanarak müslüman olmayanın rivâyetini ittifakla kabul etmemişlerdir. Fakat bu, alma/tahammül/öğrenme değil, nakil/eda/arz şartı olup Cübeyr b. Mut'im (ö.59/679) gibi birçok sahâbî, müslüman olmadan önce öğrendikleri hadisleri müslü man olduktan sonra nakletmişlerdir. 2. Bülûğ Bülûğa ulaşmamış çocuğun rivâyeti kabul edilmezken, büluğdan önce öğrendiği hadisi büluğdan sonra nakletmesi caiz olup Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, Numan b. Beşîr, İbn Abbas ve Abdullah b. Zübeyr gibi birçok sahâbî, çocukken öğrendikleri hadisleri ergenlik çağına gelince rivâyet etmişler ve itiraz edilmemiş, tereddüd gösterilmemiştir. 3. Akıl Dünya ve âhiret sorumluluğunun temeli olan akıl, hadis öğrenim öğretimi için de şarttır. 4.Fısktan Uzak Durmak/Takva."Ey iman edenler! Eğer fâsık size bir haber getirirse doğruluğunu araştırın"(Hucurât, 6) ayeti gereği, fasık (günahta ısrar eden) ravinin haberi teyit edilmeden makbul görülmemiştir. 5. Mürüvvet . Mürüvveti (onurlu yaşama, ahlâk ve âdâba uyma ve dinin hoş gördüğü adetlere saygı gösterme olgunluğu) ihlâl edici, ilmin itibarını zedeleyici(ücret karşılığı hadis nakletmek, kibirlilik, falcılık, aşırı şakacılık, şaklabanlık, geveze lik, utanmazlık, boş işlerle uğraşmak gibi) hal ve hareketler, kılıkkıyafetler tenkid sebebi sayılmıştır.

ab) Adâleti Tesbit Yolları

1.Şöhret/Âdil Bilinme. Hadis ve fıkıh usûlünde الاستفاضة; özde ve sözde güvenilir/ta'dîli gerek Dört mezhep imamı ve kütüb-ü sitte müellifleri dahil pek çok âlim ve muhaddisin ta'dili böyledir. (İbn Abdilberr, "Bu ilmi her nesilden âdil olanlar öğrenir" (Beyhakî, Sünen, X, 209) haberi ne dayanarak, ''aksi anlaşılıncaya kadar bütün ilim ehli âdil sayılmalıdır'' demişse de ihtiyatsız bulunmuş tur) 1.Tezkiye/Âdil Birinin Ta'dil Etmesi. Rivayeti şahitlikten ayrı gören çoğunluk ve tadîli haber gibi gören bazıları bir muaddilin tezkiyesini yeterli görürken, rivâyeti şahitlik gibi görenler, en az iki muaddil din ta'dîlini şart koşmuş, ayrıca, Sahîhayn'da rivâyeti geçmek de (hiçbir mecruhun haberini almama prensibiyle yazıldıkları için) ta'dil sayılmıştır.

b) Zabt

Zabt, râvînin, hadisi hafızasında/kitabında ilk aldığı/yazdığı şekliyle tutması/koruması, mana ile rivâyette lâfızlarını iyi bilmesi (zabt sahibi(zâbıt), hafızası güçlü, bilgili ve dikkatli olması) demek olup, muhaddis ler, zabtı, zabtu's-sadr (dinlediği/ezberlediği hadisi her hangi bir anda olduğu gibi nakledebile cek sağlam lıkta hafızasında tutması) ve zabtu'l-kitâb (hadisin yazılı olduğu kitabı her türlü müdahaleye karşı koruması) şeklinde ikiye ayırmışlardır. Ebu'z-Zinâd (ö. 131/748), İ.Mâlik, A.b.Mübârek, İbn Mehdî, Yahya b. Maîn ve A.b. Hanbel gibi birçok muhaddis zabt'ın önemine dikkat çekmiş, A. b Hanbel, hadis rivâyetinin zabt yeteneği ve parlak zekâ gerektirdiğini söylerken, İbn Mehdî âyet/isim gibi ezberlemediği hadisi rivâyet etmeyi haram saymış, İ.Mâlik, faziletli, sâlih ve âbid de olsa ne rivâyet ettiğini bilmeyen den hadis alınamayacağını belirtip mescid-i nebevî'yi göstererek, "Şu direklerin dibinde,'Resûlüllah şöyle buyurdu' diyen yetmiş kişiye rastladım; hangisine hazineyi teslim etseniz gözünüz arkada kalmazdı. Ama bu işin ehli olmadıkları için hiç birinden hadis almadım" demiştir.

ba) Zabtın Unsurları

1.Teyakkuz. Râvînin rivâyetlerini iyi bilip tanıması/başkalarınınkinden ayırabilmes kabibiliyetidir. Etbâu't-Tâbiîn muhaddislerinden Şu'be b. el-Haccâc (ö.160/777), meşhur râvîler adına yapılan bilip tanımadıkları rivayetlerin terk edilmesi gerektiğini söyler. 2. Hıfz. Râvînin hadisi tam/sağlam ezberleyip aklında tutabilme kabiliyetidir. Münekkidler rivâyetlerinde hata ve yanılgısı ağır basanların rivayetlerini terk etmişlerdir. Tirmizî, Yahya b. Saîd el-Ensârî'nin, Rabî' b. Subeyh (ö.160/777), Mübârek b. Fadâle (ö. 164/780), Ebû Bekr b. Ayyâş (ö.173/789) ve Şerîk (ö.177/793) gibi râvîlerden rivâyette bulunmaması nı hafızalarının zayıflığına bağlar. 3. Kitabı/Asl'ı Korumak. Sıhhat tesbiti, hıfzî yanılmalar ve diğer râvîler le rivâyet ihtilafının çözümünde önemli bir husus olup, İbn Cüreyc (ö. 150/767), Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali'nin itiraz edilen bir rivayetini kitabından teyit etmiş, A.b. Mübârek de, Şu'be'nin bir rivayetinde ihtilafa düşülünce Gunder'in (ö. 193/809) kitabı hakem tayin edildi demiştir. Kitap zabtına o kadar önem verilmiş ki, mesela Hammâd b. Zeyd (ö. 179/795), A. b. el-Mübârek gibi meşhur bir muhaddise ancak kendi huzurunda istinsah izni vermiş, hatta verilip alınan kitaptan yapılan rivayete bile olumsuz bakılmıştır. 4. Mana ile Rivâyette Lâfızların Anlamını Bilmek. Anlamı bozacak, haramı helâl, helâli haram saydıracak lâfızları bilmesi gerekir.

bb) Zabtı Tesbit Yolları

1.Mukayese/Bir Hadisin Farklı Rivâyetlerini Karşılaştırma. Hz. Peygamber ve sahâbeye dayanan bu usûl, sonradan daha da geliştirilmiş olup, A.b.Mübârek, "Hadis(ler)inin sahîh olmasını istersen onları birbiriyle mukayese et" derken; İmam şâfiî de haber-i vâhid'in delil olma şartla rını sıralarken "râvî, hadis hâfızlarının rivâyet etmiş olduğu bir hadisi nakledecekse, rivâyeti onlarınkine uygun olmalıdır (…) Rivâyetlerin bir araya toplanıp birbirleriyle karşılaştırılması sayesinde sahîh olanlar olmayanlardan, zayıf râvîler hıfzı güçlü olanlardan ayrılır"demiş, Şu'be, Süfyân b. Uyeyne, Yahya el-Kattân ve İbn Mehdî gibi ünlü hadisçiler sıkça kullanmışlardır. Başlıca mukayese şekilleri ise ashâbın rivâyetlerini birbir leriyle karşılaştırmak, bir muhaddisin değişik zamanlardaki rivâyetlerini karşılaştırmak, bir hadis hocası nın birkaç öğrencisinin rivâyetlerini karşılaştırmak, hoca ile akranlarının rivâyetlerini karşılaştırmak, kitaptaki rivâyeti ezberdeki veya başka bir kitaptaki ile karşılaştırmak ve hadisi Kur'an'la karşılaştırmak şeklinde sıralanmıştır. 2.İmtihan/Râvîlerin Rivâyet Bilgilerini Haberli/Ha bersiz Yoklama. Hatîb el-Bağdâdî ezberinden/elinde kitabı olmadan rivâyet edenin zabt durumu, sened ve metinler karışık (maklûb) arzedilerek anlaşılabilir demiş, Hammâd b. Seleme (ö. 127/745), Sâbit el-Bünânî ve Ebân b. Ebî Ayyâş'a (ö. 138/755) böyle yaptığında Sâbit, farkedip düzeltmiş Ebân farkedememiş, Buhârî de Bağdad'a geldiğinde, arzedilen böyle yüz kadar hadisi düzeltip takdir kazanmıştır.

Zabt Yönünden Râvîler 1.Hıfz ve itkan sahibi(fazası sağlam) olanlar. Bunların rivâyetleri ittifakla delil olur. 2. Bazen yanılmakla birlikte hadis leri genellikle sahîh olanlar. Bunların hadisleri de alınır. 3. Genellikle hata yapan ve yanılanlar. Bunların hadisleri alınmaz.

Zabtı Bozan Haller Hadis öğrenim/öğretimi esnasında uyuklamak, sahîh bir nüsha ile karşılaştırılmamış kitaptan hadis rivâyet etmek, telkine açık olmak, çokça şâz ve münker hadis (bkz hadis çeşitleri) rakletmek, rivâyet hatalarında inat etmek.

Adâlet ve Zabtın Değişkenliği/Artıp Eksilmesi. Bazıları mümkün görmezken, çoğunluğa göre, adâlet ve zabta göre rivâyet kaynağı sıralamaları ve tenkid ifadelerinin durumlarına göre kullanılması değişebile ceğini gösterir. Essaen, hadislerin sıhhat dereceleri (diğer sıhhat şartlarını haiz ve zabtı tam râvînin rivayetine sahîh, eksik olanınkine hasen, gevşek/zayıf olanınkine zayıf denilmesi) de zabt ve itkana göre belirlenmiştir.

2) Râvîyi Cerhettiren Kusurlar (Metâin-i Aşere)

a) Adâlet Sıfatıyla İlgili Kusurlar

1) Kizbü'r-râvî/Yalancılık Hz. Peygamber, "Bana kasden yalan isnad eden cehennemdeki yerine hazırlansın" ve "Yalan olduğunu bile bile benim adıma hadis rivâyet eden yalancının biridir" buyurarak kendisine bilerek uydurma söz, fiil, takrir veya sıfat isnad etmeyi şiddetle yasaklamıştır. Ravinin her türlü yalanı cerh sebebi olmakla birlikte, en ağırı hadis uydurma olup (bazıları küfür saymıştır), çoğunluk helâl saymıyorsa sadece fâsık olur fakat tevbe etse de hadis alınmaz demiş, A.b. Mübârek, "Yalancının cezası, doğru sözlerinin de reddedilmesidir" derken, A. b. Hanbel tevbesinin kendisi ile Allah arasında olduğunu ve hadis alınamaya cağını söylemiştir. Hadis münekkidleri, yalana karşı amansız mücadele vermiş,Rabî' b. Huseym (ö. 61/681) gün gibi aydınlık hadisler kabul edilip gece gibi karanlık haberler reddedildi derken, A.b.Mübâ rek, uydurma haberler hakkında"Onlar için uzman âlimler yaşamaktadır. Allah, 'şüphesiz Kur'an'ı biz indirdik biz; onu koruyacak olan da biziz' (15Hicr, 9) buyuruyor." demiş, Süfyân es-Sevrî "Râvîler yalan söylemeye başlayınca, biz de onlara karşı tarih silahını kullandık" derken, Hafs b. Gıyas (ö. 194/810) "hadis hocasının yalancılığından şüphe ettiğinizde, onun ve rivâyette bulunduğu hocasının yaşını hesaplayın" demiş, Hassân b. Zeyd (ö.?) de "yalancılara karşı tarih gibi bir yardımcı yoktur. Şeyhe kaç yılında doğduğu sorulur; doğum tarihini söyleyince doğru konuşup konuşmadığı anlaşılır" demiştir.

İttihâmu'r-râvî bi'l-kizb/Yalancılıkla itham Günlük hayatta yalan konuşan (hatta hayvanları aldatan) birinin rivâyeti reddedilir, fakat itham konusu fiiline tevbe ettiğinde sonraki rivâyetleri kabul edilirken, dinin temel kurallarına aykırı olan, uydurma belirtisi taşıyan veya sadece bir râvînin yaptığı rivayet mevzu hadis muamelesi görür.

2) Fısku'r-râvî Bilerek açıktan günah işleyenin rivâyeti ittifakla reddedilip, tevil/yorum sebebiyle Fıskı Zannî Olanlar'ın rivâyeti kabul edilirken, Fıskı Kat'î/Kesin Olanlardan Yalan konuşmayı dinî bir görev sayanlar'ın (Râfizîyyenin Hattâbiyye kolu gibi) rivâyetleri ittifakla merdut, Mezhepleri lehine de olsa yalancılığı haram sayanlar'ınki yalana devam edip etmediğine bakılır, zann-ı galiple yalancılığına hükmedilen râvînin rivâyeti de icma ile merduttur.

3) Bid'atü'r-râvî. Hz. Peygamber zamanında olmayan bir şeyi din adına ortaya çıkarmak akidevi bir cerh sebebi olup, bid'at-i mükeffire/küfrü gerektiren bid'at (Allah'ı cisimlere benzetmek (tecsîm), O'nun cüziyyâtı bilmediğini düşünmek, ilâhlığın Hz. Ali veya bir başkasına geçtiğine inanmak/hulûl) ehlinin rivâyetleri ittifakla merdut, bid'ati bidat-ı müfessika/fıskı gerektiren bid'at ehlininkiler, sahih görüşe göre, mezhep propagandasını yapmayan ve dinin temel ilkelerine zıt düşünmeyenlerin hadisleri makbuldür. İbnü'l-Medînî, ''Basralı muhaddisler Kaderî diye, Kûfeliler de Şiî diye terk edilecek olsaydı hadisler yok olur giderdi'' demiştir. (Bu konuda bkz. Salâhattin Polat, Hadis Araştırmaları, Râvînin Adâleti Problemi Açısından Ehl-i Bid'atın Rivâyetleri )

4) Cehâlet Cehalet/mechûllük, ravinin bilinen ismi, künyesi, lâkabı, sıfatı (adil,mecruh) veya nesebinin dışında bir ad vb ile anılması, ihtisar amacıyla adının belirtilmemesi veya rivâyeti az olduğundan zâtının veya durumunun bilinmemesi demek olup aynî ve hâlî olarak ikiye ayrılır. Mechûlü'l-ayn/mutlak cehâlet (Ebû Hâtim cehâletü'l-vasf'ı kasteder) hadis öğrenimi ve öğretimiyle meşhur olmayan, sadece bir kişinin hadis naklettiği, tek râvîsi bulunan kimse olup çoğunluğa göre mübhemdir/rivâyeti kabul edilmez (ilmî şöhrete sahip iki kişi rivâyette bulununca mechûlü'l-ayn olmaktan çıkar) Mechûlü'l hâl ise, iki veya daha fazla kişinin ismiyle rivâyette bulunduğu halde cerhi ta'dîli bilinmeyen(mestûr) ravi olup, adâleti zâhiren ve bâtınen mechûl olanlar(Cumhura göre bulunması şart olan adâleti bilinmediğinden rivâyeti reddedilir) ve adaleti zâhiren malum bâtınen mechûl olanlar(bazılarınca rivâyetleri makbul fakat tezkiyesi gerekenler) diye ikiye ayrılır

b) Zabt Sıfatıyla İlgili Kusurlar

1) Kesretü'l-ğalat En sağlam ve güvenilir râvîler bile bazen hataya düşmüş olup, A.b.Mübârek "kim yanılmaz ki" derken Yahya b. Maîn ise"hata yapmadığını iddia eden en büyük yalancıdır. Hadis rivâyet edip de yanılana değil, yanılmayana şaşarım" demiştir. Zabtı yok edecek derecede yanılmayı belirleyici bir ölçü bulunma makla birlikte, çok yanılanlar/hatada ısrar/inat edenler cerhedilip bütün rivâyetleri terk edilmiş/bir daha hadis alınmamıştırr

2) Fartu'l/Fuhşu'l-ğafle Hadis rivâyetinde aşırı derecede dalgınlık gösterip dikkatsiz davranmak, 'kitabın da yanlış var' sözünü araştırmaksızın rivâyetini değiştirmek, empoze edilen rivâyetleri kendisininmiş gibi rivâyet etmek veya farkında olmadan manayı değiştirecek hata yapmak cerh sebebi olup rivâyetin reddini gerektirir.

3) Vehim Vehim, râvînin rivâyet kurallarını bilmemesi sebebiyle, yanlış hadis rivâyet etmesi(Mürsel veya munkatıı muttasıl, muttasılı mürsel; merfûu mevkûf, mevkufu merfû rivâyet ederek veya bir hadisi başka bir hadisle karıştırması) veya güvenilir ve zayıf ravileri karıştırmasıdır. Vehim bir yanılma illeti (ilgili hadis de muallel) olup, rivâyetleri çok illetli olan râvînin münferit rivâyetleri terk edilmiştir.

4) Muhâlefetü's-sikât Zayıf bir râvînin sika/güvenilir râvîlerin rivâyetine veya sika bir râvînin daha sika râvîlerin rivâyetlerine aykırı hadis nakletmesi, sehven râvî veya ifade ekleyerek idrac, kalb, ıztırab, tashîf-tahrîf te bulunmasıdır. Zayıf râvînin sika râvînin rivâyetine aykırı düşen hadisine münker, aykırı düştüğü hadise ma'rûf; sika râvînin kendisinden daha sika olan râvînin hadisine şâz, aykırı düştüğü hadise mahfûz denir. Rivâyetlerinde çokça muhalefet bulunan râvîlerin rivâyeti kabul edilmez.

5) Sûü'l-hıfz Sûü'l-hıfz/İhtilât, sika râvînin ağır hata yapacak derecede sürekli veya ârızî olarak akıl veya hâfıza kaybı yaşamasıdır. İhtilâta düşme vakti belli olanların önceki rivâyetleri kabul edilip sonrakileri reddedilirken, belli olmayanlarla ihtilâta düştüğü şüpheli olanlarınkinde tevakkuf edip çekimser kalmış lardır.

3) Bazı Cerh-Ta'dîl Problemleri ve Hükümleri

1.Cerh-Ta'dîl Sebebinin Açıklanması Müfesser/gerekçeli cerh-ta'dîl ittifakla makbul, mübhem/müc mel cerh-ta'dil ise hadisçi ve fıkıhçı cumhura göre gerekçesi belirtilmeyen cerh geçersiz, ta'dîl geçerlidir. (Çünkü hem cerh'in gerekçelerini belirtmek kolay hem de münekkide göre değişebileceği ve geçerliliğinin anlaşılması için beyanı gerekir) 2.Cerh-Ta'dîl Edenlerin Sayısı Sahîh görüşe göre haber-i vâhid ile amel etmenin gerekliliği prensibine istinaden bir kişinin cerh-ta'dîli yeterli, iki kişi olması daha ihtiyatlı görülmüştür. 3.Cerh-Ta'dîlin Çelişmesi Teâruz Bir râvîyi aynı münekkid tarafından yapılan hem cerh hem ta'dîlden sonraki olan biliniyorsa (ictihad değiştiğinden) sonrakinin hükmü geçerli olup bilinmiyorsa tevakkuf edilirken, farklı münekkidlerden kaynaklanan teâruzda ise (en muteber görüşe göre ta'dîl fazla olsa), gerekçesi belirtilen cerh geçerlidir. 4. Sika Ravinin Rivâyeti çoğunluğa göre ta'dîl anlamına gelmez. 5. Rivâyet edilen hadisle amel edip fetva vermek cumhura göre hadisin sahîh, râvîlerinin güvenilir olduğunu, o hadise aykırı amel edip fetva vermek de zayıf ve râvîlerinin mecrûh olduğunu göstermez. 6.Hadis rivayeti/tahdîs karşılığında ücret, hediye ve hibe almak, menfaat ve gelir elde etmek, bazıların ca şiddetle reddedilirken, bazıları şartlı (mesela ihtiyaç/geçim maksadıyla) veya şartsız ve cebirsiz caiz görmüşlerdir. 7. Cerh-Ta'dîlin Şarta Bağlanması. Ricâl kitaplarında pek çok râvînin, ''Falan kişinin falandan yaptığı rivâyetler makbul, falandan yaptıkları makbul değildir" ,"Falanın falandan falan yerde yaptığı rivayetler makbul diğerleri değildir" şeklinde tenkid edildiği, zaman, mekân, hoca, talebe, konu ve rivâyet lâfzı ile sınırlandırıldığı belirtilmektedir.

4) Cerh-Ta'dîl Lâfızları

Hadis münekkidleri tenkid ettikleri râvîleri güvenilirlik durumlarına göre sınıflandırıp derecelendirmişler ve bunu ilk yapan da İbn Ebî Hâtim er-Râzî(ö. 327/939) olmuştur.(İbn Hacer, sahâbeyi ta'dîl mertebeleri nin başına yerleştirmişse de bu, adâlet ve fazilet bakımından olup zabtı kapsamaz.)

a) Ta'dîl Lâfızları.

1.Lâfzen veya manen mübalâğa ifade edenler أَوْثَقُ النَّاسِ (insanların en güveniliri) أَثْبَتُ النَّاسِ (insanların en sağlamı) اِلَيْهِ المْنُتْ هَي فِي التَّثَبُّتِ (sağlamlıkta son nokta) فُلاَنٌ لاَ يُسْئَلُ عَنْهُ (falanca gibisinden sorulur mu hiç) أَعْرِفُ لَهُ نَظِيرًا فِي الدُّنْياَ لا (dünyada bir benzerini bilmiyorum) 2. Tam güvenilirli ğini gösteren aynı/farklı tekrarlar.ثَبْ حُجَّةٌ (sağlamdır, huccettir) ثِقَةٌ حَافِظٌ (sika hâfızdır) ثِقَةٌ ثِقَة (sikadır, sikadır) 3. Tekrar edilmeksizin güvenilirliği gösteren lâfızlarثَبْتٌ (sağlamdır) ثِقَةٌ (sikadır) حُجَّة (huccettir, مُتْقِن sağlamdır) إِمَامٌ (hadiste imamdır) عَدْل (âdildir) حاَفِظٌ (hadis hâfızıdır. 4. Zabtında biraz eksiklik olduğu nu gösterenler صَدُوقٌ (çok doğru sözlüdür لاَ بَأْسَ بِهِ ((hiçbir sakıncası yok) لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ (bir sakın cası yoktur) 5. İyimserlik lâfızlarıجَيِّدُالحَدِيث (hadisi iyidir) مَحَلُّهُ الصِّدْقُ (böylesine doğru sözlü denilebilir اِليَ الصِّدْق مَاهُو (doğru sözlülükten uzak değil) ) صَدُوقٌ يَهِمُ doğru sözlü fakat yanılır) صَدُوقٌ, لَهُ أَوْهَامٌ (doğru sözlü fakat birtakım yanılgıları var مُقَارَ بُ الحَدِيث ( (hadisi sika'ların hadisine yakındır) وَسَطٌ (orta halli bir râvîdir) 6. En düşük ta'dîl lâfızları. صَالِحُ الحَدِيثِ (hadisi itibara elverişlidir) صَدُوقٌ إنْشَاءَ اللهُ (inşallah doğru sözlüdür) أَرْجُو أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِهِ (umarım ki, hiçbir sakıncası yok), مَقْبُولٌ (rivâyeti makbuldür), يُكْتَبُ حَدِيثُهُ ( (hadisi itibar için yazılır) بِهِ يُعْتَبَرُ (itibar için hadisi yazılabilir), يُرْوَي حَدِيثُهُ (hadisi itibar için rivâyet edilebilir).

Ta'dîl Lâfızlarının Hükmü Birinci ve ikinciler, râvînin mükemmel bir adâlet ve zabta sahip olduğunu hadislerinin en sahîh olduğunu gösterir (daha çok Sahîhayn'da bulunurlar), Üçüncüler âdil, zâbıt ve hadisinin sahîh olduğunu gösterir (Sahîhayn, Sahih-i İbn Huzeyme ve İbn Hibbân'da bulunur) Dördüncü ler, adâletin tam zabtın eksik olduğunu gösterir. (hasen lizâtihî denilen hadisleri daha çok sünenlerde bulu nup ,mütâbi' ve şâhid rivâyetler yardımıyla sahîh ligayrihî derecesine çıkabilirler.) Beşin ciler, zabtı zayıf olanları gösterir (Hadisleri, hasen lizâtihî veya igayrihî olup sünenlerle birlikte müsned lerde yer alırlar) Altıncılar, adâlet ve zabt yönünden cerhe yaklaştığını gösterir. hadisine hasen ligayrihî olup karşılaştırıl ma/i'tibâr için yazılır ve (mütâbi' veya şâhidi yoksa kabul edilmez) genellikle sünenlerde, müsnedlerde ve terğîb-terhîb kitaplarında bulunur.

b) Cerh Lâfızları

1 . Hafîf Olanlar. فِيهِ ضَعْفٌ (onda biraz zayıflık var) فيِهِ مَقَالٌ (hakkında tenkid var) ليس بالقوي (kuvvetli değil) , ليس بالمتين (sağlam değil) لَيْسَ بِالْمَرْضِيِّ (makbul değil) لَيْسَ بِثِقَةٍ (sika değildir) بِذاك الْقَوِيِّ (pek kuvvetli değil), فِيهِ لِينٌ (onda biraz gevşeklik var) لِيِّنٌ (gevşektir) تَعْرِفُ وَتُنْكِرُ (onu bazen beğenir sin bazen beğenmezsin) لِلضَّعْفِ مَاهُوَ (zayıflık derecesinden uzak değil ), تَكَلَّمُوا فِيه (onu tenkid etmişlerdir) طَعَنُوا فِيهِ (o cerhedilmiştir.) 2 Orta Dereceliler ضَعِيفٌ (zayıftır ضَعَّفُوه ( (zayıf olduğunu söylediler)وَاهٍ (zayıftır) مُنْكَرُ الحَدِيثِ (münker hadis rivâyet eder) مُضْطَرِبُ الحَدِيثِ (muztarib hadis rivâyet eder, münker rivâyetleri vardır) لاَيُحْتَجُّ بِهِ (hadisi delil sayılmaz) 3.Kuvvetli Olanlar ضَعِيفٌ جِدًّا oldukça zayıf وَاهٍ بمَرَّةٍ büsbütün zayıf مَتْرُوكٌ (hadisi terk edilmiştir), مَرْدُودٌ (hadisi reddedilmiştir) مَطْرُوحُ الحَدِيثِ (hadisi atılmıştır) ) إِرْمِ بِهِ kaldır at ) لَيْسَبِشيْئٍ (bir şey değil) لَا يُسَاوِي شَيْئأً (hiçbir değeri yok) 5.Ağır Olanlar مُتَّهَمٌ بِالْكِذْبِ (yalancılıkla itham edilmiştir) مُتَّهَمٌ بِاْلوَضْعِ (hadis uydurmakla itham edilmiştir) يَسْرِقُ الحَدِيثَ (bir hocadan almadığı hadisi ondan almış gibi rivâyet eder) سَاقِطٌ (hadisi yok hükmündedir) هَالِكٌ (yok olmuştur) الحَدِيثِ ذَاهِبُ (hadisi gidiktir مُجْمَعٌ عَلَي تَرْكِهِ ( (terkinde icma var) 5 Çok Ağır Olanlar يَكْذِبُ (hadiste yalan konuşur) يَضَعُ الحَدِيثَ (hadis uydurur) يفْتَعِلُ الحَدَيثَ (hadis üretir) كَذَّابٌ (çok yalancıdır) وَضَّاعٌ (çok hadis uydurur) دّجَّالٌ (çok yalancıdır) يُثَبِّج الحديثَ (hadis uydurur) يَزِيدُ فِي الرَّقَم (hadise ekleme yapar) 6. En Ağır Olanlar أَكْذَبُ النَّاسِ (insanların en yalancısı) إِلَيْهِ المنْتْهَي فِي الْوَضْعِ (uydurmacılıkta son nokta), رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْكَذِبِ (yalanın elebaşlarından biri) مَنْبَعُ الْكَذِبِ (yalan kaynağı) يُضْرَبُ الْمَثَلُ بِكِذْبِهِ فُلَانٌ مِمَّنْ (yalancılığı dillere destan)

Cerh Lâfızlarının Hükmü

Birinci ve ikinciler mecruh râvîlerin hadislerinin, doğruluklarını araştırıp karşılaştırılmak/itibar için yazılırken, son dörttekiler, hadislerinin delil, itibar ve şâhid olarak kullanıla mayacağını gösterir.

III. RÂVÎ BİYOGRAFİLERİ

Başlangıçta rivâyetin bir parçası gibi şifâhî olarak aktarılıp hadislerle birlikte de kaydedilen râvî bilgileri etbâu't-tâbiîn döneminde, râvîlerin hocaları adına rivâyet/isnad geleneğine uygun şekilde hazırladığı süâlât eserlerinde toplanmaya başlanmıştı. Bu çalışmalar günümüze ulaşmamışsa da, devamındaki çalışmalar sonucunda, Târih, Tabakât, İlel, Esmâ, Vefeyât, Ricâl, Sikât, Duafâ, Cerh-ta'dîl vb. adlar altında muazzam bir ravi biyoğrafi edebiyatı oluşmuş olup bunların en önemlileri de şöyledir

Tarih, Tabakat ve İlel Kitapları

Muhammed b. Sa'd (ö. 230/844), Halîfe b. Hayyât ve İmam Müslim'in Tabakât; Yahya b. Maîn, İbnü'l-Medînî, Buhârî, İbn Ebî Heyseme ve Zehebî'nin Tarih ve Ahmed b. Hanbel ile Dârekutnî'nin İlel adlı eserleri.

Sahâbe Biyografileri

İbn Kâni'in (ö. 351/962) Mu'cemü's-sahâbe'si, Ebû Nuaym el-İsbahânî'nin (ö. 430/1039) Ma'rifetü's-sahâb'si, İbn Abdilberr'in (ö. 463/1071) el-İstîâb fî ma'rifeti'l-ashâb'ı, İbnü'l-Esîr'in (ö. 630/1233) Üsdü'l-ğâbe fî ma'rifeti'ssahâbe'si ve İbn Hacer'in (ö. 852/1448) el-İsâbe fî ma'rifeti's-sahâb'si. Bunlar arasında İbn Hacer'in el-İsâbe'si, muhteva ve metod bakımından en gelişmiş ve kullanılışlı olandır.

Cerh-Ta'dîl Kitapları

1. Sika Râvîleri İhtiva Edenler İclî'nin ve İbn Hibbân'nın Sikât'ları, İbn Hibbân Meşâhîru ulemâi'l-emsâr'ı, İbn Şâhin'in Târîhu esmâi's-sikât'ı ve Zehebî'nin Tezkiretü'l-huffâz'ı ile Siyeru a'lâmi'n-nübelâ'sı. 2. Zayıf Râvîleri İhtiva Edenler/Ed-Duafâ/Ed-Duafâ Ve'l-Metrûkîn. Ebû Zür'a er-Râzî, Ebû Hâtim er-Râzî, Nesâî, Ebû Zekeriyya es-Sâcî, Ebû Bişr ed-Dûlâbî, İbn Huzeyme, Ebû Ca'fer el-Ukaylî, İbnü's-Seken, İbn Adî, Ebu'l-Feth el-Ezdî, Dârekutnî, İbn Şâhin, Ebû Nuaym el-İsbahânî ve İbnü'l-Cevzî'nin Duafâ'ları, İbn Hibbân'ın Mecrûhîn'i Zehebî'nin Mîzânü'li'tidâl'i ve el-Muğnî fi'd-duafâ'sı ile İbn Hacer'in Lisânü'l-Mîzân'ı 3. Sika ve Zayıf Râvîleri İhtiva Edenler İbn Sa'd'ın et-Tabakât'ı, İbn Maîn et-Târih'i, Buhârî ve İbn Ebî Hayseme'nin et-Târihu'l-kebîr'leri, Fesevî'nin el-Ma'rife ve't-târih'i İbn Ebî Hâtim er-Râzî'nin el-Cerh ve't-ta'dîl'i. 4.Bazı Kitaptaki Râvîleri İhtiva Edenler. Ebû Zekeriyya el-Kurtubî'nin et-Ta'rîf bi ricâli'l-Muvatta'ı ve Suyûtî'nin İs'âfü'l-Mübatta' bi ricâli'l-Muvatta'ı İ.Mâlik'in Muvatta'ına; İbn Adî'nin Esmâü men revâ anhümü'l-Buhârî fi's-Sahîh'i, Kelâbâzî'nin Ricâlü'l-Buhârî'si ve Ebu'l-Velîd el-Bâcî'nin et-Ta'dîl ve't-tecrîh'i Buhârî'nin Sahîh'ine; İbn Mencûye' nin Ricâlü Sahîhi Müslim'i İ.Müslim'in Sahîh'ine; Ebû Ali el-Ceyyânî'nin Tesmiyetü şuyûhi Ebî Dâvûd'u Ebû Dâvûd'un Sünen'ine; yine Ebû Ali el-Ceyyânî ile Ebû Muhammed el- Esedî'nin Tesmiyetü şüyûhi'n-Nesâî'si Nesâî'nin Sünen'ine; İbnü'd- Devrakî'nin Şüyûhi Ebû Îsâ et-Tirmizî fî Sünenih'i Tirmizinin Sünen'ine, Dârekutnî'nin Ricâlü'l-Buhârî ve Müslim'i, İbnü'l- Kayserânî'nin el-Cem'u beyne ricâli's-Sahîhayn'ı ile İbn Halfûn'un el- Mu'lim bi esâmî şüyûhi'l-Buhârî ve Müslim'leri, Sahîhayn ricâline, İbn Asâkir'in el-Mu'cemü'l-müştemel, Abdül ganî el-Makdisî'nin el-Kemâl fî ma'rifeti esmâi'r-ricâl, Mizzî'nin Tehzîbü'l-Kemâl fî esmâi'r-ricâl, Zehebî'nin Tezhîbü't-Tehzîb ve el-Kâşif ile İbn Hacer'in Tehzîbü't-Tehzîb ve onun muhtasarı olan Takrîbü't-Tehzîb adlı eserleri Kütüb-i sitte ricâline özel önemli biyografi kaynaklarıdır.

İsim, Künye, Lâkab, Ensab ve Büldan Kitapları

Ali b. el-Medînî ve Ahmed b. Hanbel'in el-Esâmî ve'l- Künâ'sı, Buhârî ve Müslim'in el-Künâ'sı, Ebû Bişr ed-Dûlâbî'nin el-Künâ ve'l-esmâ'sı, İbn Mâkûlâ'nın el-İkmâl fî ref'i'l-irtiyâb'ı, Sem'ânî'nin el- Ensâb'ı, Yâkût el-Hamevî'nin Mu'cemü'l-büldân'ı meşhurdur.

Kaynaklar Âşık, Nevzat, (1981) Sahâbe ve Hadis Rivâyeti, İzmir. Âşıkkutlu, Emin, (1997) Hadiste Ricâl Tenkidi, İstanbul. Âşıkkutlu, Emin, (2007) Ricâl İlmine Giriş, İstanbul. Âşıkkutlu, Emin, "Cerh-Ta'dîl" maddesi, DİA, VII, Ahmed Naîm, (1984) Tecrîd Mukaddimesi, Ankara. Çakan, İsmail Lütfi, (1998) Hadis Usûlü, İstanbul. Polat, Selahattin-Nazlıgül, Hâbıl-Doğanay, Süleyman, (2008) Hadis Araştırma ve Tenkit Kılavuzu, İstanbul. Polat, Selahattin, (2003) Hadis Araştırmaları, İstanbul. Yücel Ahmet, (2010) Hadis Tarihi ve Usûlü, İstanbul. Yücel Ahmet, (1998) Hadis İlminde Tenkid Terimleri ve İlgili Çalışmalar, İstanbul. Aydınlı, Abdullah, (2006) Hadis Istılahları Sözlüğü, İstanbul.

HADİS ÖĞRENİM ve ÖĞRETİM YÖNTEMLERİ

I. ÖĞRENCİ ve ÖĞRETİCİ ADABI

Hadis ilminde, "âdâbü'l-muhaddis", âdâbü tâlibi'l-hadîs başlıkları altında ele alınan, Hatîb el-Bağdâdî' nin el-Câmi' li ahlâki'r-râvî ve âdâbi's-sâmi' si gibi pek çok müstakil eser yazılan, hadis öğrenim ve öğretim âdâbı (etik/ahlâk kuralları) kısaca şunlardır: (Geniş bilgi için bkz İsmail Lütfi Çakan'ın Hatîb Bağdâdî'ye Göre Hadis Öğrenimi)

A) Öğrencinin Uyması Gerekenler

1.İhlâslı ve Samimi Olmak. Hz. Peygamber, "Allah, sözümü işitip kavrayan ve işittiği gibi başkalarına tebliğ edenlerin yüzünü ağartsın" (Tirmizî, İlim, 7) "Her kim Allah rızası aranması gereken bir ilmi dünyevî bir menfaat elde etmek maksadıyla öğrenirse, kıyamet gününde cennetin kokusunu bile alamaz." buyumuş, büyük muhaddis Süfyân es-Sevrî de "Allah rızasını kazanmak için hadis öğrenmekten daha üstün amel bilmiyorum" demiştir. 2.Öğrendiğiyle Amel Etmek. Bildiği ile amel etmeyenler Kur'an'da kitap taşıyan merkeplere benzetilirken (Cum'a, 5) A.b. Mes'ûd (ra) on âyet ezberleyince onlarla amel ettiklerini ve manalarını öğrenmedikçe başka âyetlere geçmediklerini söylemiş, İ.Şâfiî'nin hocası Vekî' b. el- Cerrah da "Hadisi öğrenmek istersen onunla amel et."demiştir. 3. Hadisi Ehil ve Dindar Olandan Almaya Çalışmak. "Hadis tahsili için yolculuk yapmayandan olgunluk bekleme" denilmiştir. 4. Huzurunda veya Gıyabında Hocasına Saygı ve Tazim Göstermek, Utangaç Olmamak. Tâbiûn âlimlerinden Mücâhid, utangaç veya kibirli olanın ilim öğrenemeyeceğini; Vekî' b. el-Cerrah da, kişinin (ilim bakımından) kendisinden büyük, kendisi gibi ve kendisinden küçük kimselerden hadis yazıp öğrenmedikçe seçkin bir muhaddis olamayacağını söylemişlerdir. 5. Arkadaşlarıyla Bilgi Paylaşmak. İ.Mâlik, bunu hadisin bereketi olarak nitelendirmiştir 6. Hadisi Usûl Bilgilerine Göre ve Tedricî Bir Metodla Öğrenmek. Kolay anlaşılanlardan başlamak üzere temel kaynaklardan hadis usûlü, rivâyet, râvî ve hadisin tarihî seyrine ilişkin bilgileri öğrenilmeli, hadis okumaları da belli bir program dâhilinde, sabırla ve hazmederek yapıl malıdır.

B) Hocanın Uyması Gerekenler

1.İhlâslı ve Samimi Olmak. Kalbi makam, gösteriş ve şöhret arındırıp, Allah'ın rızasını kazanmaya çalışmak. 2. Üstün Ahlâka Sahip Olmak. Bir şair "Hadisçiler Hz. Peygamber'in yakınlarıdır. Her ne kadar bizzat sohbetinde bulunmamışlarsa da, nefesleriyle sohbettedirler"demiştir. 3.Hocalık/Rivâyet Ehliyetine Riâyet Etmek. İbnü's Salâh "Hadis hocalığı yapacak kimsenin hadis birikimine ne zaman ihtiyaç duyulursa, yaşı ne olursa olsun, hadis rivâyetine başlayıp ilmi yayması uygun olur."demiştir. 4. Bunama ve Yaşlılık Halinde Hocalığı Bırakmak. Rivâyetle ri karıştıranın (ihtilât), karıştırmasa da 80 yaşına gelenin rivâyet yapmaması gerekli görülmüştür. 5. Üstün Olanlara Öncelik Vermek, Öğrenciyi Daha İyi Bilene Yönlendirmek. Tâbiûndan İbrahim en-Nehaî (ö. 95/713) ile Şa'bî (ö. 103/721) bir araya geldiklerinde, İbrahim hiç konuşmazdı. 6. Hadise Saygı ve Meclise Özen Göstermek. Nakile Zihnen ve ruhen hazır, temiz ve düzgün kılıkkıyafetle, eğitim-öğretim kurallarına, dersin üslûbuna ve metoduna uygun, öğrencilere dönük ciddiyetle ders yapmalı. İ.Mâlik'yolda, ayaküstü, alelacele rivâyetten hoşlanmaz, hasta iken bile abdest alıp, sakalını tarar, vakar ve heybetle otururarak rivâyette bulunur, soranlara "Resûlüllah'ın hadisine hürmet göstererek onu yüceltmekten hoşlanıyorum. Abdestsiz ve lâubâli bir vaziyette hadis nakledemem." derdi. 7. Öncekilere Katkı Olarak (Allah Rızası İçin) Topluma Faydalı Eserler Yazıp Bilimsel Faaliyetlerde Bulunmak.

Kaynaklar Hamîdullah, Muhammed, (1967), Muhtasar Hadis Tarihi, İstanbul. Yardım, Ali, (1997) Hadis I-II, İstanbul. Çakan, İsmail Lütfi, (1998) Hadis Usûlü, İstanbul. Çakan, İsmail Lütfi, (2005) Anahatlarıyla Hadis, İstanbul. Çakan, İsmail Lütfi, (2009) Hatîb Bağdâdî'ye Göre Hadis Öğrenimi, İstanbul. Yücel, Ahmet, (20109, Hadis Tarihi ve Usûlü, İstanbul Itr, Nureddin, (1981), Menhecü'n-nakd inde'l-muhaddisîn, Dımaşk.

II. HADİSİ ALMA ve NAKLETME YÖNTEMLERİ

Hadisler ilk kaynağından itibaren nesilden nesile farklı metotlarla (sema,arz,kitabet vb) rivâyet edilmiş (tahammül ve edâ;tahammülü'l-ilm), hadis öğreten/ravi/şeyh de rivâyet ettiği hadisi hangi metotla aldığını kullandığı edâ siğası/rivâyet lafzıyla belirtmişti. Sahâbe ve büyük tâbiîlerin çoğunlukta olduğu hicrî 1. asrın ilk üç çeyreğinde hadisler daha çok ezberleyerek ve bazen de yazarak öğrenmeye, müzakere ederek de hafızada tutmaya ve nakledilmeye çalışılmıştı (Sahâbenin Hz. Peygamber'den (işiterek,görerek ve diğer sahâbîler vasıtasıyla) öğrendiği/ezberlediği ve (bazılarının hatırlama amaçlı yazıp müzakere ederek koruduğu) hadisleri/sünneti (bir asır boyunca), tabiûnda onlardan biraz daha gelişmiş sözlü ve yazılı yöntemle öğrenmişti. (Ebû Kâbil, A. b. Amr b. Âs'ın yanındaydık. Ona "Kostantiniyye (İstanbul) mi yoksa Rûmiyye (Roma) mı önce fethedilecek?" diye sorulunca, getirttiği sandıktan çıkarttığı bir kitaba bakıp şöyle dedi: Bir gün Resûlullah'ın huzurunda söylediklerini yazıyorduk. Kendisine bu soru yöneltildi ve Hz. Peygamber, "Önce Kostantiniyye fethedilecektir" dedi demiştir) (H.1. asrın son çeyreğinde hadis muhaddislerinin/talebelerinin elinde genellikle sahâbenin tuttuğu notlara dayanan nüshalar dolaşmaya başlamıştı) Sahâbî ve büyük tâbiîlerin ahirete göçmesiyle halife Ömer b. Abdülazîz Medine Valisi Ebû Bekir b. Muhammed b. Hazm'dan (ö. 120/738) Hz. Peygamber'in hadislerinin, sünnetlerinin ve Amra bint Abdurrahman'ın rivâyetlerinin araştırılığıp toplanması isteyerek resmî hadis tedvînini başlatıp yazılı hadis metinlerinin çoğalmasına/yaygınlaşmasına vesile olmuştu. (bu dönemde (H.2.asrın başlarında) yazılı rivâyete geçilmekle birlikte A.b. Amr'ın yaptığından anlaşılacağı üzere, Arap yazısının henüz metinden nakile elverişli olmamaması ve Arap olmayan Müslümanların bunları hatalı okuyup anlayabile cekleri endişesiyle şifahî nakle devam ediliyordu) Buna karşılık,Evzâî'nin, "Bu ilim (hadis) ehlinden alındığında şerefli idi, yazılmaya başlayınca ehil olmayanlar da işe karıştı" ifadesinde olduğu gibi hadislerin yazılması, kaybolması önlerken, tashîf ve tahrife (nokta ve harf hatalarına) uğrayabiliyordu. (Katâde, Şu'be b. Haccâc, Abdurrahman b. Mehdî vb.alimler bazı râvilerin isimlerinde tashîf yapmış, Mekhul ve A.b. Mehdî'nin bazı metinleri yanlış okumuşlardı. Fakat bu Arap olmayan için hem doğal bir durumdu hem debu süreçte ancak önceden mushaflaştırılmış olan Kur'an'ın (hareke ve nokta konularak) tashif ve tahrifi önlenebilmiş, sahâbenin dağılması nedeniyle hadisler için bu fırsat kaçmıştı)

A) Semâ' ve Kırâat

Semâ, hadis hocasının (şeyh) hadislerini ezberinden/kitabından okuması, talebenin de bizzat işiterek ezberlemesi/yazmasıdır. Talebe hadisleri (tercihen) hocadan daha önce yazdığı metinden takip edebileceği gibi, hocayı dinlemekle de yetinebilir. Birçok âlime göre kitabından rivâyet eden (yapılacak hataları fark edebilmesi için) hadislerini ezbere bilmelidir. (Yanılma ihtimalini azaltan, gerektiğinde açıklama yapılabilen, soru sorulabilen, hadisi anlama ve aslına uyma imkânını artıran imlâ (hocanın metni daha dikkatli okuması, talebenin de dikkatle yazması) ise, hadis almanın en güvenilir usûlü sayılmış olup böyle yazılan esere imlâ/emâlî yazdırana mümlî, derslere de imlâ' meclisi denirken, imlâ ile alınan hadis "علي املي veya "املاء حدثني", semâ'ile alınan da, "semi'tü", "haddesenî", "haddesenâ" siğalarıyla nakledilirdi Kırâat, talebenin (kitaptan/ezberinden) okuması hadisleri hocasına okuması/diğerlerinin okuduğunu dinlemesi, hocanın da ezberinden/nüshasından takip etmesi olup (çoğunluğa göre arz da aynı şeydir) Kırâatta hocanın rivâyetlerini ezbere bilmesi, nüshadan takip edenlerin güvenilir olup bu esnada hadis yazmaması gerekir. (Kırâat esnasında yazanın " hadartü'' siğasıyla belirtmesi gerekir) Kırâat metoduyla alınan hadis "ahberenî", "ahberenâ" veya "haddesenâ", ''aradtü'', "Kara'tü alâ fülân", "kara'nâ alâ fülân", "kurie alâ fülân ve ene esmeu" ifadeleriyle rivâyet edilirken, ilgili derslere/meclislere de semâ' ve kırâat meclisleri denilmişti. Sonraki dönemlerde kitabının tamamını/bir kısmını bu meclislerde alan öğrenciye, hoca, "Fülân b. Fülân eserin tamamını/ bir kısmını bana okudu, ben de rivâyet hakkı verdim" şeklinde yetki/diploma verir, kitabın sonuna (diğer dinleyenlerin nüshalarına da) semâ' ve kırâat'ın bitiş tarihi ve yerini yazardı.

Semâ' ve Kırâatın Amaçları

Bu meteotlar, istinsah edilen metinlerdeki hataları düzeltme (h.2 ve 3. asırlarda) hadisin raviye aidiyetini, sıhhatini ve yorumunu öğretme amaçlı kullanılmış fakat hadise karışır endişesiyle yazılmamıştı. (İbn Cüreyc (ö. 150/767) kendisine gelen Süfyan es- Sevrî'ye, "(Hadisleri) bana oku da sana tefsir edeyim" derken, A. b. Mehdî (ö. 198/814) de, "Son vardığım kararı daha önce düşünebilseydim her hadisin yorumunu yanına yazardım…"demiş Hasan b. Ayyâş (ö. 172/788) ve arkadaşları Süfyan es-Sevrî'nin tavsiye ettiği muhaddisten semâ' yoluyla hadis almışlar ve Süfyan'a arz etmişler, onlar okudukça Süfyan, "bu onun hadisidir, şu onun hadisi değildir" diyerek tespitte bulunmuştur.Evzâî de, "Hadisi işittikten sonra, dirhemin sarrafa sorulduğu gibi uzmanlarına arz eder, kabul ettiklerini alır, terk ettiklerini bırakırdık" derken, A'meş de İbrahim'in hadis sarrafı olduğunu, bildiklerini ona arz ettiğini söylemiştir). Hadisin aslına uygun naklinde (bazı istisnalar dışında) semâ' ve kırâat ittifakla en isabetli metotlar olup öğrenciler de hadisi bunlardan biriyle ve rivâyet hakkı bulunan hocadan almaya gayret ederken, kırâatı semâ'a veya semâ'ı kırâata tercih edenler ya da ikisini aynı görenler de olmuştur. Çoğunluğun da tercihine göre semâ' ilk üç asırda en isabetli metot sayılmış ve münekkitler de semâ'a son derece önem vermişlerdi.

B) İcâzet Münâvele Mükâtebe

İcâzet Hocanın, (semâ' ve kırâat olmaksızın) sözlü veya yazılı olarak bütün veya bazı rivâyetlerinin nakline izin vermesidir.(Hatîb el-Bağdâdî (ö. 463/1071) ve bazıları, dalgınlık, unutma ve uyuklama ihtimaline karşı semâ' ve kırâat için de gerekir derler) İcâzet verene mücîz,isteyene/alana müstecîz/mücâ zün leh, icâzet konusu hadis, sahîfe veya kitaba mücâzün bih denir. Baştan beri karşı çıkılmakla birlikte, ilk dönemlerde sözlü, medreselerin kurulmasından (V./XI.yy.) sonra da yazılı verilmeye devam eden icâzet, hadis kitapları nakledilmeye başlayınca (V./XI.yy) da yaygınlaşıp değişik şekillerde uygulanmıştır. Kâdî İyâz'ın beş, Hatîb el-Bağdâdî'nin altı, İbnü's-Salâh'ın ve onu takip eden usulcüler'in yedi, Zeynüddin el-Irâkî'nin dokuza ayırdığı (çoğunluğu makbul görülmeyen) icazet türleri özetle şöyledir: 1.Muayyen icâzet Kitap belirterek verilen icazet olup büyük çoğunluk makbul görmüştür. 2. Kitap belirtmeden verilen icâzet. Kitap belirtmeden, "Rivâyet hakkına sahip olduğum bütün kitaplarımı rivâyet etmene icâzet verdim" diyerek verilen icâzet olup bazıları kabul etmezken bazıları etmiştir. 3. Umumî icâzet. Belli bir kitabın rivayeti için, "zamanımda yaşayanlara, Müslümanlara, isteyen herkese icâzet verdim" demek olup çoğunluk doğru bulmamıştır. 4. Belirsiz bir kitap için veya belirsiz bir şahsa verilen icâzet. Her ikisi de geçersiz sayılmıştır. 5. Şartlı icâzet. "Falanın istediğine icâzet verdim" veya "Arzu edene icâzet verdim" diyerek belirlenen veya bilenmeyen birinin arzusuna bağlanan icâzet olup kabul edilmemiştir. 6. Doğmamış çocuğa verilen icâzet. Çoğunluk uygun görmemiştir. 7. Mümeyyiz olmayan çocuğa verilen icâ zet. Bu tür icâzeti bazıları uygun görürken çoğunluk kabul etmezler. 8. İleride elde edilecek rivâyetlere verilen icâzet. Geçersiz kabul edilmiştir. 9. İcâzetle elde edilen hadisleri veya kitabın rivâyetine verilen icâzet. Bazılarına göre geçerlidir. Münâvele Hocanın kitabını rivâyet için vermesi veya kitabın kendisinin olduğunu söylemesi olup icazetli ve icazetsiz olmak üzere ikiye ayrılır. İcâzetli münavele (rivâyet hakkına sahip olduğu hadisleri içeren nüshayı veya kopyasını inceledikten sonra kalıcı veya iade etmek üzere, "Bunlar benim falan kişiden rivâyetlerimdir, onları rivâyet et" veya, "Bunları benden rivâyet etmene icâzet verdim" demesi) birçok hadis âlimince geçerli (Hatîb el-Bağdâdî ve İbnü's-Salah'a göre incelemeden verilen geçersiz) olup icâzetsiz münavele (izin verdiğini belirtmeksizin "Bun lar benim rivâyetlerimdir" demesi) ise bazı âlimlerce uygun görülmüştür. Mükâtebe Hocanın hadis lerinin tamamını veya bir kısmını yazıp/yazdırıp göndermesidir.

Şartları 1.Semâ' ve kırâat mümkün olmadığında kullanılmalıdır. 2.Hoca meşhur ve güvenilir, ilgili hadis lere/kita ba tam vakıf olmalıdır. 3.Öğrenci ilim ehli olmalı ve nüshaları dikkatlice karşılaştırmalıdır. 4. İ. Mâlik, A. b. Hanbel, Ahmed b. Salih el-Mısrî (ö.248/862) ve Muhammed b. Yahya ez-Zühlî (ö. 258/872) rivâyetle rin sahih kabul edilebilmesi için yeni nüsha hoca veya yetkilendirdiği öğrencisi tarafından kontrol edilme lidir.(Bu metotlarla rivâyete bazıları müsamaha göstermişse de bir çoğu kontrol etmeden rivâyet hakkı vermemiştir.)4. Hadis rivayet edilen (özellikle mükâtebe aracısı olan) öğrenci güvenilir olmalı (veya nüsha mühürlenmelidir)5. Bazılarına göre böyle rivâyetlerde, ilgili metoda delalet eden lafızlar kullanılmalıdır

C) İ'lâm Vasıyyet Vicâde

İ'lâm Hocanın, açıklamada bulunmaksızın bunları semâ' ile aldım demesi veya rivâyetlerini hatırlatan öğrenciye itiraz etmemesidir. (Bazılarına göre icâzete benzeyen ve yaygın olarak kullanılan i'lam, önde gelen bazı hadisçilere göre güvenilir bir yöntemdir) İ'lâm, ilk dönemlerden beri istinai de olsa kullanılmış olup Zührî, Ubeydullah b. Ömer el-Umerî'ye (ö. 147/764) böyle hadis nakletmiş (Hatîb el-Bağdâdî ve İbn Abdilberr'e göre, Zührî'nin incelemeden izin verdiği haberi "daha önceden gözden geçirdiği ve öğrenciye güvendiği" anlamına gelirken, haberin sahih olmadığını söyleyen Rıfat Fevzi Abdülmuttalib ise U. b. Ömer'in "biz Zührî'den arzdan başka metotla hadis almazdık" sözüne de istinaden Zührî bu yöntemi kabul etmez demiş) İbn Cüreyc de Hişam b. Urve'den böyle hadis almıştır. (R. F. Abdülmuttalib bunu da sahih görmemiş ve, Hatîb el-Bağdâdî'nin bunu icâzet konusunda zikretmesi de İbn Cüreyc'in icâzetle aldığını gösterir demiştir) Vasıyyet Hocanın, rivâyet ettiği itabı, ölümünden veya seyahate çıkmadan önce birine vasıyyet etmesidir. İlk dönemlerde güvenilir bir rivayet yolu olarak görülmeyen vasıyyet, daha çok kitaplarının imhası için ve Ebû Kılâbe gibi çok az kişi tarafından uygulanmıştı. Ebû Kılâbe'nin (ö. 104/722) Eyyüb es-Sahtiyânî'ye (ö. 131/748) kitaplarını vasıyyet ettiği ya da Sahtiyânî'nin bunları sadece işittiği (ezberlemediği) haber verilir (Bu, Eyyüb'ün daha önce işiterek adığını veya "Eyyüb hayatta ise kitaplarımı ona götürün, değilse yakın" sözündeki gibi güven kazandığını göstermektedir) Vicâde Bir râvînin/müellifin (çağdaş veya görüşmüş olmak, semâ'ı bulunmak gerekmeksizin ) yazılı kitabını veya hadislerini bulmak/ele geçirmekir. İstinsah ya da vicâde rivayetleri, yazılı metinlerin arttığı h.1.asrın son çeyreğinde hataya sebep olduğu gerekçesiyle semâ' veya kırâat ile alınmadıkça rivâyet edilmemesi, hatta vicâde ile edinilen kitaba bakılmaması istenip hadisleri zayıf sayılmışsa da bütünüyle de engelllenememiştir.

Netice olarak, rivâyet döneminde (ilk üç asırda) doğrudan tashih ve aslına uygun nakil için mümkünse (hatta zorunlu olarak) semâ' ve kırâat, değilse metnin kontrolünü/dolaylı tashihini sağladığı için makbul görülen icâzet, münâvele ve mükâtebe, dolaylı dahi tashih sağlamasa da nadiren ve zaruret durumlarında i'lâm, vasıyyet ve vicâde kullanılırken, isnadlı kitap nakli dönemine gelindiğinde (h. 5.asırdan sonra) icâzet yaygınlaşmış vicâde artmıştır. İlk dönemde bazıları semâ' ve kırâat arasında fark görmemişse de semâ' daha yaygın kullanılmış, bunlarla alınan hadisin geçerli olması için de temyiz şart koşulup, aksi mecliste bulunmuş sayılmıştı.

Hadislerin Tashîf ve Tahrifini ve Diğer Hataları Önlemek İçin Alınan Tedbirler 1. Yapılacak istinsahlardaki muhtemel hatalara dikkat çekilip, bu nüshaların ehline arzedilmesi istenmiş (Ma'mer b. Râşid (ö. 152/778), "Bir kitap yüz defa mukabele edilse de hatadan kurtulamaz" derken, Amr b. Dînâr (ö. 126/744) kendisinden hadis yazanların hata yaptıklarını söylemiş, Haccâc b. Ertât (ö. 149/766); "(Doğrudan) kitaptan rivâyet edenlerden sakının, Amr'ı Ömer yapabilirler" demiş, Yahyâ b. Ebî Kesîr (ö. 129/746) hadisi yazıp ehline arzetmeyenleri tuvalete gidip su ile temizlenmeyenlere benzetmiş, hadislerinin yazıldığını duyan Nâfi (ö. 117/735), "Getirsinler tashih edeyim" demiş, Eyyüb es-Sahtiyânî (ö. 131/748) hadis yazımına karşı olduğu halde arzedilen nüshalardaki hataları düzeltmişti) 2. Semâ' ve kırâat zorunlu prensipler sayılmış, (sadece sahîfeden rivâyetle yetinenlere sahafî (rivâyeti geçersiz) denilip "Kur'an'ı sırf mushaftan öğrenenlerden, hadisi de metinlerden33 rivâyet edenlerde almayın" demişler, metinlerin bir hocaya arz edilip edilmediğini sormuşlar, yazanlara "getiriniz hataları tashih edelim" demişlerdi.) 3. Yazdıklarını imha edenler, vasiyet edenler olmuştu. (İ.Mâlik "Hadis yazanlar ezberlemek amacıyla kaydediyorlar, ezberleyince imha ediyorlardı"demiş, Urve b. Zübeyr (ö. 94/712), Yahyâ b. Ebî Kesîr (ö. 129/746), Eyyüb es- Sahtiyânî (ö. 131/748), Şu'be b. Haccâc (ö. 160/777), Süfyân es-Sevrî (ö. 161/778), Hammâd b. Seleme (ö. 167/783), Abdullah b. Mübârek (ö. 181/997), kitaplarını imha eden veya imhasını vasiyet etmişti) Semâ ve kırâat meclislerinde, hadisin tashihinden sonra yorumu, sıhhati ve kime ait olduğu belirtilmekte iken, gittikçe artan hadis metinlerinden yararlanmayı kolaylaştırmak için h.2.asrın başların dan itibaren icâzet, münâvele ve mükâtebe konulmuş, i'lâm, vasıyyet ve vicâde ise hatalara açık oldukları için güvensiz sayılmıştı.

III. RİVÂYET LAFIZLARI ( صيغ الاداء او الفاظ الاداء )

Hadis öğrenim ve öğretim metotlarına paralel veya mütetakiben ortaya çıkan rivâyet lafızları/edâ siğaları, isnadda, hadisin hangi metodla rivâyet edildiğini ve inkıtâ' durumunu gösteren lafızlardır. (mesela sema've kıraat lafızları olmadığını, vicâde lafızları olabileceğini gösterir) Hadis öğrenimi ve öğretimi metotları, hadisin aslına uygun nakli ve rivayetlerin değerlendirilmesi açısından en önemli ölçüt olmakla birlikte, aynı değerde olmadıklarından, hadisin alınış yönteminin de belirtilmesi gerekmişti. Başta Kütüb-i sitte olmak üzere h.3.asır hadis kitaplarının isnadlarında "haddesenâ" ve "ahberênâ", hicri ikinci asırda (tebeu't-tâbiîn, tâbiîn ve sahâbe dönmelerinde) ise çoğunlukla "عن " kullanılmış, ancak belli bir ittifak da olmamış (Mesela"ahberenî" veya "ahberenâ", semâ', kırâat, icâzet ve münâvele metotlarının hepsine delâlet ederken, bazıları "ahberenâ" ile "haddesenâ"yı semâ' ve kırâatta aynı görmüşler) II. (VIII.) yüzyılın ortalarından itibaren tahsise başlanmıştı.

Semâ' سمع en üstün semâ' lafzı olup, münferid semâ'daki حدثني ve toplu sema'daki حدثنا de çoğunluğa göre sema'a, bazılarına göre kırâat, icâzet, münâvele, mükâtebe hatta vicâde'ye de delalet eder ise de hicrî ikinci asrın ortasından itibaren semâ'a tahsis edilmişlerdir. Kıraaat قرات… قرانا علي فلان , قرئ علي فلان وانا شاهد او اسمع ve عرضت ..çoğunlukla اخبرني ve اخبرنا kırâat için olup h.2.ve 3. asırlarda bazıları son ikisini semâ', icâzet ve münâvele için de kullamışsa da ikinci asırdan itibaren kırâata tahsis edilmiştir. İcâzet için en çok لي اجاز, nadiren انبانا, اعطاني , خبرني (habberenî) خبرنا kullanılırken, اعطانى, كتابه الي دفع münâveleye كتب الى فلان mükâtebeye… الى اوص vasıyyete…. وجدت, وجدت فلان بخط, فلان في كتاب قرات, كتاب في فلان قرات بخطه , vicâde ye بلغني delâlet eden siğalar/lafızlardır. Hepsine İşaret Edenler عن … İlk yüz elli yılda daha fazla kullanılan bu siğa için Velid b. Müslim (ö. 195/810) şöyle der: Evzâî 'haddesenâ' Yahya b. Saîd el-Ensârî kâle haddesenâ fülanün, kâle haddesenâ … diye bize rivâyet ediyordu. Ben ise bazen Evzâî'ninki gibi bazen de kolaylık olsun diye "an fülan, an fülan…" şeklinde rivâyet ediyorum.. İlk üç asır hadis âlimlerinin çoğuna göre tedlis olmamak şartıyla عن ile rivâyetin semâ' sayılması için en az bir görüşme (lika) gerekirken, İ. Müslim muâsır olmayı yeterli görmüştür. Bu siganın semâ' dışında az kullanıldığını söyleyen İ.Şafiî ise delâlet ettiği metodun ve sıhhatinin râviye göre değişeceğini söylemiştir. (kullanıcı tedlisçi değilse semâ' ile aldığına, bir defa bile tedlîs yapmışsa سمع ve حدثنى dışındakilerle aldıklarının semâ' olmadığına/sahih olmadığına hükmedilir) ان فلانا قال "Ahberenâ fülânün enne fülânen kâle", "ahberenâ fülânün enne fülânen ahberehû" ve "ahberenâ fülânün enne fülânen haddesehû" şekillerinde de kullanılan bu lafız bazı âlimlere göre başka bir tarikten semâ' ile nakledilmemişse münkatı', çoğunluğa göre görüştüğü ve tedlis yapmadığı biliniyorsa muttasıl sayılır. قال Değişik âlimlerce semâ', kırâat, icâzet, münâvele ve vicâde için kullanılan, hicrî 2.ve 3. asırlardaki kullanımları inkıta'a veya tedlise delâlet ettiği gerekçesiyle o tür rivâyetler semâ' sayılmamış, Hatîb el-Bağdâdî de sadece semâ'ile hadis alanınki حدثنا mesabesinde, hepsiyle alıyorsa, semâ' olduğu kesinleşmedikçe delil olmaz demiştir. Diğer taraftan, hadis rivayetinde, en çok semâ' ve kırâat kullanıldığından, isnadda da bu tür lafızlar zikredilmiş ve hatta aslı gibi okunmak şartıyla kısaltmaları da ( حدثني.. دثني , ثني ; حدثنا ثنا, نا ; اخبرنا, انا şeklinde) kullanılmış, yine cümle içinde " Falan tahdîs/ihbar /an'ane ile nakletti" şeklinde, حدثنا için tahdîs, اخبرنا için ihbâr, عن için an'ane masdarları kullanılır.

IV.HADİS KİTABI KARŞILAŞTIRMA TASHİH ve NAKİL USULÜ

Rivâyet dönemi olan ilk beş asırda hadisler önemli ölçüde semâ' ve kırâatla nakledilip râvi güvenilirliğinin tespiti için de cerh-ta'dîl ve tabakât kitapları telif edilmişken, kitap nakillerinin başladığı beşinci asır sonrasında kitap ve nüsha güvenilirliği için şu tür yazım, karşılaştırma, tashih ve nakil usulleri geliştirilmiştir. 1.Nakledilecek kitap müellifin el yazma nüshası veya onun musahhah bir nüshasıyla karşılaştırılıp farklılıklar kenarlara isim/rumuz ile birlikte yazılır, önceki kopya/istinsah hataları düzeltilir. 2. Hatalı kısım üzerine صح yazılır veya صحyazılıp kenara da doğrusu yazılır. 3. Hatalı kısmın üst tarafına çizgi çekilir veya tam üzeri çizilir ya da başına ve sonuna (o o) şeklinde boş daire konulur. 4. Hatalı kısma yan yana noktalar (…) veya < > işareti ya da سهو yazılır. 5.Yanlış düzeltmeye veya tahribata sebep olacağı gerekçesiyle yazının kazınması (الكشط ) ve mürekkebin ıslak parmak veya bezle silinmesi (المحو ) doğru olmayıp, metindeki noksanlıklar da sayfa kenarına yazılır (اللحق) 6.Asıl (الاصل) nüsha ile karşılaştırı larak baştan sona hocadan okunup tashih (edisyon kritik) edildikten sonra rivâyet hakkı alınan nüshalara (hoca tarafından (eserin sonuna/ilk sayfasına/kitap adının üstüne/ hocanın ismi hizasına) kendi veya yetkili öğrencisi tarafından "Fülân b. fülân eserin tamamını –veya bir kısmını- bana okudu, ben de fülân b. fülân için gözden geçirip rivâyet hakkı verdim" gibi) semâ',kırâat ve icâzet kayıtları(güvenilirlik şerhle ri)ve metnin kontrolden geçtiğini belirten "belağa:tekrar okunup gözden geçirildi" veya "sahha: doğrudur" gibi belağ kaydı konulur. (Semâ' ve kırâat kayıtları, nüshanın hocadan alındığı yer ve zamanı bildirip rivâyet hakkı veren, icâzet kaydı ise rivâyet yetkisini gösteren nottur/belgedir) 7. Karşı laştırmada farklı hususlar bazen düzeltilerek, çoğu zaman da nüshanın kenarına yazılarak farklı tarik vb. hususların bir araya getirilmesi( mukabele. (المقابلة ) ile) asıl nüsha tespite çalışılır, eserin sonuna ("belağa mukabele ten, belağa mukabeleten ve tashîhan, kûbile ve suhhihe, ûriza kâbelehû"gibi) mukabele kaydı düşülür.

İlk dönemlerden itibaren, başta Askerî/Hasan b. Abdullah (ö. 382/992) Tashîfâtü'l-muhaddisîn'i (Kahire 1982) ve Hattâbî /Hamd b. Muhammed (ö. 388/998) Islâhu ğalati'l-muhaddisîn'i (Beyrut ts.) gibi, metin ve isnad hatalarını tespit kitapları, isimleri karıştırılan râvilerin tespiti için müttefik ve müfterik kitapları, Selâm ve Sellâm şeklinde okunabilen سلام gibi yazılışları aynı okunuşları farklı isimlerin karıştırılmaması için mü'telif ve muhtelif kitapları, "falan şehirden falan adam" ya da "güvenilir birisi" gibi kapalı isimlerin anlaşılması için de mübhemât kitapları yazılmıştır. (Tashif hakkında ayrıntılı bilgi için bkz.Kadir Paksoy'un " Hadiste Tashîf" başlıklı makalesi, https://ktp.isam.org.tr/makaleilh/index.php)

V.HADİS KİTABI OKUMA/NAKLETME USULLERİ

Medrese ve dârülhadislerin kurulmasıyla V. (XI.) ve VI. (XII.) hadis kitaplarını "Nakil Dönemi" başlamış olup bu yönde başlıca üç yöntem geliştirilmiştir. 1.Okuyup geçme/serd (السرد طريق) Hadis hocaları arasında hızlı bir şekilde fakat birbirlerinden istifade amacıyla gerekli veya anlaşılmayan hususlar açıklanarak okumadır. 2.Açıklama ve araştırma (طريق الحل والبحث ), Hocanın ders esnasında talebelerin anlayamadıkları hususları açıklayıp ihtiyaç durumunda araştırma yaptığı okumadır 3.Genişçe açıklama(الامعان طريق) Hadis kitabının halkı bilgilendirme amacıyla hadisle ilgili birçok bilgi ve kıssa ve hikâye anlatılarak okunmasıdır.

Kaynaklar Akpınar, C. (2000). "İcâzet", DİA, XXI, 393-396, İstanbul. Aydınlı, A. (2009). "Semâ'", DİA, XXXVI, 457-458, İstanbul. Aydınlı, A. (2000). "İmlâ", DİA, XXII, 225-226, İstanbul. Hatiboğlu, İ. (2008). "Rihle", DİA, XXXV, 106-108. Kandemir, M. Y. (2005). "Muhaddis", DİA, XXX, 392-394, İstanbul. Polat, S. (2010). Metin Tenkidi, İstanbul. Polat, S. (2002). "Kırâat", DİA, XXV, 435. Polat, S. (2006). "Münâvele", DİA, XXXI, 572, İstanbul. Topuzoğlu, T. R. (2002). "Kırâat ve Semâ' Kaydı", DİA, XXV, 436-437. Uğur, M. (2000). "İ'lâm", DİA, XXII, 72, İstanbul. Yazıcı, H. (2006). "Mukabele Kaydı", DİA, XXXI, 102-103. Yücel, A. (2010). Hadis Tarihi ve Usûlü, İstanbul. Yücel, A. (1996). Hadis Istılahlarının Doğuşu ve Gelişimi, İstanbul. Yücel, A. (2000). "İhbâr", DİA, XXI, 528-529.

HADİSLERİN FARKLI AÇILARDAN TAKSİMİ

Hadisler/haberler, kaynağına (Hz. Peygamber, sahabe veya tabiun) ait olup olmadıklarına, râvî sayılarına ve sened-metin özelliklerine göre farklı adlarla anılıp değişik kısımlara ayrılmıştır. Kaynağına aidiyeti kesin olan hadisler mütvâtir;başından sonuna kadar her tabakada, yalan üzere anlaşmaları aklen ve âdeten mümkün olmayacak kadar çok râvînin rivayet ettiği hadîs, ihtimalli olanlarsa ahad hadis/haber-i vâhid; herhangi bir tabakada râvî sayısı, mutevatir hadîsin râvî sayısına ulaşamayan veya her tabakada râvî sayısı üç-dört olan (bu da makbul; aidiyet ihtimali fazla olan ve merdûd; aididyet ihtimali az olan) ikiye ayrılır. Hadis rivayetlerinin en güvenilir(sahih) olanı mütevâtir ha dis, en güvensizi de mevzu/merdud haber olup, âhâd hadis/haber-i vâhid bütün hadis çeşitlerini (sahih, hasen ve zayıf) kapsarken, mütevâtir ve âhâd hadisin haber ve bilgi değeri itikâdî mezheplerin, zayıf hadisle amel de amelî mezheplerin temel tartışma konularındandır.

I. KAYNAĞI ve NİTELİĞİ AÇISINDAN

1) Kudsî

Yüce Allah'a nispet edilen Kur'an dışındaki sözler (rabbânî/ilâhî hadîs) olup diğer hadislerle birlikte derlenmişlerse de h.6. asırdan itibaren hususi kitaplara yazılmaya başlanmış olup Yüce Allah'ın azameti, kudreti, merhameti, lütfu vb konuları içerir. Örnek:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صعو» إِنَّ اللَّهَ قَالَ مَنْ عَادَى لِى وَلِيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالحَرْبِ ، وَمَا تَقَرَّبَ إِلَىَّ عَبْدِى بِشَىْءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ ، وَمَا يَزَالُ عَبْدِى يَتَقَرَّبُ إِلَىَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ ، فَإِذَاا ، وَإِنْ ا وَرِجْلَهُ الَّتِى يَمْشِى أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سمْعَهُ الَّذِى يَسْمَعُ بِهِ ، وَبَصَرَهُ الَّذِى يبُصِرُ بِهِ ، وَيَدَهُ الَّتِى يَبْطُشُ سَأَلَنِى لأُعْطِيَنَّهُ ، وَلَئِنِ اسْتَعَاذَنِى لأُعِيذَنَّهُ ، وَمَا تَرَدَّدْتُ عَنْ شَىْءٍ أَنَا فَاعِلُهُ تَرَدُّدِى عَنْ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ ، يَكْرَهُ الْمَوْتَ وَأَنَا أَكْرَهُ مَسَاءَتَهُ«

Rasûlullah sav buyurdu; Allah cc buyurdu ki, kim dostuma düşmanlık ederse ona harp açarım. Kulum bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli hiçbir şeyle yaklaşmamıştır. Kulum bana nafilelerle yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim. Onu sevince, kendisiyle işittiği kulağı, kendisiyle gördüğü gözü, kendisiyle kavradığı eli, kendisiyle yürüdüğü ayağı olurum. Şayet benden bir istekte bulunursa ona muhakkak veririm. Bana sığınırsa onu muhakkak korurum. Yapacağım hiçbir şeyde, ölümü istemeyen müminin –ki, ben de onun kederini istemem- canını alma konusundaki tereddüdüm gibi tereddüt etmedim! (Buhârî, "Rikâk", 38).

2) Merfû

Hz. Peygamber'e ait söz, iş ve durumla ilgili hadis olup diğer din mensupları veya ehl-i kitaptan nakilde bulunmamış sahabilerin akıl üstü konulardaki sözleri de Hz. Peygamber'e ait (hükmen merfû') sayılır.

3) Mevkûf

Sahabe'ye ait söz ve işle ilgili hadis olup, mukayyed olarak ("Bu söz, Abîde es-Selmânî'ye (ö.70'den önce) mevkûftur" denilmesi gibi) sonrakilerin söz ve işleri için de kullanılırken, Horasanlıların "eser/âsâr" demesinden dolayı bazıları hem merfû' hem mevkûf hadis içeren kitaplarına es- Sünen ve'l-Âsâr adı vermişlerdir. Örnek:

وَقَالَ أَبُو ذَرٍّ لَوْ وَضَعْتُمُ الصَّمْصَامَةَ عَلَى هَذِهِ وَأَشَارَ إِلَى قَفَاهُ - ثمَّ ظَنَنْتُ أَنىِّ أُنْفِذُ كَلِمَةً سمِعْتُهَا مِنَ النَّبِىِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تُجِيزُوا عَلَىَّ لأَنْفَذْتُهَا

Ebû Zerr şöyle demiş: "Keskin kılıcı –ensesini göstererek- şuraya dayasanız, ben de Hz. Peygamber'den duymuş olduğum bir sözü, işimi bitirmenizden önce nakledebileceğimi zannetsem, onu muhakkak naklederdim!" (Buhârî, "İlm", 10). (Musannef'larda bolca bulunan mevkûf hadislerle ilgili, el-Mevsılî (557-622) de Ma'rifetü'l-vukûf ale'l-mevkûf'u (Riyad-1985) yazmıştır)

4) Maktû'

Tâbiûn'a ait söz ve işle ilgili hadis olup İ. Şâfiî (ö.204), Humeydî (ö.219), Taberânî (260-360) ve Dârekutnî (306-385) gibi âlimler, munkatı manasına kullanmışlardır. Örnek:

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ دِينٌ فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ

Muhammed b. Sîrîn (ö.110) şöyle demiştir: "Şüphesiz bu ilim (hadis) dindir. Dininizi kimden aldığınıza iyi bakın!" (Müslim,"Mukaddime", 5).

I. KAYNAĞINA AİDİYETİ VE DELİL DEĞERİ AÇISINDAN

A) Mütevâtir Hadis

Mütevâtir hadis, "Yalan bir haberi rivayet için birleşmeleri aklen ve âdeten imkansız olan kalabalık bir

râvî topluluğunun kendileri gibi bir topluluktan alıp naklettikleri, his ve müşahedeye dayalı hadis" olup hicrî ikinci ve üçüncü asırlarda gündeme getirilmeye başlanmıştır.

Şartları

1.Her nesilde, aklen ve âdeten yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan en az tevatür sayısındaki bir opluluk tarafından rivayet edilmelidir. Râvî sayısı için, bazı âyetlerdeki sayılara, bazı olayları görenlerin, Hz. Peygamber'e biat eden nakiplerin, Hz. Musa'nın arkadaşlarının, Bedir mücahidlerinin sayısına istinaden dört, beş, on, on iki, yirmi, kırk, yetmiş, yüz, üçyüz on üç sayıları zikre dilmiştir. (bkz Subhî es-Sâlih Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları, Mütevâtir Hadis Bölümü (trc. M. Yaşar Kandemir) Bu sayıların tevatür için yeterli görülmesinde kesin bir rakam için açık bir delil bulunmamakta olup (Mesela en altı derecesi olan dört saysının, en büyük suç olan zinanın ispatı ve cezalandırılması için dört şahit istenmesine kıyas edimesi gibi) asıl kastedilen de sayıdan ziyade kasten/tesadüfen yalan üzere birleşmenin imkansızlığıdır ki, Suyûtî de, ''her nesilde en az on râvînin naklettiği haber mütevâtir olup yaygın görüş de rakam verilmemesi fakat üçten de az olmaması şeklindedir'' demiştir. Dolayısıyla sayı, bilgi sağlıyorsa anlamlı, değilse azlığı veya çokluğu önemsiz olup, oluşumunda ise karîneler önemli rol oynar (Mesela, cinayet şahitlerinden, ilkinin haberiyle oluşan zan, ikinci ve üçüncülerle pekişip arttıkça da (tedricen) bilgiye dönüşür ve bir hadisin mütevâtir olup olmadığını söylemek de büyük ölçüde içtihâdîdir) ki, mütevâtir (bilinen) hadislerin râvîlerinin her nesildeki tam sayıları değilse de, senedleri verilmeli (bütün senedlerdeki râvîleri tek tek incelemeye gerek kalmamalı) bilinmeyen(haber-i vâhidlerin/âhâd haber) ler de sened ve metinlerine göre sınıflandırılmalıdır(Aksi halde sayısı belirsiz halkın dilindeki sözler de mütevâtir sanılabileceği gibi, başlangıçları da senedsiz anlaşılamaz) 2. Nakledenler, haberi, akıl yürütme ile değil, kaynağından işiterek/olayı görerek(mahsûsât) öğrenmelidir.

Çeşitleri

Mütevâtirin çeşitlerinden ilk bahseden İsa b. Ebân (ö.221/835) olup, (kelâm ve fıkıh usûlü âlimleri de ilgilenmiş, Mutezile'nin kurucusu Vâsıl b. Atâ'dan (ö.131/748) itibaren itikâdî mezheplerin tartışmalarında mütevâtir haberin kapsamı ve bilgi değeri önemli bir yer işgal etmiştir) lafzî ve ma'nevî olarak ikiye ayrılır. a) Lafzî Mütevâtir Bütün tariklerinde lafızları aynı olan/Hz. Peygamber'in ağzından çıktığı şekilde (mutlak)bize ulaşan hadistir. Lafzî mütevâtirin çok az olduğunu söyleyen İbnü's-Salâh, Hz. Peygamber'in, مَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ (Buhârî, "İlim", 38; Müslim, "Zühd", 72) hadisini örnek verirken, İbn Hacer'e göre bir hadisin (kabir azabı, kabirde münker-nekir meleklerinin ölüyü sorguya çekmeleri, ihlâs suresinin Kur'ân'ın üçte birine denk olduğu vb) değişik kitaplarda (ittifakla) rivayet edilmesi, az olmadığını gösterir. b) Ma'nevî mütevâtir Müşterek hüküm, bilgi ve mananın ayrı lafızlarla nakledilmesidir. Hz. Peygamber'in abdest alışı, namaz kılışı, oruç tutuşu, haccedişine, dua edişine, Cennet te Kevser Havzı'nın verileceğine, insanlara yönelik davranışlarına dair rivayetler böyledir. (mesela dua edişiyle ilgili yüzlerce rivayetin ortak noktası ellerini kaldırarak yapması, Kader konusunda Hz. Âişe, Ömer b. el-Hattâb, Abdullah b. Amr, Abdullah b. Ömer, Ebû Hüreyre, Abdullah b. Mes'ûd, Ali b. Ebû Tâlib, Mu'âviye b. Ebû Süfyân gibi birçok sahâbenin rivayetlerin/âhâd haberin ortak noktası kaderin ispatı olup bazılarına göre ma'nevî mütevâtir, sırat, mîzan, rü'yetullah ve sehiv secdesi vb rivayetleri de bu türdendir) İbn Hacer'in dediği gibi, hadisçilere göre ittifak, bilginin kaynağına aidiyeti noktasında gü ven ve zorunlu bilgiyi oluştururken, kelâm ve fıkıh usûlü âlimlerinin çoğunluğu bunu kabul etmemişlerdir.

Delil Değeri. Çoğunluğa göre mütevatir (Hz. Peygamber'e aidiyetinde şüphe bulunmayan) haber kesin/ doğrudan/zarûrî bilgi oluştururup(akli melekeleri yerinde olanın mütevâtir haberi inkâr, Hz.Pey gamber'i yalanlayıp karşı gelmektir, küfre götürür) hadisçiler, isnad açısından sahih (senedleri çok ve râvîleri güvenilir) olup gereğiyle amel edilen (mütevâtir olamamış) bazı âhâd hadisleri de üstün/güvenilir/delil (ma'nevî mütevâtir) sayarken, Kelam ve usûl âlimlerinin tanımladığı mütevâtir hadis ise oldukça azdır. (Mütevâtir hadis konusunda ilk eser Suyûtî'nin (ö. 911/1505) 113 hadis bulunan el-Ezhâru'l-mütenâsire fi'l-ahbâri'l-mütevâtire'si olup daha sonra Katfü'l-Ezhâri'l-mütenâsire fi'l-ahbâri'l-mütevâtire ismiyle özetlemiştir. En geniş çalışma ise Muhammed b. Ca'fer el-Kettânî'nin (ö. 1345/1929) Nazmü'l-mütenâsir mine'l-hadîsi'l-mütevâtir'i olup büyük çoğunluğu ma'nevî mütevâtir olan 310 hadis bulunmaktadır)

B) Âhâd Haber

Haber-i infirâd de denilen ahad haber (ahbârul âhâd), bir kişinin birden fazla kişiden/birden fazla kişinin bir kişiden rivayet ettiği mütevâtir haberin şartlarını taşımayan/ seviyesine ulaşamayan, senedin bir yerinde veya tamamında tek kişinin tek kişiden rivayet ettiği haber (haberu'l-vâhid)olup bazı tabakalarda râvî vs bakımından mütevâtir görünse de vâhid/âhâd haberdir. (Bir halkada ravi sayısı teke düşen ferd ve ğarîb hadisle en fazla râvî içeren meşhûr ve müstefîz hadis böyledir)

Delil Değeri Sahih haber-i vâhid (âhâd haber) Hanefîlere, Şâfiîlere, bir kısım Mâlikîlere, Mutezile ve Hâricîlere göre zannî, A. b. Hanbel, Mâlik b. Enes ve hadisçilerin çoğunluğuna göre, yakînî ilim ifade eder (Kur'ân ve mütavâtir haber ayarındadır) Mutezile ve Hâricîler dışındaki itikadi Ehl-i sünnet mezhep leri (yakîn veya zan ifade etsin) sahih haber-i vâhid (âhâd haber) ile amelin gerekli olduğunda hemfikir olup yakîn ifade etmemesi de amel etmemeyi gerektirmez.

Hz. Peygamber, ibadete, temel esaslara veya yönetime dair konularda olsun bir kişinin getirdiği haberle amel edilebileceğini göstermiş, İ.Şâfiî de er-Risâle'de şöyle demiştir: 1.İbn Ömer'den nakledildiğine göre Kubâ'da sabah namazı kılınırken gelen bir haberci, Hz. Peygamber'e bir âyet indiğini ve artık namazların Kâbe'ye dönerek kılınacağını bildirince içlerinde fakihlerin de bulunduğu halk bu haberle (Hz. Peygam ber'den bizzat duymadan) Kâbe'ye yönelerek namaz kılmaya başlarlar. (Buhârî, "Ahbâru'l-âhâd", 1). 2. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: Ben, Ebû Talha, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh ve Übey b. Ka'b'a hurmadan yapılmış şarap dağıtırdım. Bir gün bir haberci şarabın haram kılındığını söyledi. Bunun üzerine Ebû Talha, Ey Enes! Kalk ve şu şarap kabını kır, dedi. Ben de kalktım ve bir taşla kabı kırdım. 3. Hz. Peygamber tebliğ ve tatbik amacıyla pek çok sahâbîyi tek başına, kadı, zekât memuru, yönetici elçi olarak (Mus'ab b. Umeyr'i Medînelilere, Muâz b. Cebel'i Yemen'e, Dıhye b. Halîfe'yi Rûm Meliki Herakleios'a, Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî'yi İran Kisrâ'sı II. Hüsrev (Pervîz)'e, Amr b. Ümeyye ed-Damrî'yi Habeş Meliki Necâşî'ye, Hâtıb b. Ebû Beltea'yı İskenderiye Meliki Mukavkıs'a)göndermiştir. Hz. Peygamber'in vefatın dan sonra ashâb da tek kişinin haberiyle amel etmiştir. Mesela Hz .Ömer, A. b. Avf, Hz. Peygamber'in "Mecûsîlere de Ehl-i kitâbın hükmünü uygulayın" buyurdu demesi üzerine, mecusilerden de aynı cizyeyi almıştır (Şâfiî, er-Risâle, 430-431). Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer bazen bir hadis için şahit istemişlerse de bu, pekiştirme ve olası bir zabt kusurunu izale maksatlı olup, nitekim Hz. Ömer Şam'daki veba'ya karşı da A. b. Avf'ın naklettiği hadise göre davranmıştır ki Hz. Peygamber'de, habercinin zabt sahibi ve güvenilir olmasına önem vermiş, güvensiz olanın haberine de "..doğruluğunu araştırın" (Hucurât 49/6) ayetine göre davranmıştır.( bkz Talat Koçyiğit, "Âhad Haberlerin Değeri" Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi(1966)

C) Zayıf Hadis

Sahih ve hasen hadis'in şartlarından bir veya birkaçını taşımayan hadis olup, isnadındaki kopukluk, râvîsinin adalet ve/veya zabt yönünden kusurlu olması, râvî tenkidindeki sebeplerin farklılığı, senedde râvî düşmesinin az veya çokluğu, râvî eksikliğinin senedin değişik yerlerinde olması, metindeki kusurun sahihliğe zarar verme derecesinin farklılığı gibi sebeplerle sahîh ile mevzu arasında gidip geldiği için çok çeşidi vardır. (Sahih hadislerde üstünlük/amel noktasında ikisinden biri tercih edilebildiği için fazla çeşidi yoktur)Rivayet asrından/hicrî ikinci asrın ilk yarısından önce daha çok merdûd, metrûk, münker, sakîm kelimeleri ile ifade edilen zayıf (isnad/râvî veya mervî/metin açısıdan ya da tüm hadis olarak kusurlu) hadis, rivayet asrına gelince İbn Sa'd, Ahmed b. Hanbel, Müslim, Ebû Dâvud, Tirmizî gibi âlimler bizzat kullanılmıştır. Hadis usulü eserlerinde ortalama yirmi çeşidi zikredilen zayıf hadisleri, İbn Hibbân 49, İbnü's-Salâh 42, Münâvî 81'e çıkarsalar da, bunlar, mu'llak ve mevkuf gibi hadislerin dahil edilip edilmeyeceğine bağlı olup, hatta aynı kategoridekilerin de ayrıştırılmasıyla çeşit daha da artabilmektedir.

Zayıf hadisle ilgili özellikle muhaddislerle fakihler arasında genellikle râvî güvenilirliğini ve hadisteki gizli illetleri tespit yeteneği ve birikim farkından kaynaklı görüş ayrılıkları yaşanmış ve bunun için de muza'af (bazılarınca zayıf olan, bazılarınca olmayan, dolayısıyla zayıftan üstün olan)hadis ortaya atılmıştır. (Bu anlamda zayıflığı ağır veya uydurmaya yakın olanlar değilse de hafif olanlar destek (العاضد) olarak kullanılabilmektedir) Hadisin zayıf sayılmasında senedin kopukluğu, râvîsinin cerh edilmesinden daha ağır sebep sayılırken râvîsinin yalancılığı (kezzâb), yalan söylemekle itham edilmesi (müttehem bi'l-kizb), çok hata yapması (fuhş-i galat), fıskı ve hadisin şâz olması aşırı cerh sebebi böyle şiddetli zayıflık sayılmıştır. bir hadise zayıf demeden önce isnadı ve metni ayrı ayrı değerlendirilip, başka senedlerle tashih edilip edilemeyeceğine bakılmalıdır. (Mesela, N. el-Elbânî, Za'îfü Sünen-i Ebî Dâvud adlı eserinde, A. b. Yâsir'in "Rasûlullah (sa) (bana yüzü ve) dirseklere kadar (elleri) meshetmemi emretti" (Ebû Dâvud, "Tahâret", 124, no: 328) rivayetine, zayıf demişse de, Sünen-i erbe'a'da, Buhârî, "Teyemmüm", 4,5 ve Müslim, "Hayz", 112'de (dirseklere kadar ifadesi açık olarak geçmese de) zımnen, hadislerinin bazısı mevkuf bazısı merfû olup birbirlerini takviye ettiği için geneli/mecmû'u hasen sayılan Tahâvî, Taberânî, Dârekutnî, Beyhakî, Hâkim en-Nîsâbûrî, İbn Ebû Şeybe ve Bezzâr'ın eserlerinde de aynen geçmektedir. Davudoğlu, Müslim Şerhi, II, 636). Zayıf hadislerin birbirini takviye ederek/te'addü't-turuk ile hasen li-gayrihî olabilmesi için, zayıflığı aşırı cerhe dayanmamalı/zayıflığı şiddetli olmamalı, takviye senedler de takviye edilenle aynı veya daha kuvvetli olmalıdır

Zayıf Hadisle Amel

Muhaddislerle fakihlerin hadisleri değerlendirme yöntemleri arasında bazı farklılıklar bulunmakla birlikte, hadisleri hadis usulü kurallarının yanında, kıyas, istihsân, maslahat gibi faktörler açısından da değerlendiren hicrî ilk iki asır ile üçüncü asrın bir bölümüne kadarki alimler (fakih muhaddisler) bazı karinelerin de desteğiyle zayıf hadisle amel edilebileceğini veya zayıf hadisin tâlî delil olabileceğini söylemişlerdir. (Bazen zayıf hadis dikkate alınmaksızın çıkarılan bir hüküm zayıf hadise uyabilmiştir) zayıf hadisle, Yahya b. Ma'în, Müslim, İbn Hazm, Ebû Bekir İbnü'l-Arabî gibi alimler hiç bir konuda amel edilmez derken, İbn Hacer, Süfyân es- Sevrî, Abdullah b. Mübârek, Ahmed b. Hanbel, Ebû Dâvud amellerin faziletine dair konularda amel edilebilir/mendup ve müstehap hükmü verilebilir demişler (Mesela İ Hacer,"sahihse gereği yerine gelmiş, zayıfsa, zaten helal haram veya haram helal kılınmış ya da haklar zayi edilmiş değildir" demiştir), zamanında sadece zayıf ve sahih ayrımı bulunan A.b. Hanbel ise helal ve haramda da amel edilebilir demiş/zayıf hadisi rey ve içtihada tercih etmiştir. (Fakat bu hadislerin çoğu daha literatüre Tirmizî ile hasen olarak yerleşmiştir). Zayıf hadisle faziletler konusunda amel edilebilir diyen erken dönem âlimleri, amelden ziyade rivayete vurgu yapsalar da, bu ravilerden ahkâm rivayetini haram saymaları, aynı zamanda amel de yaptıklarını/amele de kapı aralandığını/zayıf hadisin (belirtmek şartıyla) rivayet edilebileceğini göstermek tedir. (Amel ifadesini ilk kullanan Nevevî'dir (ö. 676/1277). İ. Hacer el-Askalânî (ö. 852/1448) de faziletlere dair de olsa amel için; 1. Zayıf hadis, aşırı zayıf (yalancı râvînin tek başına rivayeti gibi) olmamalı, 2. İslâmın amel edilen genel esaslarına uymalı, 3. Zayıf hadisle ihtiyaten amel edildiği bilinmelidir.

Zayıf hadis, ahkâmda delil sayılmamakla birlikte (isnadları zayıf da olsa) muhtevasıyla ümmetin amel edegeldiği hadislerle ahkâmda da amel edilebileceği söylenmiştir. (Mesela Tirmizî, Sünen'indeki İbn Abbas'tan nakledilen, "Kim özürsüz olarak iki namazın arasını cemederse büyük günah kapılarından birine adım atmış olur" ("Salât", 138, no: 188). hadisi zayıf olmakla birlikte âlimler buna uyageldikleri için sefer ve hac arefesi dışında cem yapılamayacağını belirtmiş, isnadı sahih olmayan ''Denizin suyu temiz, ölüsü helaldir" (Nesâî, "Miyâh", 4) hadisiyle Buhâri ve diğer pek çok âlim amel etmiş, Keza İbn Kayyim el-Cevziyye (ö. 751/1350), Hz. Peygamber'in Muâz b. Cebel'i Yemen'e gönderirken vârid olan içtihad hadisinin, mechûl râvîlerce nakledilmesi sebebiyle zayıf olduğunu, fakat âlimlerin bu hadisle amel ettiklerini ifade eder.) Yine, ahkâm konusunda zayıf hadisle ihtiyata uygun olduğunda da amel edile bilmişken (Güneşte ısınmış suyu kullanmanın mekruh olduğuna dair Hz. Âişe'nin rivayet ettiği hadisle, fakihler zayıf olmasına rağmen amel etmişlerdir) daha çok A.b. Hanbel'e atfedilen 'başka delil bulunmadığında zayıf hadis re'y'e tercih edilebilir' görüşü de diğer mezheplerde de uygulanmıştır. (Meselâ Ebû Hanîfe, kıyasa aykırı olmalarına rağmen, namazda kahkaha, hurma şırasıyla abdest, hayzın azami süresinin on gün olduğu, on dirhemden aşağı mehir olmayacağı gibi zayıf hadislerle amel ederken, İ.Şâfiî de, Tâif yakınlarındaki Vecc denilen yerde avlanmanın haram olduğu, yasak vakitlerde Mekke'de namaz kılmanın caiz olduğu, kusan kişinin abdest almasıyla ilgili zayıf hadislerle amel etmiştir. (Zayıf hadisle amel konusunda bkz.Salahattin Polat'ın Hadis Araştırmaları isimli eserinden "Zayıf Hadislerle Amel" bölümü)

D) Mevzû Hadis/Haber

Söylemediği veya yapmadığı halde Hz.Peygamber'e nispet edilen söz ve işlerle ilgili, hadîs olduğu iddia edilen sened ve metinli haber olup ta ilk dönemlerde başladığı belirtilmektedir. Bureyde ra şöyle demiştir: Medîne'ye iki mil uzaklıkta Benû Leys kabilesine ait bir mahalle vardı. Bir adam cahiliye döneminde onlardan kız istemiş ancak vermemişlerdi. Bu zat, güzel bir elbise giyip tekrar geldi ve "bunu bana Rasûlullah (s.a.) giydirdi, mallarınız ve canlarınız hususunda hüküm vermemi emretti" dedikten sonra sevdiği kadının evine gitti. Bunun üzerine mahalleliler haber salıp durumu sorunca Rasûlullah (s.a) "Allah'ın düşmanı yalan söylemiş!" dedikten sonmra hemen bir adam görevlendirip şöyle dedi: "Zannetmiyorum ama sağ bulursan boynunu vur; ölü bulursan da cesedini yak". Adam geldiğinde onu, engerek yılanı tarafından sokularak ölmüş vaziyette buldu. Bunun üzerine cesedini ateşte yaktı. Hz. Peygamber'in "Kim bilerek benim adıma yalan uydurursa cehennemdeki yerine hazırlansın" hadisinin sebeb-i vürûdu bu olaydır (Huseynî, el-Beyân ve't-ta'rîf, II, 229) Bu haber, hadis uydurmacılığının başlangıcı tarihini tam açıklamasa da, ilk halifeler zamanında da devam ettirilen önlemlerle yayılma fırsatı bulamamıştı. Fakat, hicri ellili yıllarda/Hz. Osman'ın şehid edilmesiyle başlayıp Hz. Ali'nin şehid edilmesiyle derinleşen siyasi ihtilaflarda (cahilce veya art niyetle) kendi tarafını övmek, muhaliflerini yermek maksadıyla haberler üretilmeye başlanmış, sonraki karışıklıklarla da çoğalıp yayılmıştı.

Hadis Uydurma Sebepleri

1. İslâm Düşmanlığı İslam hızla yayılırken maddi-manevi zarara uğrayanlar ve zındıklar Müslümanlara ve kitap haline getirilmiş olan Kur'an'a zarar veremeyince hadis uydurmacılığına başlamışlardı. Mesela Abdülkerim b. Ebü'l-Avcâ (ö. 160/776) Halife Mehdî zamanında hadis uydurduğu tespit edildiği için asılmak üzereyken, "Dininizde helali haram haramı da helal göstermek üzere dört bin hadis uydurdum" demiş, Muhammed b. Sa'îd el-Esedî ise, peygamberlik iddiasını desteklemek için şu hadisi uydurmuştur: "Muhammed b. Sa'îd el-Esedî'nin Humeyd'den, onun da Enes'ten rivayet ettiğine göre Nebî (s.a.) şöyle buyurmuştur: "Ben peygamberlerin sonuncusuyum, artık benden sonra peygamber gelmeyecektir. Ancak Allah dilerse o başka" (İbnü'l-Cevzî, Mevzû'ât, II, 279) (O bunu Ebû Dâvud'un Sünen'indeki makbul bir hadis olan "Ben peygamberlerin sonuncusuyum, artık benden sonra peygamber gelmeyecektir''hadisine (Ebû Dâvud, "Fiten", 1) ilave yaparak uydurmuştur) Halife Ebû Ca'fer el-Mansûr öldürtmüştür. Ayrıca Beyân b. Sem'ân el-Mehdî Hicrî 100. yıldan sonra Irak'ta Hz. Ali'nin Tanrı olduğunu yaymaya çalışıp bu yönde hadisler uydurmuştur.

2. Irk ve Mezhep Yanlılığı Arapların, İranlıların, Türklerin, Zencilerin, Şîa, Hâricîye, Mürcie, Kaderiye, Cebriye, Hanefîyye, Şâfiîyye gibi mezhepler ve imamlarının lehinde ve/veya aleyhinde hadisler uydurulmuştur. Mesela, "Ümmetim içerisinde Muhammed b. İdrîs (eş-Şâfiî) denilen biri çıkacaktır ki onun ümmetime vereceği zarar İblîs'ten daha çok olacaktır. Yine ümmetim içerisinde Ebû Hanîfe denilen bir adam çıkacaktır ki o ümmetimin meşalesidir"( İbnü'l-Cevzî, Mevzû'ât, II, 48-49) bazılarıdır.

3.Maddi Yarar Elde Etme Hırsı Yönetici veya halktan menfaat elde etmek için hikâyeci vaizler(kâss/kussâs) tarafından uydurulan sözler haberler/hadisler kolayca yayılıp büyük zararlar vermiş tir. A. b. Hanbel ile Y. b. Maîn Bağdat'taki Rusâfe mescidinde iken namazdan sonra kürsüye çıkan bir kıssacı senedinde ikisisinin de adının geçtiği "Her kim 'Lâ ilâhe illallah' derse Allah bu sözün her kelime sinden gagası altından tüyü mercandan bir kuş yaratır" diye başlayan bir rivayette bulundu. Ahmed ile Yahya hayretle bakışarak birbirlerine böyle bir hadis naklettin mi diye sordular. Her biri o âna kadar böyle bir hadis duymadıklarını söylediler. Kıssacı konuşmasını bitirip bahşiş için beklerken Y. b. Maîn o'na 'buraya gel' diye işaret etti, o' da bahşiş verecek diye geldi. "Bu hadisi sana kim rivayet etti? Bu A. b. Hanbel ben de Y. b. Maîn'im. Böyle bir sözü Hz. Peygamber'e ait olduğunu asla duymadık. Eğer mutlaka yalan söyleyeceksen bari bizim adımızı bu işe karıştırma" dedi. Vaiz: "Sen gerçekten Y. b. Maîn misin?" dedi."Evet" deyince, vaiz: "Çoktandır Y. b. Maîn'in ahmak olduğunu işitirdim, şimdi daha iyi anladım" dedi. Yahya "..nasıl anladın?" deyince vaiz: "Sanki sizden başka Y. b. Maîn ve A. b. Hanbel yok mu? Ben adı Y. b. Maîn ve A. b. Hanbel olan onyedi kişiden hadis yazdım" dedi. A.b. Hanbel yüzünü kapatarak "Bırak şunu gitsin" dedi. Kıssacı da alaycı bir tavırla gitti. (İbnü'l-Cevzî, Mevzû'ât, I, 46) Gıyâs b. İbrahim, Halife Mehdî'nin yanına girdiğinde güvercin uçurup yarıştırdığını görünce: "Ok, deve, at ve kuş yarışlarından başkası için, yarış tertip etmek suretiyle ödül alınmaz"diye bir hadis uydurmuş, memnun olan alife de Gıyâs'a on bin dirhem hedi vermiştir. Hadisin makbul şeklinde olmayan "kuş" kelimesini, Gıyâs'ın ilave ettiğini anlayınca da "Senin şu kafan varya, tam bir yalancı kafasıdır" diyerek kovmuş ve hadis uydurmaya sebep olduğu için de güvercinlerin kesilmesini emretmiştir (İbnü'l-Cevzî, Mevzû'ât, III, 78). d) Öte yandan, halkın rağbetini artırmak için malını öven hadisler de uydurulmuştur. (bkz Enbiya Yıldırım Hadis Problemleri "Sahih Hadis Bulumayan Konular")

4.İslâm'a Hizmet Arzusu Bazıları halkı kötülüklerden uzaklaştırıp iyiliklere yöneltmek için (ayrıca her surenin fazileti hakkında) hadisler uydur muşlardır. (Bir kısmını Hanefilerden Nûh b. Ebî Meryem'in uydurduğu iddiası ise asılsızdır)

Hadis uydurmayı yasaklayan hadisteki "aleyye" kelimesini "aleyhimde" okuyarak, lehtekilerin yasak sayılmayacağını iddia edenlerin yanında, sahih hadislerle sabit olan ibadetleri yeterli bulmayarak, ''Kim falan gün şu kadar rekât namaz kılar ve her rekâtta şu sureleri bu kadar defa okursa, ona ahirette ödül olarak şunlar verilecektir, veya"Bir kimse pazartesi gecesi altı rekât namaz kılar, her bir rekâtta da bir defa Fatiha, yirmi defa da 'kulhuvallâhu ahad'ı okur, bundan sonra da yedi defa istiğfar ederse Allah ona kıyamet gününde bin sıddîk, bin âbid ve bin zâhid sevabı verir. Kıyamet gününde ona parlayan nurdan bir taç giydirilir, insanların endişe duyduğu o günde onda hiçbir korku bulunmaz ve Sırat köprüsünden şimşek gibi geçer" (İbnü'l-Cevzî, Mevzû'ât, II, 117) gibi bir çok ibadet formülü hazırlamışlardır.

Hadis Uydurma Yöntemleri ve Belirtileri

1.Uyduranın kendisinin veya başkasının (daha çok filozof, sufi, tabip ve hakîmlerin) sözünü hadis diye ortaya sürmesi. 2. Uyduranın pişman olup itiraf etmesi, doğru bir şey sanıp açıklaması, rivayet ortamının işaret etmesi, belirtilen alış tarihinin uymaması. (Abdurrahman b. Mehdî, Meysere b. Abdirabbih'e; Kim şunu (sureyi) okursa ona 'şu verilecek' şeklindeki hadisleri nereden getirdin?" dediğinde; "Halkı teşvik için ben uydurdum!" demişti) 3.Metindeki dil, mana ve ifade bozuklukları. (İbnü'l-Cevzî'nin(ö.597/1200) verdiği bir örnek şöyledir: "Kim bir gün oruç tutarsa o, bin hac ve bin umre yapan kimsenin sevabı gibi sevap alır. Ona Eyyûb sevabı da verilir!") 4.Metnin kesinleşmiş bilgilere; Kur'an ve sünnete, akl-ı selîme, tarihi ve tecrübî bilgilere tevil edilemeyecek derecede aykırı veya belli konularla sınırlı olması (Mesela çocuk sahibi olmayı kınayan, bekârlığı öven, yıl ve ay belirterek olacağı söylenen olaylarla ), rivayet dönemi kitaplarında bulunmaması. (Fakat bütün bu hususlara ihtiyatlı bakılması da önemli bir husustur)

Hadis Uydurmaya Karşı Yapılan Çalışmalar

Hicrî ilk asırda başlatılan hadisin kimden alındığının sorulması, isnad sisteminin getirilmesi, hadis metinlerinin incelemeye tabi tutulması, mecruh râvîlerin ve uydurmacıların (rivayetlerinden örneklerle) tanıtılması, hadislerin sıhhat açısından (sahih hasen zayıf ve mevzu şeklinde) kitaplaştırılması gibi çalışmalarla hadis uydurmacılığına karşı büyük mücadele verilmiştir. (İbn Hibbân'ın Kitâbü'l-mecrûhîn'i ile İbn Adî'nin el-Kâmil fi'ddu' afâ'sı mecruh râvîleri, Burhâneddîn el-Halebî'nin el-Keşfü'l-hasîs ammen rumiye bi-vaz'i'l-hadîs'isi uydurmacıları tanıtmaktadır. (Bu konuda bkz M.Yaşar Kandemir Mevzû' Hadisler-Menşei, Tanıma Yolları, Tenkidi) H.5.asırdan itibaren yazılmaya başlanan Mevzuat'lardan bazıları şöyledir: İbnü'l-Cevzî'nin (ö. 597/1201) 1850 mevzu haberi fıkıh konularına göre gösterdiği el-Mevzû'ât'ı (Girişte uydurmacılar, uydurma sebepleri, 'men kezebe' hadisinin varyantları üzerinde durulup, haberlerin önce senedi ve metni verildikten sonra kusurlu râviler açıklanarak yer yer metin tenkidi yapılmıştır. Ancak müellif bazı zayıf, hasen hatta sahih hadisleri de almakla eleştirilmiş olup mesela eserdeki yanlışlıkları ortaya koymak için e l-Leâli'l-masnû'a fi'l-ehâdîsi'l-mevzû'a'yı yazan Suyûtî, 300 kadar El Mevzuat'ta mevzû olmayan hadis bulunduğunu söylemiştir) İbn Arrâk'ın (ö. 963/1556) bahsi geçen kitapları ihtisar edip onlarda bulunmayanları da ilâve ederek fıkıh konularına göre düzenlediği, daha geniş bir muhtevaya sahip olan Tenzîhu'şşerîati'l- merfû'a ani'l-ahbâri'ş-şenî'ati'l-mevzû'a'sı. (Üç bölümden oluşan ve baş tarafında uydurma hadislerin alametleri ve çıkış sebepleri verilen eserde,' men kezebe' hadisinin varyantları üzerinde durulduktan sonra, hadis uyduranlar alfabetik olarak sıralanıp haklarındaki tenkitlere değinilmiş, birinci bölümde İbnü'l-Cevzî'nin uydurma deyip Suyûtî'nin itiraz etmediği rivâyetleri zikrederken, ikinci bölümde İbnü'l-Cevzî'nin uydurma saydığı, Suyûtî'nin itiraz ettiği üçüncü bölümde ise sadece Suyûtî'nin uydurma dediği rivâyetleri incelenmiş, uydurmaları yapanlar ve metnin alındığı kaynaklar rumuzlarla belirtilmiştir). Ayrıca, Ali el-Kârî'nin (ö.1014/1605) 625 uydurma haberi alfabetik olarak zikrettiği,halk dilindeki rivâyetlerin uydurma olanlarını derlediği,el-Mevzû'âtü'l-kübrâ, el-Mevzû'ât ve Mevzû'âtü Aliyyi'l-Kârî adlarıyla da basılan el- Esrârü'l-merfû'a fi'l-ahbâri'l-mevzû'a'sı. yine 417 uydurma rivâyeti alfabetik olarak verdiği ittifakla mevzû sayılan hadisleri alfabetik olarak verdiği el-Mevzû'atü's-suğrâ/el-Masnu' fî ma'rifeti'l-hadîsi'l-mevzû' (İkisindeki rivâyetler de aynıdır) ve Şevkânî'nin (ö. 1250/1834) 1423 uydurma rivâyeti konularına göre verdiği ve önceki Mevzûât'ların bir özeti/değerlendirmesi mahiyetindeki el-Fevâidü'l-mecmû'a fi'l-ehâdîsi'l-mevzû'a'sı da, bu konudaki diğer önemli çalışmalardır

Uydurma Hadislerin Olumsuz Etkileri

1.Daha faydalı çalışmalara harcanabilecek zaman buradaki mücadelede harcanmıştır. 2. Helal haram, haram helal gösteri lerek tahrifat yapılmıştır. 3. Ayrılık ve çatışma körüklenmiş ve bunun sonucunda daha fazla hadis uydurul muştur. 4.İslâma meyilli olanlar ve cahil Müslümanlar dinden soğutulmuştur. 5. Teşvik ve uyarı düşünce siyle tembelliğe ve ümitsizliğe sebep olunmuştur. 6. Dünya sevgisi, kadın, mal, evlat yerildiği için bunların terk ve ihmaline yol açılmıştır. 7. Asılsız kıssasalarla cehalet, atalet ve anlayışsızlığa sebep olunmuştur.

II. GÜVENİLİRLİK ve UYGULANBİLİRLİK  AÇISINDAN

A) Makbûl Hadîsler

1) Sahîh Hadîs

Sahîh hadîs, senedinin başından sonuna kadar sika râvînin sika râvîden rivayet ettiği, şâzz (sika râvîlerin rivayetlerine aykırı) veya muallel (sahihliğine zarar verecek gizli bir kusura sahip) olmayan hadîs olup büyük çoğunluğa göre râvîlerinin sika ve senedin muttasıl olması, şâzz ve muallel olmaması şart iken, bazısını gerekli görmeyenlerin yanında ilave yapanlar da vardır. Bir hadis, bu özellikleri taşıyıp taşımama sı açısından bazılarına göre sahih olurken bazılarına göre olmayabilmektir.(Fakat bu ictihadî bir tashihtir)

a) Sahih li-zâtihi Sahihlik özelliklerini bizzat taşıyan hadistir. Örnek:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ سَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِى أُضْمِرَتْ مِنَ الحَفْيَاءِ ، وَأَمَدُهَا ثَنِيَّةُ الْوَدَاعِ ، إِلَى مَسْجِدِ بَنِى زُرَيْقٍ ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ فِيمَنْ وَسَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِى لمْ تُضْمَرْ مِنَ الثَّنِيَّةِ

Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet edip dedi ki, bize Mâlik, Nâfi'den, (o da) Abdullah b. Ömer'den (naklen) haber verdi ki, Resûlullah, özel olarak hazırlatılmış atlar arasında el-Hafya'dan (başlayıp) sonu Seniyyetu'l-Vedâ olan bir yarış, özel olarak hazırlatılmamış atlar arasında ise bu Seniyye'den Benû Zureyk Mescidi'ne kadar bir yarış düzenlemişti. İbn Ömer de yarışa katılanlar arasında idi (Buhârî, "Salât 41). (Hadisi nakleden Buhârî'nin (194-256) hocası Abdullah b. Yûsuf (ö.218), onun hocası Mâlik (93-179), onun hocası Nâfi' (ö.117) sika ve öğrencilik-hocalık ilişkileri sabit kimseler olup Nâfi'in mevlası ve en meşhur hocası Abdullah b. Ömer (ö.74) de sahabidir ve hadisin metni dekusursuzdur).

b) Sahih li-gayrihi Başka bir hadisin desteğiyle sahihlik kazanan hadistir. Örnek:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو سَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِى أُضْمِرَتْ مِنَ الحَفْيَاءِ ، وَأَمَدُهَا ثَنِيَّةُ الْوَدَاعِ ، وَسَابَقَ بَيْنَ الخَيْلِ الَّتِى لمْ تُضْمَرْ مِنَ الثَّنِيَّةِ إِلَى مَسْجِدِ بَنِى زُرَيْقٍ ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ فِيمَنْ سَابَقَ بها

Bize Ebû Kureyb (166-247) rivayet edip (dedi ki), bize Abde b. Süleyman (ö.187), Muhammed b. Amr'dan (ö.145), o, Ebû Seleme'den (ö.94) o da Ebû Hüreyre'den (ö.58) (naklen) rivayet etti ki, o şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurdu: Ümmetime zorluk verecek olmasaydım, onlara her namazın yanında diş fırçalamayı /misvak kullanmayı emrederdim! (Tirmizî, "Tahâret", 18). (Bu hadisin senedindeki Muhammed b. Amr'ın hafızası zayıf olduğu için hasen olup şu tarikleriyle desteklenmiştir)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ أَبِى الزِّنَادِ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ - صلى الله عليه وسلم قَالَ« لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِى - أَوْ عَلَى النَّاسِ - لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ مَعَ كُلِّ صَلاَة » حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ وَعَمْرٌو النَّاقِدُ وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَبِى الزِّنَادِ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِىِّ -صلى الله عليه وسلم-« قَالَ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ - وَفِى حَدِيثِ زُهَيْرٍ عَلَى أُمَّتِى - لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ عِنْدَ كُلِّ صَلاَة«

Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet edip dedi ki, bize Mâlik, Ebu'z-Zinâd'dan, o, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den –Allah ondan razı olsun!- naklen haber verdi ki…(Buhârî, "Cum'a", 8). Bize Kuteybe b. Saîd, Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb rivayet edip dediler ki, bize Sufyân, Ebu'z-Zinâd'dan, o, el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Hz. Peygamber'den naklen rivayet etti ki…(Müslim, "Tahâret", 42) (Bu rivayetlerle, (Muhammed b. Amr'ın hata yapmış olma ihtimali ortadan kalkmış ve hadis sahih li-gayrihi olmuştur.)

2) Hasen Hadîs

Sahih hadisin bütün niteliklerini taşıdığı halde bir veya bir kaçının râvîsinin zabtı eksik olan,(Tirmizî'ye (ö.279) göre "Senedinde Hz. Peygamber'e iftira ile müthem biri bulunmayıp, şazz da olmayan ve benzeri rivayet edilmiş") hadis olup ikiye ayrılır:

a) Hasen li-zatih Hasenlik özelliklerini bizzat taşıyan hadistir. Örnek:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ حَدَّثَنِى أَبِى عَنْ جَدِّى قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ.« أُمَّكَ »

قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ« أُمَّكَ » قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ « أُمَّكَ » ثمَّ أَبَاكَ ثُمَّ الأَقْرَبَ فَالأَقْرَبَ »

Bize Muhammed b. Beşşar rivayet edip (dedi ki), Bize Yahya b. Saîd haber verip (dedi ki), bize Behz b. Hakîm haber verip (dedi ki), bana babam, dedemden (naklen) rivayet etti ki, o şöyle demiş: Ben; "Ya Resûlellah" dedim, "Kime iyilikte bulunayım?", "Annene!" buyurdu. "Sonra kime?" dedim, "Annene!" buyurdu. "Sonra kime?" dedim, "Annene!" buyurdu. "Sonra kime?" dedim, "Sonra babana, sonra da sırasıyla en yakınlarına!" buyurdu (Tirmizî, "Birr", 1). (Tirmizî, "Birr", 1). (Seneddeki Behz, doğru sözlü ve bazılarınca sika ise de, tenkide uğramış olması zabtının azlığını gösterir ve bu da hadisi, Behz'in dedesinin başından geçen bir olay olarak hasen li-zatihî yapmıştır)

b) Hasen li-gayrih Aslında zayıf olan fakat başka bir hadisin desteğiyle hasenlik kazanan hadistir.Örnek

حَدَّثَنِى يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُنْقِذٍ مَوْلَى سُرَاقَةَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم- قَالَ لِعُثْمَانَ« إِذَا ابْتَعْتَ فَاكْتَلْ وَإِذَا بِعْتَ فَكِلْ »

Bana Yahya b. Eyyûb, Ubeydullah ibnü'l-Muğîre'den, o, Surâka'nın âzâdlısı Munkız'dan, o da Osman b. Affân'dan (naklen) rivayet etti ki, Resûlullah sav Osman'a şöyle buyurmuş: "Satın aldığında ölçerek al, sattığında ölçerek sat!" (Dârekutnî, Sünen, III, 8) (Bu hadisin râvîlerinden Ubeydullah sadûk, Munkız ise mechûlu'l-hâl olduğundan zayıftır)Bu hadisi Ahmed b. Hanbel de rivayet etmiş olup şöyledir:

: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ لهِيعَةَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ وَرْدَانَ قَالَ سمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يَقُولُ سمِعْتُ عُثْمَانَ يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ وَهُوَ يَقُولُ كُنْتُ أَبْتَاعُ التَّمْرَ مِنْ بَطْنٍ مِنَ الْيَهُودِ يقُالُ لهَمُ بَنُو قَيْنُقَاعَ فَأَبِيعُهُ بِرِبْحٍ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- فَقَالَ ». يَا عُثْمَانُ إِذَا اشْتَرَيْتَ فَاكْتَلْ وَإِذَا بِعْتَ فَكِلْ«

Bize Abdullah b. Lehî'a rivayet edip dedi ki, bize Mûsa b. Verdân rivayet edip dedi ki, ben Sa'îd b. el-Museyyeb'i şöyle derken işittim: Ben Osman'ı minber üzerinde şöyle diyerek bir konuşma yaparken işitmiştim: Ben Kaynuka oğulları denilen bir Yahudi kabilesinden hurma satın alıyor, kârla satıyordum. Derken bu Resûlullah'a ulaşmıştı da o şöyle buyurmuştu: "Osman! Satın aldığında ölçerek al, sattığında da ölçerek sat!" (Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 62). (Buradaki Abdullah b. Lehî'a zayıf bir râvîdir)Bu hadisi, İbn Ebî Şeybe de mürsel/munkatı' olarak rivayet etmiştir

حدثنا يَحْيىَ بْنُ أبي زائدةَ وابنُ أبي غَنِيَّةَ عن عبدِ الملَكِ بْنِ أبي غَنِيَّةَ عن الحَكَمِ قال قَدِمَ لِعُثْمَانَ طَعَامٌ على عَهْدِ النبيِّ صلى الله عليه وسلم فقال اِذْهَبُوا بِنَا إلى عثمانَ نُعِينُهُ على بَيْعِ طَعَامِهِ فَقَامَ إلَى جَنْبِهِ وعثمانُ يَقُولُ فِي هَذِهِ الْغِرَارَةِ كَذَا وَكَذَا وَأَبِيعُهَا بِكَذَا وَكَذَا فقال رسولُ اللهِ صلَّى اللهُ عليه وسلم إِذا سمَّيْتَ فَكِلْ

Bize Yahya b. Ebî Zâide ve İbn Ebî Ğaniyye, Abdulmelik b. Ebî Ğaniyye'den, o da el-Hakem'den naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Hz. Peygamber'in zaman-ı saadetlerinde Osman'a yiyecek malları gelmişti de o; "Haydi Osman'a gidelim de, yiyecekleri satmasında ona yardım edelim!" buyurmuştu. (Osman'ın yanına gidince de) yanı başında dikilmişti. Osman (satarken) şöyle diyordu. "Bu çuvalda şu şu var. Bunu şuna satıyorum!". O zaman Hz. Peygamber şöyle buyurmuştu: "(Malın) ismini söylediğinde (bununla yetinme), ölç!" (İbn Ebî Şeybe, Musannef, IV, 385) (Bu hadis olayı nakleden Hakem b. Uteybe'nin (50-113) tabiûndan olması/olaya şahit olamayacağı ve nakledeni açıkla maması dolayısıyla mürsel/zayıf (Buhârî'de muallâk) olup birbirlerinin desteğiyle hasen li-gayrihî olmuş lardır)

B) Merdûd/Zayıf Hadîsler

1) Mürsel

Tâbiînin doğrudan Hz. Peygamber'den naklettiği, sahabinin yanında (bilhassa ilk asırlarda) başka bir/birkaç râvînin de düşmüş olabileceği hadis olup sahabi dışındakilerin durumları bilinmediği için zayıftır. (Diğer özellikleri taşıyanları zayıf saymayanlar da vardır) Ayrıca her mürsel aynı olmayıp, mesela H.Basrî'ninkiler (ö.110) çok zayıf bulunurken Saîd b. Museyyeb'inkiler makbul sayılmıştır. (Saha binin sahabiden öğrendiği/ancak böyle öğrenebileceği halde, ismini vermeden kendi duymuş/gör müş gibi rivayet ettiği hadis de sahabi mürseli olup fakat bütün sahabiler adil olduğundan zayıf sayılmaz) Örnek:

حدثنا سعيدٌ قال نَا هُشَيْمٌ عن جابرٍ عنِ الشَّعْبِيِّ قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : أَنْكَحْتُ زيدَ بنَ قْدادَ ضُبَاعَةَ بنتَ الزُّبيرِ بنِ عبدِ المطلبِ لِيَعْلَمُوا أنَّ أَشْرَفَ الشَّرَفِ حارثَةَ زينبَ بنتَ جَحْشٍ و أنكحتُ المْ لِلْإسلامِ

Bize Saîd rivayet edip dedi ki, bize Huşeym, Câbir'den, o da, eş-Şa'bî'den (naklen rivayet etti ki), o şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurmuş: (İnsanlar) en büyük şerefin Müslümanlığa ait olduğunu bilsinler diye Zeyd b. Hârise'yi Zeyneb bint Cahş'la evlendirdim, el-Mikdad'ı da Dubâa bint ez-Zübeyr b. Abdilmuttalib'le evlendirdim! (Saîd b. Mansûr, Sünen, I, 161). (eş-Şa'bî' (ö.100), tâbiûndan olup bu sözü Hz. Peygamber'den duyup nakledeni söylemediği için hadis mürseldir)

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِى شَيْبَةَ وَأَبُو كُرَيْبٍ وَابْنُ نُمَيْرٍ قَالُوا حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ عَنْ عُمَارَةَ عَنْ أَبِى زُرْعَةَ قَالَ سمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ أَتَى جِبْرِيلُ النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ خَدِيجَةُ قَدْ أَتَتْكَ مَعَهَا إِنَاءٌ فِيهِ إِدَامٌ أَوْ طَعَامٌ أَوْ شَرَابٌ فَإِذَا هِىَ أَتَتْكَ فَاقْرَأْ عَلَيْهَا السَّلاَمَ مِنْ رَبِّهَا عَزَّ وَجَلَّ وَمِنِّى وَبَشِّرْهَا بِبَيْتٍ فِى الجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ لاَ صَخَبَ فِيهِ وَلاَ نَصَبَ

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Ebû Kureyb ve İbn Numeyr rivayet edip dediler ki, bize İbn Fudayl, Umâre'den, o da Ebû Zur'a'dan (naklen) rivayet etti ki, o şöyle demiş: Ben Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiştim; Cibrîl Hz. Peygamber'e gelip şöyle demiş: "Ya Resûlellah! İşte Hatice sana doğru gelmektedir. Yanında, içinde katık –veya, yiyecek yahut içecek- bulunan bir kap var. Sana ulaştığında ona Rabb'inden ve benden selam söyle ve, kendisine Cennet'de, içinde ne gürültü patırtı, ne de yorulma ve meşakkat çekme bulunmayan bir inci köşk verileceğini müjdele!" (Müslim, "Fedâilü's-sahâbe", 71). (Ebû Hüreyre Hz. Hatice' zamanına yetişemediğine göre bunu bir sahabiden duymuş olmalıdır.)

2) Munkatı'

Senedinde sahabeden sonra bir veya (peşpeşe olmadan) birkaç râvî atlanan (bir adam, bir kadın, bir hoca gibi mübhem bırakılan) hadîs olup (ilk zamanlarda tüm râvî düşmelerine munkatı' denirdi) düşenlerin durumu bilinmediği için zayıftır. Örnek:

عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِى الْوَلِيدِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُرَاقَةَ الْعَدَوِىِّ عَنْ عُمَرَ بْنِ الخَطَّابِ قَالَ سمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- يَقُولُ » مَنْ بَنَى مَسْجِدًا يُذْكَرُ فِيهِ اسْمُ اللَّهِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِى الجَنَّةِ«

el-Velîd b. Ebi'l-Velîd'den, o, Osman b. Abdillah b. Surâka el-Adevî'den, o da Ömer ibnü'l-Hattâb'dan (naklen) rivayet edilir ki, o şöyle demiş: Ben Resûlullah'ı şöyle buyururken işitmiştim: Kim,içinde Allah'ın adının anılacağı bir cami yaparsa Allah da onun için Cennet'de bir ev yapar!" (İbn Mâce, "Mesâcid", 1). (Osman b. Abdillah el-Adevî, Hz. Ömer'den (ana tarafından dedesi de olsa) hadis semâ etmemiş olup dolayısıyla kendisine nakleden en az bir râvî atlanmıştır)

3) Mu'dal

Senedinde peş peşe iki veya daha fazla râvîsi atlanan hadîs olup düşen râvînin tanınanaması açısından munkatı' gibi ise de atlama peşpeşe ve daha fazla olduğundan daha zayıftır. Örnek:

عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ» إِنىِّ لأَنْسَى أَوْ أُنَسَّى لأَسُنَّ«

Mâlik'den rivayet edilir ki, ona Resûlullah'ın şöyle buyurduğu ulaşmış:"Doğrusu ben mutlaka örneklik etmem/sün net koymam için unuturum veya bana unutturulur!"(Mâlik, "Sehv", 2). (İ. Mâlik (ö.179) etbâu't-tabiînden olduğuna göre en az iki râvî düşmüştür)

4) Mu'allak

Senedinin müellife yakın taraftan (kitabın hacmini büyütmemek veya ölçülerine uymadığını göstermek için ya da doğrudan bir kitaptan aldığından dolayı) bir veya birkaç râvîsi atlanmış (gibi duran) belki de aslen öyle olan hadîs olup zayıftır. (Buhârî'nin (ö.256) el Camiu'sSahih'inde çok fazla bulunan bu hadislerin diğer kitaplarda tam senedli rivayetleri de vardır) Örnek:

وَقَالَ بَهْزٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِىِّ صلى الله عليه وسلم » اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ يُسْتَحْيَا مِنْهُ مِنَ النَّاسِ «

Behz, babasından, o, dedesinden, o da Hz. Peygamber sav den (naklen) şöyle buyurmuştur: "Allah, kendisinden utanılmaya insanlardan daha layıktır!" (Buhârî, "Ğusl", 20). (Buhârî, 194'de doğduğuna göre bunu ama muteber yolla edinemediği Behz'in(ö.160) hadislerinin yazılı olduğu bir kitaptan almıştır ve Behz'den kendisine kadar ya ravi yoktur, ya da ölçülerine uymadıkları için zikretmemiştir) Buhari'deki başka bir örnek de şudur:

وَقَوْلُ النَّبِىِّ صلى الله عليه وسلم» أَحَبُّ الدِّينِ إِلَى اللَّهِ الحَنِيفِيَّةُ السَّمْحَة «

Şu da Hz. Peygamber'in sözüdür: "Allah'ın en sevdiği yaşayış/din, hakka dönük hoşgörülülüktür/dindir"

5) Müdelles

Bir kusuru veya münkeri gizlenerek/yokmuş gibi mesela râvî atlanıldığı belli edilmeden nakledilen hadis (tedlîsü'l-isnâd;râvînin asıl hocasını veya kaynak kitabını yahut seneddeki zayıf bir râvîyi gizleye rek/hepsini sika göstererek nakletme veya tedlîsü'ş-şuyûh; öğrencisinden veya kitabından alınmış hadisi فلان عن veya فلان قال gibi kapalı ifadelerle bizzat hocadan almış gibi nakletme) olup ihtimalli ifade ile yalandan uzak durulan tedlis hoşgörüyle karşılanıp yapan cerh edilmemiş ve bazı meşhur hadisçiler de yapmışsa da, zayıf râvîyi " عن " ve " قال " gibi daha ihtimalli ifadelerle gizlemek şiddetle kınanıp yapanlar sika da olsa, adaleten mecruh ve rivayetleri munkatı'(zayıf) sayılmıştır. Örnekler:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِى أَبِى حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ الزُّهْرِىِّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- أَوْلمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِتَمْرٍ وَسَوِيقٍ

Bize Süfyân, Zührî'den, o da Enes'den (naklen) rivayet etti ki, Hz. Peygamber Safiyye'nin düğününde hurma ve kavuttan ziyafet verdi (Ahmed b. Hanbel, Müsned, III,110). Süfyân bu hadisi hocası Zührî'den doğrudan almadığı halde almış gibi nakletmiş olup makbulü ise şöyledir:

حدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا وَائِلُ بْنُ دَاوُدَ عَنِ ابْنِهِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- أَوْلمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ

Bize Süfyân rivayet edip dedi ki, bize Vâil b. Dâvûd, oğlu Bekr b. Vâil'den, o, Zührî'den, o da Enes b. Mâlik'den naklen rivayet etti ki... (Humeydî, Müsned, II, 500).

6) Mu'allel

Sened veya metninde (mevkûf olanın merfû, munkatı'/mürsel olanın muttasıl veya tersleri şeklinde ya da merfûların mevkuflarla, merfûların biribiriyle karıştırılarak rivayet edilmesi yahut da râvîsinin zabt veya adaletin eksik olması ya da hiç olmaması gibi) sahihliğe zarar verici kusuru/illeti bulunan hadîs olup zayıftır. Örnek:

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم- قَالَ الطِّيَرَةُ شِرْكٌ الطِّيَرَةُ شِرْكٌ ثَلاَثًا وَمَا مِنَّا إِلاَّ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُذْهِبُهُ بِالتَّوَكُّلِ

Abdullah b. Mesûd dediğine göre, Resûlullah şöyle buyurmuş: "Uğursuzluk anlayışı şirkten bir çeşittir. Bizden (bulaşmamış) hiç kimse yoktur.Ancak Allah bunu tevekkülle giderir!" (Ebû Dâvud, "Tıbb", 23). ("Bizden hiç kimse yoktur ki..." kısmının,Abdullah b. Mes'ûd'a ait olduğu da söylenir)

عنْ موسىَ بنِ عُقْبَةَ عنْ أبي إسْحاقَ عنْ أبي بُرْدَةَ عن أبيه أنَّ رسولَ الله صلى الله عليه وسلم قال إنيِّ لَأَسْتَغْفِرُ اللهَ وَأَتُوبُ اليهِ في اليومِ مِائَةَ مَرَّةٍ

Musa b. Ukbe'den, o, Ebû İshak'dan, o, Ebû Burde'den, o da babasından naklen rivayet etti ki, Resûlullah şöyle buyurmuş...(Hâkim Ma'rifetü ulûmi'l-hadîs, s. 114).Senedi muallel olan bu hadisi Ebû Bürde, diğer rivayetlerindeki nin aksine, babasından değil, el- Eğar el-Muzenî'den nakletmiş olup makbul rivayeti ise şöyledir:

أَخْبَرَنَا حمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَبِى بُرْدَةَ عَنِ الأَغَرِّ الْمُزَنِىِّ - وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ - أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ – صلى الله عليه وسلم-قَالَ » إِنَّهُ لَيُغَانُ عَلَى قَلْبِى وَإِنىِّ لأَسْتَغْفِرُ اللَّهَ فِى الْيَوْمِ مِائَةَ مَرَّةٍ

Bize Hammâd b. Zeyd, Sabit'den, o, Ebû Bürde'den, o da el-Eğar el- Muzenî'den –ki, onun sahabiliği vardır- naklen haber verdi ki... (Müslim,"Zikr", 40).

Bir hadisin bütün rivayetlerini toplayıp sened ve metinlerini karşılaştırarak yapılabilen illet tespiti Ali b. Medînî. A. b. Hanbel, ed- Dârimî, el-Buhârî, Ebû Hâtim er-Râzî, Tirmizî ve Dârekutnî gibi çok az muhad dis tarafından yapılabilmiştir.

7) Muzdarib

Sened veya metin açısından zıt olmakla birlikte birbirine tercih edilemeyen hadîsler olup (metin zıtlığı nadir görüldüğü veya hiç görülmediği için daha çok râvîsinin (en azından) zabt eksikliğini gösterir) hatalı ikisi de zayıftır. (Ancak ikisinin ravilerinin de sika olması gibi zıtlıklar sahihliğe zarar vermez.) Örnekler:

عن شَيْبَانَ عن أبي إسْحاقَ عن عِكْرِمَةَ عنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قال قال أبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ رضي الله عنه لِرَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم أَرَاكَ قَدْ شِبْتَ قال شَيَّبَتْنيِ هُودٌ وَالْوَاقِعَةُ وَعَمَّ يَتَسَاءَلُونَ وَإِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

Şeybân'dan, o, Ebû İshak'dan, o, İkrime'den, o da İbn Abbas'dan naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Ebû Bekr es-Sıddîk Resûlullah'a demiş ki; "İhtiyarladığını görüyorum?". Şöyle buyurmuş: "Beni Hûd, Vâkıa, Amme yetesâelûn ve İze'ş-şemsu küvviret sureleri ihtiyarlattı!" (Hâkim, Müstedrek, II, 374)

حدثنَا أبُو الأَحْوَصِ قال حدثنَا أبُو إسْحَاقَ عن عكرمة قال قال أبو بكر رضي الله عنه يار سولَ الله ما شَيَّبَكَ قال شيبتني شَيَّبَتْنيِ هُودٌ وَالْوَاقِعَةُ وَالْمُرْسَلاَتِ وَعَمَّ يَتَسَاءَلُونَ وَإِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ

Bize Ebü'l-Ahvas rivayet edip dedi ki, bize Ebû İshak, İkrime'den, naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Ebû Bekr es-Sıddîk şöyle demiş...( Saîd b. Mansûr, Sünen, V, 371). (Hadis birinci senede göre İbn Abbâs'ın rivayeti/Müsnedi, ikinci senede göre hem munkatı' hem de Hz. Ebû Bekr'in rivayeti/müsnedi olup tercih imkânı da olmadığından senedi muzdaribtir)

: عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ قَالَتْ سمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ-صلى الله عليه وسل - يَقُولُ » إِنَّ فِى أَمْوَالِكُمْ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ «

Şüphesiz bu mallarınızda zekâtın dışında da hak vardır! (Dârimî, "Zekât", 13)

عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّهَا سمِعَتْهُ - تَعْنِى النَّبِىَّ -صلى الله عليه وسلم- يَقُول» لَيْسَ فِى الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاة.«

Malda zekâtın dışında hiçbir hak yoktur! (İbn Mâce, "Zekât", 3) (Bazıları, iki metin arasındaki ızdırabı, birinci metnin senedini zayıf/ikinci metninkini makbul sayarak giderirken, bazıları birinci metinde zekât dışındaki nafile yardımlar, ikincisinde zekât kastedilmiştir diyerek ikisini de makbul görmüşlerdir ki gerçekte de metni muzdarib hadisler azdır.)

8) Maklûb

Sened veya metnindeki kelime veya cümleler arasında bilerek veya yanlışlıkla yer değişikliği yapılan hadîs olup, bilerek yapılan değişiklik adalet, yanlışlıkla yapılan zabt sıfatını cerhe sebep olurken, imtihan amaçlı yapılmasında sakınca görülmemiştir.(Mesela Buhârî'(ö.256) Bağdâd'da on kişinin sened ve metinle rini değiştirilerek sorduğu 100 hadisin doğrusınu okumuştu). Örnek

عن أبي هريرة قال قال رسولُ الله صلى الله عليه وسلم ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كانَ قَبْلَكُمُ اخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ فإذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوهُ وإذا نَهَيْتُكُمْ عن شيءٍ فَاجْتَنِبُوهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ

Size bir şeyi yasakladığımda ise, gücünüz yettiğince ondan uzak durun (Taberânî, el-Mu'cemu'l-evsat, III, 135).

Bu hadisin makbul şekli şöyledir:

عنِ المغيرةِ قال قال رسولُ الله صلى الله عليه وسلم ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإنَّمَا فَإنَّمَا هَلَكَ مَنْ كانَ قَبْلَكُم بِكَثْرْةِ سُؤَالِهِمْ أَنْبِيَائَهُمْ وَاخْتِلَافِهِمْ على أنبيائِهِمْ فَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ مِنْ شيءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ وَمَا نَهَيْتُكُمْ فَاْنَتَهُوا

Dolayısıyla size emrettiğim şeyi gücünüz yettiğince yapın (Taberânî, el- Mu'cemu'l-evsat, III, 135).

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِىِّ - صلى الله عليه وسلم - قَالَ دَعُونِى مَا تَرَكْتُكُمْ ، إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِسُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ ، فَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَىْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِأَمْرٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ

Size bir iş emrettiğimde ise onu gücünüz yettiğince yapın! (Buhârî, "İ'tisâm", 2).

حمَّادٌ بنْ عَمْرٍو النَّصِيِبيِّ عنِ الْأَعْمَشِ عن أبِي صالِحٍ عن أبي هريرة قال قال رسولُ الله صلى الله عليه وسلم إذا لَقِيتُمُ الْمُشْرِكِينَ في الطريقِ فَلَا تَبْدَءُوهُمْ بالسلامِ وَاضْطَرٌّوهُمْ إلَى أَضْيَقِهَا

Bize Hammâd b. Amr en-Nasîbî, el-A'meş'den, o, Ebû Sâlih'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş...(Taberânî, el- Mu'cemu'l-evsat, VI, 262). Bu senedde Hammâd b. Amr, Suheyl b. Ebî Sâlih'in yerine aynı tabakadan el-A'meş'i koymuştur. Hadisin makbul şekli şöyledir:

عَبْدُ الْعَزِيزِ - يَعْنِى الدَّرَاوَرْدِىَّ - عَنْ سُهَيْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ -صلى الله عليه وسلم - قَالَ » لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَلاَ النَّصَارَى بِالسَّلاَمِ فَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِى طَرِيقٍ فَاضْطَرُّوهُ إِلَى أَضْيَقِهِ «

Bize Abdulazîz(ed-Derâverdî), Suheyl'den, o, babasından, o da Ebû Hüreyre'den naklen rivayet etti ki...(Müs lim,"Selâm",13)

9) Şâzz- Mahfûz

Sika râvînin daha sika râvîye/râvîlere zıt olarak rivayet ettiği şâzz, mukalibilinki/ler de mahfûz hadîs olup (Şazz, ferd veya ğarîb hadisle eş anlamlı olarak ,sadece bir senedi bulunan/tek râvînin rivayet ettiği hadis için de kullanılırken, tek râvîsi veya senedi bulunan hadise, râvîsi sika ise makbûl, değilse münker denir (merdûd olur). Örnek:

حدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ عَنْ أَبِى صَالِحٍ عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ-صلى الله عليه وسلم» - إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى يَمِينِهِ «

Bize Abdulvahid b. Ziyâd rivayet edip dedi ki, bize el-A'meş, Ebû Sâlih'den, o da Ebû Hüreyre'den naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurmuş: Biriniz sabahın iki rekâtını kılınca sağ tarafı üzerine yan üstü yatsın! (Tirmizî, "Salât", 311). (Kendisi sika ise de el-A'meş'den yaptığı rivayetleri tenkide üğrayaan Abdulvahid b. Ziyâd diğerlerinin Hz.Peygamber'in fiili olarak rivayet ettiği bu hadisi Hz.Peygamber'in sözü olarak rivayet ettiği için bu hadis şâzzdır). Hadisin mahfûz rivayeti ise şöyledir:

عَنْ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ النَّبِىُّ - صلى الله عليه وسلم - إِذَا صَلَّى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِاضْطَجَعَ عَلَى شِقِّهِ الأَيْمَنِ

Hz. Aişe'den nakledilir ki o şöyle demiş: Hz. Peygamber sav sabahın iki rekâtını kılınca sağ tarafı üzerine yan üstü yatardı (Buhârî, "Teheccüd", 23).

10) Münker-Ma'rûf

Zayıf râvînin kuvvetli râvîye/ravilere aykırı rivayet ettiği münker, mukabilindeki/ler de ma'rûf hadis olup (Sadece zayıf râvînin rivayettiği hadise, sika râvîlerin rivayetine aykırı olmasa bile, münker denir) Örnek:

حدثَنَا حُبَيبُ بنُ حَبِيبٍ أَخُو حمْزَةَ الزَّيَّاتِ عنْ أبي إسْحاقَ عنِ الْعَيْزَارِ بنِ حُرَيْثٍ عنِ ابنِ عباسٍ قال قال رسولُ الله صلى الله عليه وسلم مَنْ أقامَ الصلاةَ وآتَى الزكاةَ وحَجَّ الْبَيْتَ وصَامَ رَمَضَاَن وقَرَى الضَّيْفَ دَخَلَ الجَنَّةَ

Hubeyyib b. Habîb, Ebû İshak'dan, o, el-Ayzâr b. Hureys'den, o, İbn Abbas'dan, o da Hz. Peygamber'den naklen rivayet etti ki, o şöyle buyurmuş: "Kim namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, hacca gider, oruç tutar ve misafiri ağırlarsa cennete girer!" (Taberânî, el- Mu'cemu'l-kebîr, XII, 136). (Hz.Peygamber'in sözü (merfû) olarak rivayet edilen bu hadis, sika râvîlerce, yine Ebû İshak tarîkınden İbn Abbas'ın sözü (mevkûf) olarak rivayet edildiği için münkerdir). Hadîsin ma'rûf rivayeti şöyledir:

عنْ أبي إسحاقَ عنِ الْعَيْزَارِ بنِ حُرَيْثٍ أنَّ ابنَ عباسٍ أتاهُ الْأعْرَابُ فقالوا إنَّا نُقِيمُ الصلاةَ ونؤُتِي الزكاةَ ونَحُجُّ البيتَ ونَصُومُ رمضانَ وإنَّ أُنَاسًا منَ المهُاجِرِينَ يَقُولُونَ إنَّا لَسْنَا عَلَى شيءٍ فقال ابنُ عباسٍ مَنْ أقامَ الصلاةَ وآتَى الزكاةَ وحجَّ البيتَ وصامَ رمضانَ وقَرَى الضَّيْفَ دَخَلَ الجَنَّةَ

Bedevîler İbn Abbâs'a gelip şöyle dediler: "Biz gerçekten namazları dosdoğru kılıyor, zekâtları veriyor, Kâbe'ye hacca gidiyor, ramazanda oruç tutuyoruz. Yine de muhacirlerden bazı insanlar bizim hiçbir şeye dayanmadığımızı söylüyorlar?" O zaman İbn Abbas şöyle dedi: "Kim namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, hacca gider, oruç tutar ve misafiri ağırlarsa cennete girer!" (Beyhakî, Şu'abü'l-îmân, VII, 92)

11) Metrûk

Hz. Peygamber'e yalan isnadda bulunmakla itham edilen (muttehem bi'l-kizb), veya çok hata yapan (fâhışu'l-ğalat) yahut çok dalgın olan (fartu'l-gaflet) râvînin rivayet ettiği(ilk dönemlerde reddedilen her türlü hadis), hadistir. Örnek:

قُتَيْبَةُ بنُ سَعيدٍ قال : حدثنا جابرُ بنُ مَرْزوقٍ عن عبدِ اللهِ بنِ عبدِ العزيزِ العُمَرِيِّ عن أبي طُوَالَةَ الأنصاريِّ مَنْ أَذْنَبَ ذَنْبًا ، فَعَلِمَ أنَّ اللهَ عز وجل إنْ : عن أنسِ بنِ مالكٍ قال : قال رسولُ الله صلى الله عليه وسلم » شاء أنْ يُعَذِّبَهُ عَذَّبَهُ ، وإنْ شاء أنْ يَغْفِرَ لَهُ غَفَرَ لهُ كان حقًّا علَى اللهِ أنْ يَغْفِرَ لَهُ«

Kuteybe b. Sa'îd dedi ki, bize Câbir b. Merzûk, Abdullah b. Abdilazîz elÖmerî'den, o, Ebû Tuvâle el-Ensârî'den, o da Enes b. Mâlik'den naklen rivâyet etti ki, o şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurmuş: "Kim bir günah işler de, Allah'ın cc kendisine azab etmeyi dilerse azab edeceğini, kendisini bağışlamayı dilerse bağışlayacağını bilirse Allah'a onu bağışlaması vacip olur!" (Taberânî, el-Mu'cemü'l-evsat, IV, 202). (Bu hadis, senedinde muttehem bir râvî olan Câbir b. Merzûk bulunduğu için metrûkdur)

12) Muhkem-Muhtelif

Kendisine zıt hadîs veya delil bulunmayan hadîs muhkem (büyük çoğunluğu böyledir) ; başka hadis veya delile zıt olan ise muhtelif hadis olup çözüm için Nesh, Tercîh, Te'vîl ve Tevakkuf'a başvurulur.

III. SENED ve METİN ÖZELLİKLERİ AÇISINDAN

1) Muttasıl ve Müsned

Muttasıl, senedinde başından sonuna kadar râvî düşmesi olmayan/isnad zinciri kesintisiz olarak kaynağına ulaşan merfû, mevkuf veya maktu her türlü hadis, müsned ise Hâkim en-Nîsâbûrî'ye göre (ö.405) muttasıl bir senedle Hz.Peygamber'e ulaşan (merfû ve muttasıl) hadis, İbn Abdilber'e (ö.463) göre Hz.Peygamber'e nisbet edilen muttasıl veya munkatı' hertürlü hadis, Hatib el-Bağdadi'ye (ö.463) göre ise, râvîsi düşmemiş hadistir.

2) Âlî ve Nâzil

Bir hadisin isnadlarından râvî sayısı (hakikaten veya hükmen) az olanı âlî, çok olanı nâzildir. Râvîlerin sika ve az olması hata ihtimalini azaltırken, nazil olanların az tercih edilmeleri de ferd/garîb olarak kalmalarına neden olmuştur. Örnek:

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ عَنِ الْمَعْرُورِ قَالَ لَقِيتُ أَبَا ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ ، وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ ، وَعَلَى غُلاَمِهِ حُلَّةٌ ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ ، فَقَالَ إِنىِّ سَابَبْتُ رَجُلاً ، فَعَيَّرْتُهُ بِأُمِّهِ ، فَقَالَ لِىَ النَّبِىُّ صعو» يَا أَبَا ذَرٍّ أَعَيَّرْتَهُ بِأُمِّهِ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ ، إِخْوَانُكُمْ خَوَلُكُمْ ، جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ ، فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ ، وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ ، فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ«

(Buhârî dedi ki) bize Süleyman b. Harb rivayet edip dedi ki, bize Şu'be, Vâsıl'dan, o da el-Ma'rûr'dan naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Ben Ebû Zerr ile Rebeze'de karşılaşmıştım, üzerinde takım bir elbise vardı, kölesinin üzerinde de takım bir elbise vardı. Ona bunun (sebebini) sormuştum da o şöyle cevap vermişti: Doğrusu ben bir adamla sövüşmüş ve onu annesinden dolayı ayıplamıştım. O zaman Hz. Peygamber sav bana şöyle buyurmuştu: "Ebû Zerr! Sen onu annesinden dolayı mı ayıpladın? Şüphesiz sen, kendisinde cahiliye (izi) bulunan bir kimsesin!... Hizmetçileriniz, Allah'ın emrinize verdiği kardeşlerinizdir. Öyleyse kimin kardeşi emrinin altındaysa ona yediğinden yedirsin, giydiğinden giydirsin. Onları güç yetiremeyecekleri şeylerle de yükümlü tutmayın. Eğer yükümlü tutarsanız, onlara yardım edin!" (Buhârî, "Îmân", 22). Aynı metin Müslim'de şu senedle yer alır:

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ - وَاللَّفْظُ لاِبْنِ الْمُثَنَّى - قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ قَالَ رَأَيْتُ أَبَا ذَرٍّ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ وَعَلَى غُلاَمِهِ مِثْلُهَا فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ قَالَ فَذَكَرَ أَنَّهُ سَابَّ رَجُلاً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صعو فَعَيَّرَهُ بِأُمِّهِ - قَالَ - فَأَتَى الرَّجُلُ النَّبِىَّ صعو إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ إِخْوَانُكُمْ وَخَوَلُكُمْ » فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ النَّبِىُّ -صلى الله عليه وسلم جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدَيْهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ وَلاَ تُكَلِّفُوهُمْ مَا يَغْلِبُهُمْ. فَإِنْ كَلَّفْتُمُوهُمْ فَأَعِينُوهُمْ عَلَيْهِ «

...Ebû Hüreyre'den naklen rivayet etti ki... (Müslim, "Eymân", 40). Buhârî'nin isnâdı/senedi 5 râvîden oluşmuşken, Müslim'inki 6 râvîden oluşmuştur. Dolayısıyla Buhârî'ninki, Müslim'inkine göre âlî, Müslim'inki Buhârî'ninkine göre nâzildir.

3) Mu'an'an ve Muennen

Mu'an'an, senedindeki bir/birden çok râvî ile hocaları arasında عن edatı bulunan hadis olup "عن فلان" ile nakledilenler ise, hocanın ismi verildiği halde alış şekli belirtilmediği için bâzılarına göre munkatı, büyük çoğunluğa göre râvînin mudellis olmaması ve ismini verdiği kişiyle muâsır olması şartıyla muttasıldır. (Buhârî, sübûtü'l-likâ'ı/görüşmenin tespitini de şart koşar) Örnek

عَنِ الشَّعْبِىِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو - رضى الله عنهما - عَنِ النَّبِىِّ صعو قَالَ» الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ ، وَالْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ«

...eş-Şa'bi'den. o. Abdullah b. Amr'dan o da Hz. Peygamber'den naklen rivayet edilir ki (Buhârî, "Îmân", 4). Bu hadis mu'an'andır. Buhârî, adı Âmir olan eş-Şa'bî'nin Abdullah b. Amr ile likâının sabit olduğunu göstermek üzere şu rivayetine dikkat çekmiştir

عَنْ عَامِرٍ قَالَ سمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ عَنِ النَّبِىِّ - صعو …-

Âmir dedi ki, ben Abdullah'ı Hz. Peygamber'den şöyle naklederken işitmiştim.... (Buhârî, "Îmân", 4).

Müennen ise senedindeki iki/daha çok râvî arasında انّ bulunan hadistir.(Çoğunluk فلان قَالَ انّ vb olanlara muttasıl derken, bazıları 'mu'an'an'dan daha düşük görerek munkatı sayarlar) Örnek.

حدَّثَنَا أَبِى عَنْ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صعو» مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ «

Bana babam, Ebû Sâlih'den, o da İbn Şihâb'dan naklen rivayet etti ki, Ebû Seleme ona haber vermiş ki, Ebû Hüreyre şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurdu: "Kim ramazam ayını inanarak ve karşılığını Allah'dan bekleyerek ihya ederse geçmiş günahları bağışlanır!" (Nesâî, "Sıyâm", 39). Bu hadis, senedindeki "…ki Ebû Seleme ona haber vermiş…" ifadesinden dolayı değil, "… ki, Ebû Hüreyre şöyle demiş" ifadesinden dolayı muennen sayılır. Çünkü birincideki "ona" aid zamiri hoca ile talebe arasında likâ bulunduğunu gösterirken kinci ifadede bu yoktur.

4) Haber-i Vâhid Âhâd Haber

Haber-i vahid bir kişinin birden fazla kişiden/birden fazla kişinin bir kişiden rivayet ettiği, mütevâtir haberin şartlarını taşımayan/ seviyesine ulaşamayan, senedin bir yerinde veya tamamında tek kişinin tek kişiden rivayet ettiği haber olup bazı tabakalarda râvî vs bakımından mütevâtir görünse de âhâddır.

a) Meşhûr/Müştehir ve Azîz

Her tabakada en az üç kişi tarafından nakledilen(garîb-i nisbî), bir-iki kişi ile başla yıp çok kişi ile devam edilen, halk arasında /belli bir kesimde yaygınlık kazanan (müştehir); aziz ise her tabakada en az iki kişinin rivayet ettiği veya iki râvînin rivatiyle güçlenenen hadistir.

Meşhur'a Örnek:

مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الخَطَّابِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم» إِنَّماَ الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ«

Bize Mâlik, Yahya b. Saîd'den, o, Muhammed b. İbrahim'den, o, Alkame b. Vakkas'dan, o da Ömer ibnü'l-Hattâb' dan naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Resûlullah şöyle buyurdu: "Ameller ancak niyete göredir. Kişiye de ancak niyet ettiği vardır. Bu sebeple kimin hicreti Allah'a ve Resûlüne ise onun hicreti Allah'a ve Resûlüne olmuş olur. Kimin de hicreti elde edeceği bir dünyalık veya evleneceği bir kadın için olursa artık onun hicreti de hicret ettiği şeye olmuş olur!" (Müslim, "İmâret", 155). Bu hadisi, Hz. Ömer'den sadece Alkame, O'ndan sadece Muhammed, O'ndan da sadece Yahya b. Saîd el-Ensârî rivayet etmişken, sonuncudan pek çok kimse rivayet ettiği için meşhur olmuştur.

Aziz'e Örnek:

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا لَيْثٌ عَنْ عُقَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِىِّ -صلى الله عليه وسلم قَالَ » لاَ يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ «

Bize Kuteybe b. Saîd rivayet edip dedi ki, bize Leys, Ukayl'dan, o, ez- Zührî'den, o, İbnü'l-Museyyeb'den, o, Ebû Hüreyre'den, o da Hz. Peygamber'den naklen rivayet etti ki, o şöyle buyurmuş: Mümin bir yılan deliğinden iki defa ısırılmaz! (Müslim "Zühd", 63)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِى أَبِى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ حَدَّثَنَا زَمْعَةُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِم عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو قَالَ » لاَ يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ«

Bize el-Fadl b. Dukeyn rivayet edip dedi ki, bize Zem'a, İbn Şihab'dan, o, Salim'den, o da İbn Ömer'den naklen rivayet etti ki.. (Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 115)

حدثنا محمدُ بنُ عَلِيِّ بنِ حَبيبٍ الطَّرَائِفَيُّ الرَّقِّيُّ حدثنا محمدُ بنُ سالِم المسُبِّحِّيُّ ثنا إسحاقُ بنُ إبراهيمَ الحُسَيْنِيُّ عن كَثِيرِ بنِ عبدِ الله )الْمُزَنِيِّ ( عنْ أبِيهِ عنْ جَدِّهِ قال رسولُ الله صعو لاَ يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ

Bize İshak b. İbrahim el-Hüseynî, Kesîr b. Abdillah el-Muzenî'den, o, babasından, o da dedesinden naklen rivayet etti ki...(Taberânî,el-Mu'cemü'lkebîr,XVII, 20). Bu hadisin her tabakada asgari iki râvîsinin bulunduğu görülmek tedir.

c) Ferd ve Garip

Ferd hadis, senedinin bir/bir kaç tabakasında râvîsi bire düşen (ferd-i/garib-i mutlak) veya tek sika'ravinin ya da aynı bölge râvîlerinin rivayet ettiği (ferd-i/garîb-i nisbî) hadîs olup, garip hadis ise râvî sayısı bir tabakada bire düşen(garîb–i/ferd -i mutlak), hocadan rivâyette tek kalınan, tek bölge râvîlerinin rivayet ettiği, bir râvîden hep sika râvîler rivayet ederken senedlerden birinde zayıf birinin rivayet ettiği, herkes aynı şekilde rivayet ederken birinin farklı rivayet etiği (garîb-i/ferd-i nisbî) hadistir.(Ferd denince ferd-i mutlak ve garîb-i mut lak, ğarîb denince ferd-i nisbî ve ğarîb-i nisbî kastedilir)

Ferd'e Örnek:

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنَا وَائِلُ بْنُ دَاوُدَ عَنِ ابْنِهِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو أَوْلمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ

Bize Sufyân rivayet edip dedi ki, Bize Vâil b. Dâvûd, oğlu Bekr b. Vâil'den, o, ez-Zührî'den, o da Enes b. Mâlik'den naklen rivayet etti ki Resûlullah sav Safiyye'nin düğününde kavut ve hurmadan düğün yemeği verdi (Humeydî, Müsned, II, 500)

. حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا وَائِلُ بْنُ دَاوُدَ عَنِ ابْنِهِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِىَّ صعو أَوْلَمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ

Bize Sufyân rivayet edip dedi ki, Bize Vâil b. Dâvûd, oğlu Bekr b.Vâil'den, o, ez-Zührî'den, o da Enes b. Mâlik'den naklen rivayet etti ki Hz. Peygamber sav Safiyye'nin düğününde kavut ve hurmadan düğün yemeği verdi (Ebû Dâvûd, "Et'ıme", 2).

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا وَائِلُ بْنُ دَاوُدَ عَنِ ابْنِهِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنْ أَنَسٍ : أَنَّ النَّبِىَّ صعو أَوْلمَ عَلَى صَفِيَّةَ بِسَوِيقٍ وَتَمْرٍ

Bize Sufyân b. Uyeyne rivayet edip dedi ki, Bize Vâil b. Dâvûd, oğlu Bekr b. Vâil'den, o, ez-Zührî'den, o da Enes'den naklen rivayet etti ki Hz. Peygamber sav Safiyye'nin düğününde kavut ve hurmadan düğün yemeği verdi (Ebû Ya'lâ, Müsned, VI, 274). Bu hadisin üç aynı isnadı bulunmasına rağmen, hepsinin de senedi aynı olup ve her tabakada birer râvîsi bulunduğundan ferd-i mutlaktır..

Garîb'e Örnek:

قَالَ ابْنُ عُمَرَ …سمِعْتُ النَّبِىَّ صعو يَقُولُ» الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِى مِعًى وَاحِدٍ وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِى سَبْعَةِ أَمْعَاء «

İbn Ömer dedi ki, ben Hz. Peygamber'i şöyle buyururken işittim: Mümin bir bağırsaklık yer, kafir yedi bağırsaklık yer (Buhârî, "Et'ıme", 12)

. عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ » يَأْكُلُ الْمُسْلِمُ فِى مِعًى وَاحِدٍ وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِ سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ «

Ebû Hüreyre dedi ki, Resûlullah sav şöyle buyurdu: Mümin bir bağırsaklık, kâfir ise yedi bağırsaklık yemek yer (Mâlik, "Sıfatü'n-Nebî", 9)

عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو قَالَ» الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِى مِعًى وَاحِدٍ وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِى سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ «

Câbir ve İbn Ömer'den nakledilir ki, Resûlullah sav şöyle buyurdu: Mümin bir bağırsaklık, kâfir ise yedi bağırsaklık yemek yer (Müslim, "Eşribe", 184)

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ حَدَّثَنَا بُرَيْدٌ عَنْ جَدِّهِ عَنْ أَبِى مُوسَى عَنِ النَّبِىِّ صعو قَالَ» الْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ فِى مِعًى وَاحِدٍ وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِى سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ «

Ebû Mûsa'dan, o da Hz. Peygamber'den sav naklen rivayet etti ki, Hz. Peygamber sav şöyle buyurdu: Mümin bir bağırsaklık yer, kafir yedi bağırsaklık yer (Müslim,"Eşribe",185). Bu hadisi, birçok râvî İbn Ömer, Ebû Hüreyre ve Câbir'den rivayet etmiş ve bunların rivayeti olarak bilinmekte iken Ebû Kureyb Ebû Mûsa'dan nakleden tek kişi olduğundan garîb-i nisbî'dir.

حَدَّثَنَا ابْنُ لهِيعَةَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ الزُّهْرِىِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صعو يُكَبِّرُ فِى الْعِيدَيْنِ اثْنَتَىْ عَشْرَةَ تَكْبِيرَةً سِوَى تَكْبِيرَةِ الاِسْتِفْتَاحِ يَقْرَأُ بِ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ وَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ

Bize İbn Lehîa rivayet edip dedi ki, bize Hâlid b. Yezîd, ez-Zührî'den, o, Urve'den, o da Hz. Âişe'den naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Resûlullah sav bayram namazlarında iftitâh tekbiri dışında on iki tekbir alır, Kaf ve'l-Kur'ani'l-Mecîd sûresi ile Ikterabeti's-sâah suresini okurdu (Dârekutnî, Sünen, II, 48).

حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ أَبِى وَاقِدٍ اللَّيْثِىِّ قَالَ سَأَلَنِى عُمَرُ بْنُ الخْطَّابِ عَمَّا قَرَأَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صعو فِى يَوْمِ الْعِيدِ فَقُلْتُ بِ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ

Bize Fuleyh, Damra b. Sa'îd'den, o Ubeydullah b. Abdillah b. Utbe'den, o da Ebû Vâkıd el-Leysî'den naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: Bana Ömer b.Hattâb, Resûlullah'ın sav bayram günü (bayram namazlarında) okuduğu şeyleri sormuş, ben de şöyle demiştim: Ikterabeti's-sâatu ile Kâf ve'l-Kur'ani'l-Mecîd (Müslim, "Îdeyn", 15). Bu hadisi, zayıf bir râvî olan İbn Lehîa Hz. Âişe'ye varan bir senedle, sika bir râvî olan Damra ise, Ebu Vakıd'e varan bir senedle rivayet etmişlerdir. Her tabakada enaz iki râvîsi bulunduğundan azîz; Damra'nın kendi tabakasında sika olarak tek kalması sebebiyle ferd-i nisbî'dir.

5) Müdrec

Senede asılda olmayan bir ravi eklenmesi veya metnin başına râvînin metinle ilgili bir sözününün veya ortasına garip vb. bir kelimenin izahı ya da sonuna dinleyenin hadisin devamı sanarak eklediği râvînin açıklamasının vb. eklendiği hadistir.

Senede eklemeye örnek:

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ وَاصِلٍ عَنْ أَبِى وَائِلٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صعو أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ » أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ « قَالَ قُلْتُ ثمَّ مَاذَا قَالَ» أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَنْ يَطْعَمَ مَعَك « قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا قَالَ ». . أَنْ تَزْنِىَ بِحَلِيلَةِ جَارِكَ «

قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ

Bize Sufyân, Vâsıl'dan, o, Ebû Vâil'den, o, Ebû Meysera Amr b. Şurahbîl'den, o da Abdullah'dan naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş: "Ya Resûlellah! En büyük günâh hangisidir?" dedim. Şöyle buyurdu: "Seni yaratmış olduğu halde Allah'a eş koşmandır!". "Sonra hangisi?" dedim. "Seninle beraber yemek yiyeceği korkusuyla çocuğunu öldürmendir!" buyurdu. "Sonra hangisi?" dedim. "Komşunun hanımıyla zina etmendir!" buyurdu (Tirmizî, "Tefsîr", 26). Bu hadisin aşağıdaki rivayetler Ebu Meysera Amr b. Şurahbîl'in sonradan eklendiğini göstermektedir.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِىٍّ حَدَّثَنَا يَحْيَى حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ حَدَّثَنِى مَنْصُورٌ وَسُلَيْمَانُ عَنْ أَبِى وَائِلٍ عَنْ أَبِى مَيْسَرَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ » أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهْوَ خَلَقَكَ « قُلْتُ ثمَّ أَىٌّ قَالَ » أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَطْعَمَ مَعَكَ « قُلْتُ ثمَّ أَىٌّ قَالَ » أَنْ تُزَانِىَ حَلِيلَةَ جَارِكَ« قَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنِى وَاصِلٌ عَنْ أَبِى وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مِثْلَهُ ، قَالَ عَمْرٌو فَذَكَرْتُهُ لِعَبْدِ الرَّحمَنِ وَكَانَ حَدَّثَنَا عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ وَمَنْصُورٍ وَوَاصِلٍ عَنْ أَبِى وَائِلٍ عَنْ أَبِى مَيْسَرَةَ قَالَ دَعْهُ دَعْهُ .

Bize Amr b. Ali rivayet edip dedi ki, bize Yahya rivayet edip dedi ki, bize Sufyan rivayet edip dedi ki, bana Mansûr ve Süleyman (el-A'meş), Ebû Vâil'den, o, Ebû Meysere Amr'dan, o da Abdullah'dan naklen rivayet etti ki, o şöyle demiş...Yahya dedi ki, bize yine Sufyân rivayet edip dedi ki, bana Vâsıl, Ebû Vâil'den, o da Abdullah'dan naklen rivayet etti ki.... Amr dedi ki, sonra ben bunu Abdurrahman'a –ki o, bu hadisi bize Sufyan'dan, o, el-A'meş, Mansûr ve Vâil'den, onlar da Ebû Meysere'den naklen rivayet etmişti- zikrettim de; "Bırak onu, bırak onu!" karşılığını verdi (Buhârî, "Tefsîr", 24)

حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ عَنْ أَبِى وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صعو أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ» أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ وَأَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مِنْ أَجْلِ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ أَوْ مِنْ طَعَامِكَ وَأَنْ تَزْنِىَ بِحَلِيلَةِ جَارِك « قَالَ وَتَلاَ هَذِهِ الآيَةَ )وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهَاً آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِى حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَاعَفْ لَهُ الْعَذَابُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهَانًا (

Bize Şu'be Vâsıl el-Ahdeb'den, o, Ebû Vâil'den, o da Abdullah'dan naklen rivayet etti ki... (Tirmizî, "Tefsîr", 26)

Anlaşıldığına göre, Ebû Vâil bu hadisi önceleri Abdullah'dan, Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl vasıtasıyla rivayet ediyordu ve Mansûr ve Süleyman el-A'meş de bu şekilde alıp rivayet etmişlerdi. Daha sonra Ebû Vâil, hadisi Abdullah'tan doğrudan alınca o'ndan rivayet etmeye başlamış, Vâsıl da hadisi ondan bu dönemde alıp rivayet etmişti. Süfyân iki rivayeti de almış ve olduğu gibi nakletmişti. Vâsılın rivayetini Şu'be de Süfyân gibi rivayet etmiştir. Fakat, talebesi Abdurrahman b. Mehdî, Vâsıl'ın rivayetiyle diğerlerini karıştırmış ve senedine, diğerlerinin senedinde bulunan Ebû Meysere Amr b. Şurahbîl'i eklemişti.

Metnin başına eklemeye örnek:

عن أبي بكرٍ الصديقِ عن النبي صعو قال أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ وَتَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَا وَضَعَهَا اللهُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا المنُكَرَ فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ يُوشِكُ أنْ يَعُمَّهُمُ اللهً بِعِقَابٍ

Hz. Ebu Bekr es-Sıddık'dan, o da Hz. Peygamber'den sav naklen rivayet etti ki, şöyle buyurmuş: Ey insanlar, doğrusu siz şu ayeti okuyor ve onu Allah'ın istemediği şekilde anlıyorsunuz... (İbn Hıbbân, Sahîh, I, 540) Bu hadisin baş tarafı Hz. Ebu Bekir'in sözü olup aslı şöyledir:

عَنْ أَبِى بَكْرٍ الصِّدِّيقِ أَنَّهُ قَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الآيَةَ (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لاَ إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ » يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ) وَإِنىِّ سمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صعو يَقُولُ. فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ«

Hz. Ebu Bekr es-Sıddık'dan naklen haber verdi ki, o şöyle demiş: Ey insanlar, doğrusu siz şu ayeti ... okuyorsunuz. Ben ise gerçekten Resûlullah'ı sav şöyle buyururken işitmiştim…(Tirmizî, "Fiten", 8)

Metnin ortasına eklemeye örnek:

عَنِ ابْنِ وَهْبٍ قَالَ أَخْبَرَنِى أَبُو هَانِئٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ الجَنْبِىِّ أَنَّهُ سمِعَ فَضَالَةَ بْنَ عُبَيْدٍ يَقُولُ سمِعْتُ رَسُولَللَّهِ صعو يَقُولُ » أَنَا زَعِيم -وَالزَّعِيمُ الحَمِيل - لِمَنْ آمَنَ بِى وَأَسْلَمَ وَهَاجَرَ بِبَيْتٍ فِى رَبَضِ ا الجَنَّةِ وَبِبَيْتٍ فِى وَسَطِ الجَنَّةِ وَأَنَا زَعِيمٌ لِمَنْ آمَنَ بِى وَأَسْلَمَ وَجَاهَدَ فِى سَبِيلِ اللَّهِ بِبَيْتٍ فِى رَبَضِ الجَنَّةِ وَبِبَيْتٍ فِى وَسَطِ الجَنَّةِ وَبِبَيْتٍ فِى أَعْلَى غُرَفِ الجَنَّةِ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَلَمْ يَدَعْ لِلْخَيْرِ مَطْلَبًا وَلاَ مِنَ الشَّرِّ مَهْرَبًا يَمُوتُ حَيْثُ شَاءَ أَنْ يَمُوتَ«

...Ben, bana inanıp Müslüman olan ve hicret eden kimse için cennetin çevresinde bir ev ile cennetin ortasında bir eve zaîm olurum (zaîm, kefil demektir..) (Nesâî, "Cihâd", 19). Bu metnin ortasındaki "–zaîm, kefil demektir-" açıklaması metnin aslında olmayıp hadisin râvîlerinden İbn Vehb'in açıklamasıdır.

Metnin sonuna eklemeye örnek:

قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صعو» لِلْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الصَّالِحِ أَجْرَانِ ، وَالَّذِى نَفْسِى بِيَدِهِ لَوْلاَ الجِهَادُ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَالحْجُّ وَبِرُّ أُمِّى ، لأَحْبَبْتُ أَنْ أَمُوتَ وَأَنَا مَمْلُوكٌ"«

...Sahipli salih kölenin iki sevabı vardır. Canım elinde olan zata yemin olsun ki, Allah yolunda cihad etmek, hacca gitmek ve anneme iyilik yapmak (arzularım) olmasa, sahipli köle olarak ölmeyi isterdim!" (Buhârî, "Itk", 16). Hadisin son cümlesi, rivayet eden Ebû Hüreyre'ye aittir. Aşağıdaki rivayette bu durumu açıkça görürüz.

قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صعو » لِلْعَبْدِ الْمَمْلُوكِ الْمُصْلِحِ أَجْرَانِ « وَالَّذِى نَفْسُ أَبِى هُرَيْرَةَ بِيَدِهِ لَوْلاَ الجِهَادُ فِى سَبِيلِ اللَّهِ وَالحَجُّ وَبِرُّ أُمِّى لأَحْبَبْتُ أَنْ أَمُوتَ وَأَنَا مَمْلُوكٌ. قَالَ وَبَلَغَنَا أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ لَمْ يَكُنْ يَحُجُّ حَتَّى مَاتَتْ أُمُّهُ لِصُحْبَتِهَا.

Ebû Hüreyre dedi ki, Resûlullah sav şöyle buyurdu: "Sahipli, iyilik yapar kölenin iki sevabı vardır. Ebû Hüreyre'nin canı elinde olan zata yemin olsun ki, Allah yolunda cihad etmek, hacca gitmek ve anneme iyilik yapmak (arzularım) olmasa, sahipli köle olarak ölmeyi isterdim!". (Hadisin râvîlerinden biri) dedi ki, bize Ebû Hüreyre'nin, yanında bulunmak için annesi ölünceye kadar hac yapmadığı haberi ulaştı (Müslim, "Eymân", 44).

Bir hadise, aslında olmayan bir şeyin eklenmesi caiz olmayıp bilerek yapmak haram (bilerek yapanın adaleti eksiki, sehven yapanın zabtı eksik sayılır) o hadis de zayıf olurken, garib kelimelerin izahı gibi kolay anlaşılabilecek olanlarda ise sakınca görülmemiş, ziyadetü's-sika (bir hadisi aynı hocadan rivayet eden sika râvîlerden birinin aslından olduğunu söyleyerek yaptığı fazlalık) da cumhura göre makbul görülmüştür/müdrec değildir.

6) Musahhaf ve Muharref

Sened veya metninde noktalama ve harekeleme hatası yapılmış olan musahhaf, harf hatası yapılmış olan ise muharref hadistir. (ilk asırlarda hepsine musahhaf denilirdi) Arap yazısının harekesiz ve noktasız yazıldığı dönemlerde, isnad ve metinlerdeki, yazılışları aynı/benzer okunuşları farklı kelimeler hocaların huzurunda tespit edilip ayırt edilebilmişse de, doğrudan kitaptan almalarda yanlış okuma ve anlamalar görülmüştür. Örnekler:

اُخْرُجُوا مِنَ الضَّعِيفَيْنِ الْيَتِيمِ وَ الْمَرْأَةِ "

İki zayıftan; yetim ile kadından (kul borcu olmaksızın) çıkmaya bakın!" (Deylemî, Firdevs, I, 103)

Buradaki أُحَرِّجُ kelimesi اُخْرُجُوا şeklinde tashif edilmiş olup doğrusu şöyledir.

» اللَّهُمَّ إِنىِّ أُحَرِّجُ حَقَّ الضَّعِيفَيْنِ الْيَتِيمِ وَالْمَرْأَة «

Allahım, gerçekten ben iki zayıfın, yetim ile kadının hakkının (yenmesini) yasaklarım! (İbn Mâce, "Edeb", 6)

قال سعدُ بنُ أبي وَقَّاصٍ رضي الله عنه المتُعَةُ فَعَلْنَاهَا وَهَذَا يَعْنِي مُعَاوِيَةَ يَوْمَئِذٍ كَافِرٌ بِالْعَرْشِ

Sa'd b. Ebî Vakkas şöyle demiş: "Bu adam –yani Muâviye- 'o evlerde' kâfir olarak oturuyorken biz mut'a nikâhı yapmıştık!". Bazıları buradaki el-urş (o evler/Mekke'nin evleri) kelimesini "el-arş" şeklinde okuyup hadisi de ("...arşı inkâr ediyorken...") anlamında rivayet etmişlerdir.

7) Mutâbi' ve Şâhid

Bir hadisin/metnin başka râvîlerce aynen rivayeti mütâbi'(uyan/onaylayan); mânen benzer/yakın anlamlı olanı ise şahid hadistir (Önceleri birbiri yerine de kullanılmışlardır)

Mütâbi'e örnek

أخبرنا الرَّبِيعُ قال أخبرنا الشافعيُّ قال أخبرنا مالكٌ عن عبدِاللهِ بنِ دِينارٍ عنِ ابنِ عُمَرَ أنَّ رسولَ اللهِ صعو قال الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوُا الهِلَالَ وَلَا تُفْطِرُوا حَتىَّ تَرَوْهُ فَإنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلَاثِينَ

Bize er-Rebî' haber verip dedi ki, bize eş-Şâfiî haber verip dedi ki, bize Mâlik, Abdullah b. Dînâr'dan, o da İbn Ömer'den naklen haber verdi ki, Resûlullah sav şöyle buyurdu: Ay yirmi dokuz gündür. Hilâli görmedikçe oruca başlamayın, onu görmedikçe orucunuzu açmayın, Şayet gök bulutlu olursa sayıyı otuza tamamlayın! (Şâfiî, Ümm, II, 94). Aynı hadisi İ.Mâlik'ten Abdullah b. Mesleme de rivayet etmiştir:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو ذكَرَ رَمَضَانَ فَقَالَ » لاَ تَصُومُوا حَتَّى تَرَوُا الهِلاَلَ ، وَلاَ تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ «

Bize Abdullah b. Mesleme de rivayet edip dedi ki, bize Mâlik, Abdullah b. Dînârdan, o, Abdullah b. Ömer'den –Allah onların ikisinden de razı olsun!- naklen rivayet etti ki, Resûlullah sav şöyle buyurdu: Ay yirmi dokuz gecedir. Artık onu görmedikçe oruca başlamayın. Şayet gök bulutlu olursa sayıyı otuza tamamlayın! (Buhârî, "Savm", 11).

A.b. Mesleme'nin bu rivayeti İ.Şâfiî'ninkinin mütâbi'idir. Buradaki gibi sened, ikisinde de hocadan itibaren aynı olursa tam mutabi' daha yukarıda olursa nâkıs mütâbi'dir. Örnek İ.Mâlik'in yukarıdaki hadislerde hocasının hocası olan İbn Ömer'den içinde Mâlik'in olmadığı farklı bir kanalla geldiğinden nâkıs mütâbi'dir:

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِى شَيْبَةَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صعو ذكَرَ رَمَضَانَ فَضَرَبَ بِيَدَيْهِ فَقَالَ» الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا - ثُمَّ عَقَدَ. إِبْهَامَهُ فِى الثَّالِثَةِ - فَصُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ أُغْمِىَ عَلَيْكُمْ فَاقْدِرُوا لَهُ ثَلاَثِينَ «

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet edip dedi ki, bize Ebû Usâme rivayet edip dedi ki, bize Ubeydullah, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den naklen rivayet etti ki, Resûlullah sav Ramazandan bahsetti ve iki elini birbirine çarparak şöyle buyurdu: Ay şöyle, şöyle, şöyledir (üçüncüde başparmağını yummuştu). Artık onun görülmesiyle oruca başlayın, onun görülmesiyle orucu bırakın. Şayet gök bulutlu olursa onu otuz (gün) takdir edin! (Müslim, "Sıyâm", 4)

Bu hadisin şahidi:

حَدَّثَنَا آدَمُ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ قَالَ سمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ قَالَ النَّبِىُّ صعو ) أَوْ قَالَ قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صعو» ( صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ ، وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ غُبِّىَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا عِدَّةَ شَعْبَانَ ثَلاَثِينَ«

Bize Âdem rivayet edip dedi ki, bize Şu'be rivayet edip dedi ki, bize Muhammed b. Ziyâd rivayet edip dedi ki, ben Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işittim: Hz. Peygamber şöyle buyurdu: Onu görünce oruca başlayın, onu görünce iftar yapın. Eğer o size gizli kalırsa Şa'banın sayısını otuza tamamlayın! (Buhârî, "Savm", 11).

Kaynaklar Ahmed Naîm (1970), "Tecrîd Mukaddimesi", Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi Birinci Cilt, Ankara Aliyyu'l-Kârî (1327), Aliyyu'l-Kârî alâ Şerhi Nuhbeti'l-fiker, Dâru's- Saltanati's-Seniyyeti'l-Osmâniyye Aydınlı, A (2009), Hadis Tesbît Yöntemi, İstanbul Cezâirî, Tâhir b. Sâlih, Tevcîhu'n-nazar ilâ usûli'l-eser, Beyrût. İbnü's-Salâh Ebû Amr Osman b. Abdurrahman (1972), Ulûmü'l-hadîs, (thk. Nûreddîn Itr), Beyrût Nûreddîn Itr, Menhecu'n-Nakd fî Ulûmi'l-Hadîs, Dımeşk,1979. Okiç, M. T (1959), Bazı Hadis Meseleleri Üzerinde Tetkikler, İstanbul San'ânî, Muhammed b. İsmâîl, Tavzîhu'l-efkâr li-me'ânî Tenkîhi'l-enzâr, thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. Sehâvî Şemsuddîn Muhammed (1992), Fethu'l-muğîs şerhu Elfiyyeti'lhadîs li'l-Irâkî, thk.eş-Şeyh Alî Huseyn Alî, Beyrut

ÖZET

Hadisler önce yazılı ve sözlü olarak korunup kayda geçirilmiş ardından belli kitaplarda toplanmış ardından da sınıflandırılmasına gidilmiştir. Tesbît Döneminde (hicri 1. yy. sonlarına kadar/sahâbe ve büyük tâbiûn dönemi) hadisler sözlü ve yazılı olarak öğretilip, öğrenilmiş, yayılmış ve ezberleyerek ve yazarak korumaya alınmıştır. Bu dönemde hadislerin aslına uygun öğrenim ve öğretimi için tüm imkânlar kullanılıp, hadis güvenirliği için, az rivayet etme, raviden şahit isteme ve yemin ettirme, Kur'ân ve bilinen hadislerle karşılaştırma ve ilk duyandan almaya çalışma, hadisin râvilerini inceleme yollarına başvurulmuştur. Hadisler bu dönemde başta semâ olmak üzere, ilerde meşhur olacak diğer usullerle alınırken, rivayeti de kaynağından duyulduğu gibi, değilse, mânâ bozulmamak şartıyla, benzer lafızlarla yapılmaya çalışılmıştır. Hadis yazımı, önceleri yazının gelişmemişliği/az kişinin yazı bilmesi ve Kur'ân'la karışacağı endişesi ile yasaklanmışsa da, bu sebepler ortadan kalkınca yasak da kaldırılmıştı. (Hz. Peygamber'den sonra da yazılamayacağı düşünülmüşse de, Hz. Peygamber hayatta iken yazıldığına göre bunun sebebi kültürel ve zihinsel sebepler olmalıdır. Hz. Peygamber, bizzat hadis yazdırdığı gibi birçok çok sahabi de yazmış ve bunlardan bazıları sonraki hadis kitaplarına geçmiştir.) Tedvîn Döneminde (hicrî 1. asrın sonlarından 2. asrın 1. veya 2. çeyreğine kadarki süreç) ise, koruma altındaki hadisler kitaplarda toplanmş fakat bu kitaplar da günümüze ulaşmamıştır. (M.Hamîdullah, ilk dönem yazma eserlerinin hemen hepsinin Moğolllarca tahrip edildiğini söyler.) Ancak bu dönem eserlerinin ilk çalışmalar olmaları ve ardından tasnîf döneminin gelmesine bakıldığında, hadislerin konu, râvî ve sıhhat bakımından karışık olarak, belki ardından, namaz, oruç, hac gibi ana konulardaki ayrı ayrı müstakil kitaplarda ama iç düzensiz toplanmıştır. Yine bu dönemde sened kullanımı da tamamen yerleşmiştir.

Tedvîn, hadislerin rastgele,Tasnîf ise konularına göre (Tek konuda, Ana konulardan birinde, Tartışma ve reddiye amaçlı , Muvatta', Sünen, Câmî' ve Musannef türünde) veya râvîlerine göre (Müsned, Mu'cem ve Etrâf türünde) yazımı olup, tasnifin başlıca amaçları ise, hadislerin korunması, kullanım kolaylığı ve Sünnetin yaşatılmasıdır. Ayrıca, ilk yazmalardan olan Ma'mer b. Râşid'in Câmi'i ve İ.Mâlik'in Muvatta'ı, ilk üç neslin görüşlerini içeren Abdürrezzâk ve İbn Ebû Şeybe'nin Musannefleri, müsnedlerin en geniş olan A. b. Hanbel'in Müsnedi, en sağlam hadisleri toplayan Buhârî ve Müslim'in Câmi'leri, fıkhî ahkâm hadislerini toplayıp öncekilerin ve müelliflerinin görüşlerini veren dört/beş sünen ise Tasnif döneminden günümüze ulaşan, hadislerin de isnâdıyla (bazılarında farklı kanallarıyla birlikte verildiği)önemli kaynaklardır. Hicrî ilk üç asırda yazılan hadis kitapları (temel hadis kaynakları) olup h.4. asırdan itibaren de bu eserlerden Kütüb-i sitte ön plana çıkmaya ve hadis çalışmaları da bu merkezde yapılmaya başlamıştır. Bu çalışmalardan Müstedrek ve müstahrecler esas aldıkları eserleri tamamlayan, Cem'ler ve Câmi'ler temel hadis kaynaklarını bir araya getiren, Zevâidler Kütüb-i sitte, müsned ve mu'cemleri karşılaştırıp ikincilerdeki fazla rivâyetleri bir araya getiren, Etrâf kitapları hadislerin kaynağına ulaşmayı kolaylaştıran, Râvilerle ilgili eserler temel hadis kaynakları (Kütüb-i sitte) ravilerini tanıtan, Tahric kitapları İslâmî ilimlerle ilgili eserlerdeki hadislerin temel hadis kaynaklarındaki yerlerini ve sıhhatlerini tespit eden, et- Terğîb ve't-terhîb ve Riyâzü's-sâlihîn gibi eserler Kur'an ve sünnet ışığında fert ve toplumun ihtiyaçlarına çözüm üretme, âlimlere, halka ve yöneticilere rehberlik etmeyi amaçlayan, halk arasında meşhur haberleri toplayan kitaplar bu rivâyetlerin sıhhatini araştıran, Hadis diye uydurulan sözleri toplayan eserler ise Hz. Bu hususta müslümanları sakındırmayı amaçlayan kitaplardır. Son iki yüzyılda(bazıları bir önceki asırda) hadisle ilgili önemli çalışmalar yapılmıştır. Osmanlı devletinin son döneminde yetişen Ahmed Ziyâeddîn Gümüşhânevî ve Zâhid el-Kevserî İslâm dünyasının her tarafında tanınırken, Hind Alt Kıtası, Leknevî, Şâh Veliyyullah ed-Dehlevî, Sindî, Keşmîrî ve Zafer Ahmed Tehânevî gibi âlimlerle daima müracaat edilecek eserler vermiş, Arap dünyasında, Kettânî, Cemâleddîn Kâsımî, Ahmed Muhammed Şâkir, Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Şuayb el-Arnaût, Nâsırud dîn el-Elbânî ve Abdülfettâh Ebû Gudde gibi çok önemli âlimler yetişmiş, Türkiye'de ise başlangıçta klasik eserlerin tercümesine dayanan hadis çalışmaları İlâhiyat Fakültelerinde hazırlanan kitap ve tezlerle geniş bir alana yayılmıştır. Daha çok hadis karşıtı görüşlere karşı çalışmalar yapılan Hint Alt Kıtasında, hadisle ameli ve içtihadı savunan medreselerle, mezhebe bağlı hadisi anlama gayretindeki ekoller ciddi tartışmalara girmişler, özellikle Hanefîlerin hadisi az kullandıkları eleştirilerine karşı, Diyobend medresesi mensuplarınca daha savunmacı üslupla hacimli kitaplar yazıldı. Arap dünyasında hadisin bütün konuların da (tekrarlayanlar dışında) kaliteli ve yoğun emek verilen çalışmalar yapılmış, en önemlisi de hakiki bir tenkitle (bazıları farklı muhakkiklerce birden fazla neşredilen) yazma eserlerin neşridir. Osmanlı devleti, ilk asrında kurumlaşmasını tamamlar tamamlamaz hadis ve sünnete verdiği önemin sonucu olarak, ilki İznik'te kurulan dârulhadîsler bütün ülkeye yayılmıştır. İslâmî ilimler sahasında önemli çalışmalar yapan oryantalistler ön yargılı, duygusal ve yanlı davranıp dinî öğrenimi yetersiz olanları etkilemişlerse de, görüş ve eserleriyle ilmî hareketliliğe, Müslümanların öz kaynaklarına daha ciddi eğilmelerine ve unutulan veya geliştirilmeyen yöntemlerin bazı düzenlemelerle yaygınlaşmasına sebep olmuşlardır.

Hadis öğrenim ve öğretimi ilk vahiyle başlamış olup Hz Peygamberin bundan sonraki hayat tarzı bir bütün olarak sünnetini oluşturur. Rasulüllah, gelen vahiyleri tebliğ edip açıklayarak ashabını sürekli bilgilendirip ideal öğretmen olarak eğitirken onlar da ideal öğrenci olarak onun söz, hal ve hareketlerini yakından takip edip birbirlerine aktarmışlardı. Mekke'de Dâru'l-Erkâm, Medine'de Mescid-i Nebevî ve Suffe bu işin merkezi olmuştu. Fetihlerle genişleyen İslâm coğrafyasına dağılan sahâbîlerin gittikleri yerler fıkhî yaklaşımların alt yapısını da oluşturan birer ilim merkezi haline gelmeye, oralara ulaşmak için de rıhleler yapılmaya başlamıştı.(Medîne, Mekke, Şam, Kûfe, Mısır, Yemen, Kuzey Afrika, Endülüs ve Mâverâünnehir hicrî ilk asırda oluşan en önemli hadis merkezleridir.) İlk dönemdeki şifâhî yolla hadis öğrenim ve öğretimi tâbiûn dönemi başlarında da takip edilirken, genişleyen İslâm coğrafyasında gruplaşmalarla rivâyet güvenliği tehdit edilmeye başlanması ve sahâbe neslinin önemli ölçüde tükenmesi ile hadisler toplanıp tedvin edilme başlanıp, temel hadis öğrenme ve öğretme kuralları belirlenerek râvîler ve rivâyetler yakından incelemeye alınmıştır. Bu hususta ortaya çıkan, ihlâslı olmak, hadisi ehlinden almak, hocaya saygı göstermek, öğrendiğiyle amel etmek, bilgiyi arkadaşıyla paylaşmak, metodlu, sabırlı ve düzenli çalışmak, hadis usûlüne önem vermek öğrenciyi; ihlâs, üstün ahlâk, yeterlilik, haddini bilmek, büyüğe öncelik vermek, hadise ve hadis meclisine saygı, eser yazmak hocayı ilgilendiren rivâyet âdâbındandır.

Râvî, hadisi alıp nakleden kimse, tabaka ise yaş ve isnad veya sadece isnad bakımından yakın veya benzer râvîler grubu olup ilk dönem hadis tarihinde ilk üçü sahâbe, tâbiîn, etbâ-i tâbiîn olmak üzere beş önemli râvî tabakası vardır. Kur'an ve hadislerdeki bilgiler gereği bütün sahâbe âdil olup adâlet tenkidine tutulamazlar. Bir râvînin rivâyetinin kabul edilebilmesi için âdil(müslüman, akıllı, ergin, fısktan uzak ve mürüvvet sahibi) ve zâbıt (uyanık/dikkatli, naklettiği hadisi tam ezberleyip/yazıp iyi korumuş, mana ile rivâyet lâfızlarını iyi bilen) olması şarttır. Râvîyi güvenilir, rivâyetini makbul olmaktan çıkaran on kusurdan/metâin-i aşere'den, yalancılık, yalancılıkla itham, fısk, cehâlet ve bid'at, adâletini, çok hata yapmak, aşırı dalgınlık, yanılma, sikaya muhâlefet ve kötü hâfıza zabtını yok eder. Cerh ve ta'dîl, Allah ve kul hakkı ile ilgili olan hassas bir konudur. Ehil bir münekkidin tek başına yaptığı cerh ve ta'diller geçerli olup fakat ta'dilin değilse de cerhin sebebini açıklaması gerekir. Sika bir râvînin adını açıklamaksızın bana sika biri haber verdi diyerek rivâyette bulunması, o kimseyi ta'dîl etmeye yetmezken, rivâyet edilen hadisle amel edip fetva vermek, hadisin sahih, râvîlerinin güvenilir olduğunu, rivâyetine aykırı davranmak da hadisin zayıf râvîlerinin güvensizliğini göstermez. Tenkid ehliyetine sahip köle ve kadının ta'dîli makbuldür. Bir râvî hem cerh ve ta'dîl ediliyorsa, ta'dîl edenler fazla da olsa cerh geçerli olup, bir münekkidin çelişmesinde ise son görüşü esas alınırken, farklı münekkidlerin çelişmesinde gerekçesi açıklanan cerhler geçerlidir. Önceleri rivâyetlerle birlikte nakledilen râvî bilgileri/ricâl edebiyatı, h. II. asrın son çeyreğinden itibaren çoğalarak, (hadis kitaplarına göre birçok kategoriye ayrılanve başta Sahîhayn ve, Kütüb-i sitte ricâllerine yönelik) müstakil eserlerde toplanmaya başlamıştır. Hadisleri bazı esaslar dâhilinde hadis kaynaklarına bakarak, sahîh, hasen zayıf şeklinde tasnif (tashîh veya taz'îf) etmek mümkünse de aslolan bunu, ricâl kitaplarındaki ravi bilgileriyle birlikte değerlendirmektir. (Mesela, Zehebî'nin Tezkiretü'l-huffâz'ı ve Mîzânü'l-i'tidâl'i ile İbn Hacer'in Tehzîbü't-Tehzîb'i ve bunun muhtasarı olanTakrîbü't-Tehzîb'i en faydalı ve kullanımı kolay rical kitaplarıdır)

Sahâbe, hadisleri Hz. Peygamber'den işiterek, onu görerek veya diğer sahâbîler vasıtasıyla öğreniyorlardı. Aralarında hadisleri yazan bazıları bulunmakla birlikte öğrendiklerini ezberliyorlar ve müzakere ederek pekiştiriyorlardı. Hicrî birinci yüzyılda hadisler genellikle şifahî olarak rivâyet edilirken, hicrî ikinci asırdan itibaren yazılı rivâyete geçilmiştir. Ancak Arap yazısının yeterince gelişmemiş olması hatalara sebep olmaktaydı. Hadis âlimleri yazıdan hatalarını önlemek için hadis metinlerini ehlinden işitilerek veya arzederek alınması prensiplerini geliştirmişlerdi. Uzak bölgelerden gelenler hadisleri semâ' ve kırâatla alamadıkların için icâzet, münâvele ve mükâtebeye izin verilmiş, geçerli kabul edilmese de hicrî ilk üç asırda nadiren i'lâm, vasıyyet ve vicâde metotları da kullanılmıştı. Hadisin aslına uygun rivâyetinde ve sıhhatini tespitte hadis öğrenim ve öğretim metotları belirleyici olduğundan bunlara yönelik geliştirilen edâ/rivayet siğaları hicrî ikinci asrın sonlarına doğru kullanılmaya başlamıştır. (Hicrî birinci ve ikinci asırlarda en çok "an" kullanılanılırken üçüncü yüzyılda "haddesenâ" ve "ahberenâ" yaygınlaşmıştır ) Hicrî ilk üç yüzyılda hadisler büyük çoğunlukla semâ' ve kırâatla, ardından da icâzet, münâvele ve mükâtebe ile rivayet edilirken kitap naklinin başladığı hicrî beşinci asırdan itibaren de kurumsallaşmanın da etkisiyle icâzetin yaygınlaşmıştı. Hadisi ilk kaynağından semâ' veya kırâatla almak amacıyla (sahâbe döneminde başlayıp V. (XI.) yüzyılda sona eren) rıhlelerle farklı ülkelerde dağılan sahâbîlerdeki hadisler toplanıp, râviler hakkında bilgiler elde edilmiş, nesiller arası iletişim ve hadis aktarımı sağlanmıştı. Kitap nakli dönemine gelindiğinde ise tashih için eserin farklı nüshaları bir araya getirilip, asıla en yakın nüsha belirlenir ve sonuna da mukabele kaydı düşülürdü.

Hadisler, kaynağı açısısndan; kudsi merfu mevkuf ve maktu; kaynağına aidiyetleri açısından; aidiyeti kesin (mütevâtir) ve ihtimalli(haber-i vâhid) güvenirlik ve uygulanabilirlik açısından ise makbûl-merdûd kısımlarına ayrılırlar. Mütevâtir hadis, başından sonuna kadar her tabakada yaş,öğrenim vb özellikleri aynı/ya kın/benzer, fakat yalan üzere anlaşmaları imkansız sayıdaki râvîlerin rivayet ettiği, âhad hadis/haber-i vâhid râvî sayısı bir tabakada mütevâtir râvî sayısının altına düşen, zayıf hadis, sahih hadisin niteliklerini taşımayan/râvîsinin adaleti eksik veya hafızası zayıf olan, mevzû hadis ise, Allah Resûlü adına kasten yalan uydurmaktır. (Bir haberin, doğru sayılması için, dürüst, güvenilen kimselerin yakînen öğrendiği mütevâtir haber veya zan ile öğrendiği doğruluk belirtileri daha kuvvetli (zannı gâlib) âhâd haber olmalıdır) Ehl-i sünnet mezhepleri mütevâtir haberin inanç (akâid) ve amelde kesin delil olduğu görüş birliğinde olup haber-i vâhid ise, amelde ittifakla delil olabilirken, akâidde tartışmalıdır. Zayıf hadisin inanç ve helal-haramda değilse de çoğunluğa göre marufu teşvik ve münkeri nehyde kulanılabilirken (Ancak Hanefîler ve Şâfiîler haram helalde de kulanmışlardır) zayıf denilen ümmetin amel edegeldiği hadisler geçerliliğini sürdürmüş, hatta rivayeti önem veren kesimlerce doğru olabileceği ihtimaliyle rey'e tercih edilmişlerdir ki zayıf bilinenlerin bir kısmı da sonradan hasen sayılmıştır. Mevzu hadis, sağlıklı bir analizle râvîlerinin hayatları, yaşantıları, hafıza ve zapt durumları ve, metnindeki uslüp, mana bozuklukları, vaadedilen sevaplar veya cezalar, yer, zaman, mekân belirten spesifik bilgilerle veya sahih hadis bulunmayan konular incelenerek tesbit edilmeye çalışılmıştır. Bir hadisin râvîsinin adalet ve zabt sahibi olmaması, senedinde inkıta', metin veya senedde şâzlık ve illet bulunması, râvîsinin zabtı eksik olan hadisin başka tariklerinin olmaması zayıflık alametleri olup, zayıflığı şiddeti az ve başka bir senedle destekleniyorsa hasen li-gayrihî olabilir. Aşırı zayıf olmayan hadis tek senedle, hasen li-gayrihî ise birden fazla zayıf tarikle gelmektedir.